ਆਗਰਾ ਦਾ ਕਿਲਾ
ਆਗਰਾ ਦਾ ਕਿਲਾ (ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ : قلعہ آگرہ ; ਕਿਲਾ ਆਗਰਾ) ਇੱਕ ਯੂਨੇਸਕੋ ਘੋਸ਼ਿਤ ਸੰਸਾਰ ਅਮਾਨਤ ਥਾਂ ਹੈ , ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ ਦੇ ਆਗਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ । ਇਸਨੂੰ ਲਾਲ ਕਿਲਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇਸਦੇ ਲੱਗਭੱਗ 2 . 5 ਕਿ . ਮੀ . ਜਵਾਬ - ਪਸ਼ਚਮ ਵਿੱਚ ਹੀ , ਸੰਸਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਮਾਰਕ ਤਾਜ ਮਹਲ ਸਥਿਤ ਹੈ । ਇਸ ਕਿਲੇ ਨੂੰ ਚਹਾਰਦੀਵਾਰੀ ਵਲੋਂ ਘਿਰੀ ਮਹਿਲ ( ਮਹਲ ) ਨਗਰੀ ਕਹਿਣਾ ਬਿਹਤਰ ਹੋਵੇਗਾ । ਇਹ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਕਿਲਾ ਹੈ । ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ ਬਾਬਰ , ਹੁਮਾਯੁੰ , ਅਕਬਰ , ਜਹਾਂਗੀਰ , ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਅਤੇ ਔਰੰਗਜੇਬ ਇੱਥੇ ਰਿਹਾ ਕਰਦੇ ਸਨ , ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਵਲੋਂ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਉੱਤੇ ਸ਼ਾਸਨ ਕੀਤਾ ਕਰਦੇ ਸਨ । ਇੱਥੇ ਰਾਜ ਦਾ ਸਬਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਖਜਾਨਾ , ਜਾਇਦਾਦ ਅਤੇ ਟਕਸਾਲ ਸੀ । ਇੱਥੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਰਾਜਦੂਤ , ਪਾਂਧੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਪਦਸਥ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਣਾ ਜਾਣਾ ਲਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਤਹਾਸ ਨੂੰ ਰਚਿਆ ।
[ਸੋਧ] ਇਤਹਾਸ
ਇਹ ਮੂਲਤ: ਇੱਕ ਇੱਟਾਂ ਦਾ ਕਿਲਾ ਸੀ , ਜੋ ਚੁਹਾਨ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੇ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਸੀ । ਇਸਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਟੀਕਾ 1080 ਈ . ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ , ਜਦੋਂ ਮਹਿਮੂਦ ਗਜਨਵੀ ਦੀ ਫੌਜ ਨੇ ਇਸ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ ਸੀ । ਸਿਕੰਦਰ ਲੋਧੀ ( 1487 - 1517 ) , ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਲਤਾਨ ਸੀ , ਜਿਨ੍ਹੇ ਆਗਰਾ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ , ਅਤੇ ਇਸ ਕਿਲੇ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ ਸੀ । ਉਸਨੇ ਦੇਸ਼ ਉੱਤੇ ਇੱਥੋਂ ਸ਼ਾਸਨ ਕੀਤਾ , ਅਤੇ ਆਗਰਾ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਦੂਸਰਾ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਇਆ । ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਵੀ , ਇਸ ਕਿਲੇ ਵਿੱਚ 1517 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ , ਜਿਸਦੇ ਬਾਅਦ , ਉਸਦੇ ਪੁੱਤ ਇਬਰਾਹਿਮ ਲੋਧੀ ਨੇ ਗੱਦੀ ਨੌਂ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਸਾਂਭੀ , ਤੱਦ ਤੱਕ , ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਾਨੀਪਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਲੜਾਈ ( 1526 ) ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਆ ਗਿਆ । ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਕਾਲ ਵਿੱਚ , ਇੱਥੇ ਕਈ ਸਥਾਨ , ਮਸਜਿਦਾਂ ਅਤੇਕੁਵਾਂਬਣਵਾਏ ।
ਪਾਨੀਪਤ ਦੇ ਬਾਅਦ , ਮੁਗਲਾਂ ਨੇ ਇਸ ਕਿਲੇ ਉੱਤੇ ਵੀ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ , ਨਾਲ ਹੀ ਇਸਦੀ ਅਗਾਧ ਜਾਇਦਾਦ ਉੱਤੇ ਵੀ । ਇਸ ਜਾਇਦਾਦ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇੱਕ ਹੀਰਿਆ ਵੀ ਸੀ , ਜੋ ਕਿ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕੋਹੀਨੂਰ ਹੀਰਿਆ ਦੇ ਨਾਮ ਵਲੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ । ਤੱਦ ਇਸ ਕਿਲੇ ਵਿੱਚ ਇਬਰਾਹਿਮ ਦੇ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਬਾਬਰ ਆਇਆ । ਉਸਨੇ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਬਾਉਲੀ ਬਨਵਾਈ । ਸੰਨ 1530 ਵਿੱਚ , ਇੱਥੇ ਹੁਮਾਯੁੰ ਦਾ ਰਾਜਤਿਲਕ ਵੀ ਹੋਇਆ । ਹੁਮਾਯੁੰ ਇਸ ਸਾਲ ਬਿਲਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰਸ਼ਾਹ ਵਿਦਵਾਨ ਵਲੋਂ ਹਾਰ ਗਿਆ , ਅਤੇ ਕਿਲੇ ਉੱਤੇ ਉਸਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋ ਗਿਆ । ਇਸ ਕਿਲੇ ਉੱਤੇ ਅਫਗਾਨਾਂ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਰਿਹਾ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਖੀਰ ਮੁਗਲਾਂ ਨੇ 1556 ਵਿੱਚ ਪਾਨੀਪਤ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ।
ਇਸ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ , ਅਕਬਰ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਉਣਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ , ਅਤੇ ਸੰਨ 1558 ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਆਇਆ । ਉਸਦੇ ਇਤੀਹਾਸਕਾਰ ਅਬੁਲ ਫਜਲ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ , ਕਿ ਇਹ ਕਿਲਾ ਇੱਕ ਇੱਟਾਂ ਦਾ ਕਿਲਾ ਸੀ , ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਬਾਦਲਗੜ ਸੀ । ਇਹ ਤੱਦ ਖਸਤਾ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਸੀ , ਅਤੇ ਅਕਬਰ ਨੂੰ ਇਸਿ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਵਾਉਣਾ ਪਿਆ , ਜੋ ਕਿ ਉਸਨੇ ਲਾਲ ਰੇਤਲਾ ਪੱਥਰ ਵਲੋਂ ਨਿਰਮਣ ਕਰਵਾਇਆ । ਇਸਦੀ ਨੀਂਹ ਵੱਡੇ ਵਾਸਤੁਕਾਰੋਂ ਨੇ ਰੱਖੀ । ਇਸਨੂੰ ਅੰਦਰ ਵਲੋਂ ਇੱਟਾਂ ਵਲੋਂ ਬਣਵਾਇਆ ਗਿਆ , ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਆਵਰਣ ਹੇਤੁ ਲਾਲ ਰੇਤਲਾ ਪੱਤਹਰ ਲਗਵਾਇਆ ਗਿਆ । ਇਸਦੇ ਉਸਾਰੀ ਵਿੱਚ ਚੌਦਾਂ ਲੱਖ ਚੁਤਾਲੀ ਹਜਾਰ ਕਾਰੀਗਰ ਅਤੇ ਮਜਦੂਰਾਂ ਨੇ ਅੱਠ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਮਿਹਨਤ ਕੀਤੀ , ਤੱਦ ਸੰਨ 1573 ਵਿੱਚ ਇਹ ਬੰਨ ਕਰ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ । ਅਕਬਰ ਦੇ ਪੋਤੇ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਵਰਤਮਾਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਾਇਆ । ਇਹ ਵੀ ਮਿਥਕ ਹਨ , ਕਿ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਨੇ ਜਦੋਂ ਆਪਣੀ ਪਿਆਰਾ ਪਤਨੀ ਲਈ ਤਾਜਮਹਲ ਬਣਵਾਇਆ , ਉਹ ਪ੍ਰਯਾਸਰਤ ਸੀ , ਕਿ ਇਮਾਰਤਾਂ ਚਿੱਟਾ ਸੰਗ-ਮਰਮਰ ਦੀਆਂ ਬਣੋ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਣ ਅਤੇ ਕੀਮਤੀ ਰਤਨ ਜੜੇ ਹੋਏ ਹੋਣ । ਉਸਨੇ ਕਿਲੇ ਦੇ ਉਸਾਰੀ ਦੇ ਸਮੇਂ , ਕਈ ਪੁਰਾਣੀ ਇਮਾਰਤਾਂ ਅਤੇ ਭਵਨਾਂ ਨੂੰ ਤੁੜਵਾ ਵੀ ਦਿੱਤਾ , ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਕਿ ਕਿਲੇ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਬਨਵਾਈ ਇਮਾਰਤਾਂ ਹੋਣ ।
ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤਮ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ , ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤ ਔਰੰਗਜੇਬ ਨੇ ਇਸ ਹੀ ਕਿਲੇ ਵਿੱਚ ਬੰਦੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ , ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਸੱਜਿਆ , ਜੋ ਕਿ ਕਿਲੇ ਦੇ ਮਹਿਲਾਂ ਦੀ ਵਿਲਾਸਿਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ , ਓਨੀ ਕੜੀ ਨਹੀਂ ਸੀ । ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਕਿ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਕਿਲੇ ਦੇ ਮੁਸੰਮਨ ਗੁੰਬਦ ਵਿੱਚ , ਤਾਜਮਹਲ ਨੂੰ ਦੇਖੇਤੇ ਹੋਏ ਹੋਈ ਸੀ । ਇਸ ਗੁੰਬਦ ਦੇ ਸੰਗ-ਮਰਮਰ ਦੇ ਝਰੋਖੋਂ ਵਲੋਂ ਤਾਜਮਹਲ ਦਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁੰਦਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦਿਸਦਾ ਹੈ ।
ਇਹ ਕਿਲਾ ੧੮੫੭ ਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਰਤੀ ਅਜਾਦੀ ਲੜਾਈ ਦੇ ਸਮੇਂ ਲੜਾਈ ਜਗ੍ਹਾ ਭਿ ਬਣਾ । ਜਿਸਦੇ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਵਲੋਂ ਬਰੀਟੀਸ਼ ਈਸਟ ਇੰਡਿਆ ਕੰਪਨੀ ਦਾ ਰਾਜ ਖ਼ਤਮ ਹੋਇਆ , ਅਤੇ ਇੱਕ ਲੱਗਭੱਗ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਤੱਕ ਬਰੀਟੇਨ ਦਾ ਸਿੱਧੇ ਸ਼ਾਸਨ ਚੱਲਿਆ । ਜਿਸਦੇ ਬਾਅਦ ਸਿੱਧੇ ਅਜਾਦੀ ਹੀ ਮਿਲੀ ।
