ਆਗਰਾ ਦਾ ਕਿਲਾ

ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇਕ ਅਜ਼ਾਦ ਵਿਸ਼ਵਗਿਆਨਕੋਸ਼ ਤੋਂ
ਇਸ ’ਤੇ ਜਾਓ: ਨੇਵੀਗੇਸ਼ਨ, ਖੋਜ
ਆਗਰਾ ਦਾ ਕਿਲਾ
قلعہ آگرہ
AgraFort.jpg

ਦੇਸ਼

ਭਾਰਤ


ਥਾਂ

ਆਗਰਾ


ਨੱਕਾਸ਼ੀ

ਭਾਰਤੀ ਨੱਕਾਸ਼ੀ


ਆਗਰਾ ਦਾ ਕਿਲਾ (ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ : قلعہ آگرہ ; ਕਿਲਾ ਆਗਰਾ) ਇੱਕ ਯੂਨੇਸਕੋ ਘੋਸ਼ਿਤ ਸੰਸਾਰ ਅਮਾਨਤ ਥਾਂ ਹੈ , ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ ਦੇ ਆਗਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ । ਇਸਨੂੰ ਲਾਲ ਕਿਲਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇਸਦੇ ਲੱਗਭੱਗ 2 . 5 ਕਿ . ਮੀ . ਜਵਾਬ - ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਹੀ , ਸੰਸਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਮਾਰਕ ਤਾਜ ਮਹਲ ਸਥਿਤ ਹੈ । ਇਸ ਕਿਲੇ ਨੂੰ ਚਹਾਰਦੀਵਾਰੀ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਮਹਿਲ ( ਮਹਲ ) ਨਗਰੀ ਕਹਿਣਾ ਬਿਹਤਰ ਹੋਵੇਗਾ । ਇਹ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਕਿਲਾ ਹੈ । ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ ਬਾਬਰ , ਹੁਮਾਯੁੰ , ਅਕਬਰ , ਜਹਾਂਗੀਰ , ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਅਤੇ ਔਰੰਗਜੇਬ ਇੱਥੇ ਰਿਹਾ ਕਰਦੇ ਸਨ , ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਉੱਤੇ ਸ਼ਾਸਨ ਕੀਤਾ ਕਰਦੇ ਸਨ । ਇੱਥੇ ਰਾਜ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਖਜਾਨਾ , ਜਾਇਦਾਦ ਅਤੇ ਟਕਸਾਲ ਸੀ । ਇੱਥੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਰਾਜਦੂਤ , ਪਾਂਧੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਪਦਸਥ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਣਾ ਜਾਣਾ ਲਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਤਹਾਸ ਨੂੰ ਰਚਿਆ ।

ਇਤਹਾਸ[ਸੋਧੋ]

ਇਹ ਮੂਲ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ ਇੱਟਾਂ ਦਾ ਕਿਲਾ ਸੀ , ਜੋ ਚੁਹਾਨ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੇ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਸੀ । ਇਸਦਾ ਪਹਿਲਾ ਟੀਕਾ 1080 ਈ . ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ , ਜਦੋਂ ਮਹਿਮੂਦ ਗਜਨਵੀ ਦੀ ਫੌਜ ਨੇ ਇਸ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ ਸੀ । ਸਿਕੰਦਰ ਲੋਧੀ ( 1487 - 1517 ) , ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਲਤਾਨ ਸੀ , ਜਿਨ੍ਹੇ ਆਗਰਾ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ , ਅਤੇ ਇਸ ਕਿਲੇ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ ਸੀ । ਉਸਨੇ ਦੇਸ਼ ਉੱਤੇ ਇੱਥੋਂ ਸ਼ਾਸਨ ਕੀਤਾ , ਅਤੇ ਆਗਰਾ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਦੂਸਰੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਇਆ । ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਵੀ , ਇਸ ਕਿਲੇ ਵਿੱਚ 1517 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ , ਜਿਸਦੇ ਬਾਅਦ , ਉਸਦੇ ਪੁੱਤ ਇਬਰਾਹਿਮ ਲੋਧੀ ਨੇ ਗੱਦੀ ਨੌਂ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਸਾਂਭੀ , ਤੱਦ ਤੱਕ , ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਾਨੀਪਤ ਦੇ ਪਹਿਲੀ ਲੜਾਈ ( 1526 ) ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਆ ਗਿਆ । ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਕਾਲ ਵਿੱਚ , ਇੱਥੇ ਕਈ ਸਥਾਨ , ਮਸਜਿਦਾਂ ਅਤੇ ਕੁਵਾਂ ਬਣਵਾਏ ।

ਪਾਨੀਪਤ ਦੇ ਬਾਅਦ , ਮੁਗਲਾਂ ਨੇ ਇਸ ਕਿਲੇ ਉੱਤੇ ਵੀ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ , ਨਾਲ ਹੀ ਇਸਦੀ ਅਗਾਧ ਜਾਇਦਾਦ ਉੱਤੇ ਵੀ । ਇਸ ਜਾਇਦਾਦ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇੱਕ ਹੀਰਾ ਵੀ ਸੀ , ਜੋ ਕਿ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕੋਹਿਨੂਰ ਹੀਰੇ ਦੇ ਨਾਮ ਵਲੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ । ਤੱਦ ਇਸ ਕਿਲੇ ਵਿੱਚ ਇਬਰਾਹਿਮ ਦੇ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਬਾਬਰ ਆਇਆ । ਉਸਨੇ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਬਾਉਲੀ ਬਣਵਾਈ । ਸੰਨ 1530 ਵਿੱਚ , ਇੱਥੇ ਹੁਮਾਯੁੰ ਦਾ ਰਾਜਤਿਲਕ ਵੀ ਹੋਇਆ । ਹੁਮਾਯੁੰ ਇਸ ਸਾਲ ਬਿਲਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ ਕੋਲੋਂ ਹਾਰ ਗਿਆ , ਅਤੇ ਕਿਲੇ ਉੱਤੇ ਉਸਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋ ਗਿਆ । ਇਸ ਕਿਲੇ ਉੱਤੇ ਅਫਗਾਨਾਂ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਰਿਹਾ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਖੀਰ ਮੁਗਲਾਂ ਨੇ 1556 ਵਿੱਚ ਪਾਨੀਪਤ ਦੀ ਦੂਸਰੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ।

ਇਸ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ , ਅਕਬਰ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਉਣਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ , ਅਤੇ ਸੰਨ 1558 ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਆਇਆ । ਉਸਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਅਬੁਲ ਫਜਲ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ , ਕਿ ਇਹ ਕਿਲਾ ਇੱਕ ਇੱਟਾਂ ਦਾ ਕਿਲਾ ਸੀ , ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਬਾਦਲਗੜ ਸੀ । ਇਹ ਤੱਦ ਖਸਤਾ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਸੀ , ਅਤੇ ਅਕਬਰ ਨੂੰ ਇਹ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਵਾਉਣਾ ਪਿਆ , ਜੋ ਕਿ ਉਸਨੇ ਲਾਲ ਰੇਤਲੇ ਪੱਥਰ ਨਾਲ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਵਾਇਆ । ਇਸਦੀ ਨੀਂਹ ਵੱਡੇ ਵਾਸਤੁਕਾਰਾਂ ਨੇ ਰੱਖੀ । ਇਸਨੂੰ ਅੰਦਰ ਵਲੋਂ ਇੱਟਾਂ ਵਲੋਂ ਬਣਵਾਇਆ ਗਿਆ , ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਆਵਰਣ ਹੇਤੁ ਲਾਲ ਰੇਤਲਾ ਪੱਥਰ ਲਗਵਾਇਆ ਗਿਆ । ਇਸਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਚੌਦਾਂ ਲੱਖ ਚੁਤਾਲੀ ਹਜਾਰ ਕਾਰੀਗਰ ਅਤੇ ਮਜਦੂਰਾਂ ਨੇ ਅੱਠ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਮਿਹਨਤ ਕੀਤੀ , ਤੱਦ ਸੰਨ 1573 ਵਿੱਚ ਇਹ ਬਣ ਕੇ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ । ਅਕਬਰ ਦੇ ਪੋਤੇ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਵਰਤਮਾਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਾਇਆ । ਇਹ ਵੀ ਮਿਥਕ ਹਨ , ਕਿ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਨੇ ਜਦੋਂ ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ ਲਈ ਤਾਜਮਹਲ ਬਣਵਾਇਆ , ਉਹ ਪ੍ਰਯਾਸਰਤ ਸੀ , ਕਿ ਇਮਾਰਤਾਂ ਚਿੱਟੇ ਸੰਗ-ਮਰਮਰ ਦੀਆਂ ਬਣਨ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਨਾ ਅਤੇ ਕੀਮਤੀ ਰਤਨ ਜੜੇ ਹੋਏ ਹੋਣ । ਉਸਨੇ ਕਿਲੇ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਦੇ ਸਮੇਂ , ਕਈ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਅਤੇ ਭਵਨਾਂ ਨੂੰ ਤੁੜਵਾ ਵੀ ਦਿੱਤਾ , ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਕਿ ਕਿਲੇ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀਆਂ ਬਣਵਾਈਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਹੋਣ ।

ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤਮ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ , ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤ ਔਰੰਗਜੇਬ ਨੇ ਇਸ ਹੀ ਕਿਲੇ ਵਿੱਚ ਬੰਦੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ , ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਸਜ਼ਾ , ਜੋ ਕਿ ਕਿਲੇ ਦੇ ਮਹਿਲਾਂ ਦੀ ਵਿਲਾਸਿਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ , ਓਨੀ ਕੜੀ ਨਹੀਂ ਸੀ । ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਕਿ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਕਿਲੇ ਦੇ ਮੁਸੰਮਨ ਗੁੰਬਦ ਵਿੱਚ , ਤਾਜਮਹਲ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਹੋਈ ਸੀ । ਇਸ ਗੁੰਬਦ ਦੇ ਸੰਗ-ਮਰਮਰ ਦੇ ਝਰੋਖਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਾਜਮਹਲ ਦਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁੰਦਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦਿਸਦਾ ਹੈ ।

ਇਹ ਕਿਲਾ ੧੮੫੭ ਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਰਤੀ ਅਜਾਦੀ ਲੜਾਈ ਦੇ ਸਮੇਂ ਲੜਾਈ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਵੀ ਬਣਿਆ । ਜਿਸਦੇ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਈਸਟ ਇੰਡਿਆ ਕੰਪਨੀ ਦਾ ਰਾਜ ਖ਼ਤਮ ਹੋਇਆ , ਅਤੇ ਇੱਕ ਲੱਗਭੱਗ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਤੱਕ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਸ਼ਾਸਨ ਚੱਲਿਆ । ਜਿਸਦੇ ਬਾਅਦ ਸਿੱਧੇ ਅਜਾਦੀ ਹੀ ਮਿਲੀ ।