ਉਦਾੱਤ (ਦਰਸ਼ਨ)

ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇਕ ਅਜ਼ਾਦ ਵਿਸ਼ਵਗਿਆਨਕੋਸ਼ ਤੋਂ
ਇਸ ’ਤੇ ਜਾਓ: ਨੇਵੀਗੇਸ਼ਨ, ਖੋਜ
(1817) ਹੈਮਬਰਗਰ ਕੁੰਸਥਾਲੇ ਵਿੱਚ ਕੈਸਪਰ ਡੇਵਿਡ ਫਰੈਡਰਿਕ ਦਾ,"ਧੁੰਦ ਦੇ ਸਾਗਰ ਉੱਤੇ ਘੁਮੱਕੜ"
19ਵੀਂ ​​ਸਦੀ ਦਾ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਕਲਾਕਾਰ ਉਦਾੱਤ ਦੇ ਪਰਕਾਸ਼ਨ ਵਜੋਂ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਉਦਾੱਤ (Sublime) ਪੱਛਮੀ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ ਅਭਿਵਿਅੰਜਨਾ ਦੇ ਵਸ਼ਿਸ਼ਟ ਅਤੇ ਉਤਕਰਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਨ ਤੱਤ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਪ੍ਰਤੀਪਾਦਨ ਲੋਨਗਿਨੁਸ (ਲੋਂਜੀਨਸ) ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਪੇਰਿਇਪਸੁਸ (ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਉਦਾੱਤ ਤੱਤ) ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਦਾੱਤ ਤੱਤ ਕਾਵਿ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਉਹ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ ਜੋ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਅੰਜਨਾਵਾਂ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸੇ ਘਟਨਾ ਅਤੇ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦੇ ਰੋਮਾਂਟਿਕ, ਆਵੇਸ਼ਪੂਰਣ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਪੱਖ ਦੇ ਪਰਕਾਸ਼ਨ ਲਈ ਢੁਕਵੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੱਚੇ ਉਦਾੱਤ ਦੀ ਛੋਹ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਮਾਨਵਾਤਮਾ ਸਹਿਜ ਹੀ ਉਤਕਰਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਆਮ ਧਰਾਤਲ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਉਠ ਕੇ ਆਨੰਦ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਗਿੱਲੀ ਹੋਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੋਤੇ ਅਥਵਾ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਕੁੱਝ ਉਸਨੇ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂ ਪੜ੍ਹਿਆ ਹੈ ਉਹ ਖੁਦ ਆਪ ਉਸਦਾ ਭੋਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਵਿਪਰੀਤ ਕਿਸੇ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਵਾਰ - ਵਾਰ ਪੜ੍ਹਨ ਜਾਂ ਸੁਣਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਵੀ ਜੇਕਰ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਆਤਮਾ ਉੱਨਤ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਵੱਲ ਰੁਚਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੀ ਉਕਤ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਰਥ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਵਿਚਾਰ ਉਤੇਜਕ ਸਾਮਗਰੀ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਉਦਾੱਤ - ਤੱਤ – ਯੁਕਤ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਉਦਾੱਤ-ਤੱਤ-ਯੁਕਤ ਰਚਨਾ ਨਾ ਕੇਵਲ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸਰਵਦਾ ਖ਼ੁਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਬਿਖਮ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਸੰਜੋਗ ਨਾਲ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਮਾਹੌਲ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਵੀ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਪਾਠਕ ਅਤੇ ਸਰੋਤੇ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾ ਹੋਰ ਵੀ ਡੂੰਘੀ ਅਤੇ ਅਮਿੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ।

ਲੋਂਜੀਨਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਦਾੱਤ ਆਲੰਬਨ ਦੇ ਗੁਣ ਹਨ: ਜੀਵੰਤ ਆਵੇਗ, ਜ਼ਿਆਦਤੀ, ਤਤਪਰਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਉਪਯੁਕਤ ਹੋਵੇ ਉੱਥੇ ਗਤੀ ਅਤੇ ਅਜਿਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਵੇਗ ਜਿਸਦੀ ਸਮਤਾ ਸੰਭਵ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਉਦਾੱਤ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਅੰਤਰੀਵ ਤੱਤ ਮਨ ਦੀ ਊਰਜਾ, ਖੁਸ਼ੀ, ਅਭਿਭੂਤੀ (ਪੂਰਨ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅਭਿਭੂਤ ਹੋ ਜਾਣ ਦਾ ਅਨੁਭਵ), ਗੌਰਵ ਅਤੇ ਵਿਸਮਾਦ ਮਿਸ਼ਰਤ ਸੰਭਰਮ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।

ਉਦਾੱਤ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਪੰਜ ਮੁੱਖ ਸਰੋਤ[ਸੋਧੋ]

ਲਾਨਜਾਈਨਸ ਨੇ ਉਦਾੱਤ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਪੰਜ ਮੁੱਖ ਸਰੋਤਾਂ ਦਾ ਵੀ ਚਰਚਾ ਕੀਤਾ ਹੈ  :

( ੧ ) ਮਹਾਨ‌ ਵਿਚਾਰ ਸਿਰਜਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ,
( ੨ ) ਉੱਦਾਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਣਾਪ੍ਰਸੂਤ ਆਵੇਗ ,
( ੩ ) ਸਮੁਚੀ ਅਲੰਕਾਰ ਯੋਜਨਾ ,
( ੪ ) ਸਾਧੂ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ
( ੫ ) ਗਰਿਮਾਮਈ ਰਚਨਾ ਵਿਧਾਨ ।

ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਨੈਸਰਗਿਕ ਅਤੇ ਅੰਤਰੰਗ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਤਿੰਨ ਨੂੰ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ ਤੇ ਕਲਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਬਿਆਨ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਉਕਤ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਥੱਲੇ ਨੀਂਹ ਦੇ ਸਮਾਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ।

ਪੱਛਮੀ ਸਾਹਿਤ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਉਦਾੱਤ (ਹਿੰਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸ਼ਬਦ ਸਬਲਾਈਮ ਦਾ ਰੂਪਾਂਤਰ) ਬਾਰੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਵਿਚਾਰ ਹੁੰਦਾ ਚਲਿਆ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਲੋਂਜੀਨਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਰਸਤੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਰੇਚਨ (ਕਥਾਰਸਿਸ) ਸਿੱਧਾਂਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿੱਚ ਉਦਾੱਤ ਦਾ ਕਥਾਰਸਿਸ ਪਰਿਕਿਰਿਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਸਹਾਇਕ ਤੱਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚਰਚਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਬਾਅਦ‌ ਰੋਬੋਰਤੇਲੋ, ਬਵਾਇਲੋ, ਹੀਗਲ, ਕਾਂਟ, ਬਰੈਡਲੇ, ਕੈਰੇਟ, ਬਰੁਕ, ਵਾਲਟਰ ਪੇਟਰ, ਸਾਂਤਾਇਨਾ, ਬਰਕ, ਬੋਸਾਂਕੇ, ਜੁੰਗ ਆਦਿ ਪੱਛਮੀ ਕਲਾ ਸਮੀਖਿਅਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਿਵੇਚਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਕਾਂਟ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵਜਨ, ਸੰਕੋਚ, ਸਫੁਰਤੀ, ਅਤੇ ਅੰਤਰਬੋਧ ਉਦਾੱਤ ਦੇ ਮੂਲ ਤੱਤ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਤਮਕ ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੀ ਇਸਦਾ ਸੰਪੂਰਣ ਸਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਕਲਾਬੋਧ ਨੂੰ ਸੁਖਮਈ ਬਣਾਕੇ ਨਾ ਕੇਵਲ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਸਗੋਂ ਉਦਾੱਤ ਅਨੁਭੂਤੀ ਦੇ ਪੱਧਰ ਤੱਕ ਵੀ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਕਾਂਟ ਦਾ ਮੱਤ ਕਲਾ ਦੇ ਓਨਾ ਨਜ਼ਦੀਕ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਅਧਿਆਤਮ ਦੇ। ਕਾਰਨ, ਕਲਾ ਅਨੁਭੂਤੀਜਨਕ ਉਦਾੱਤ ਬਿਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਆਤਮਕ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਬਰੈਡਲੇ ਨੇ ਉਦਾੱਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਡਰ, ਰੁਮਾਂਚ, ਨਿਰਈ ਚਮਤਕਾਰ ਅਤੇ ਆਂਤਰਿਕ ਅਨੰਦਮਈ ਬਿਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਦਾੱਤ ਕਲਾਬੋਧ ਦੇ ਕੁਲ ਵਿਸਥਾਰ ਦਾ ਲਖਾਇਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਕਥਨ ਨੂੰ ਸੁਪਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਲਾਬੋਧ ਦੇ ਪੰਜ ਪੱਧਰ ਮੰਨੇ ਹਨ -

    • ਉਦਾੱਤ (ਸਬਲਾਇਮ)
    • ਸ਼ਾਨਦਾਰ (ਗਰੈਂਡ)
    • ਸੁੰਦਰ (ਬਿਊਟੀਫੁਲ)
    • ਲਲਿਤ (ਗਰੇਸਫੁਲ)
    • ਚੰਚਲ (ਪ੍ਰੈਟੀ)।

ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁੰਦਰ ਨੂੰ ਮਧਮਾਨ ਮੰਨ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਭਾਵਭਰਪੂਰਤਾ ਨੂੰ ਕਰਮਵਾਰ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਅਤੇ ਉਦਾੱਤ ਦੀ ਸੰਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਹੈ । ਅਤੇ ਨਿਮਨਤਰ ਭਾਵ ਬੋਧਾਂ ਨੂੰ ਕਰਮਵਾਰ ਲਲਿਤ ਅਤੇ ਚੰਚਲ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਅਰਥਾਤ‌ ਬਰੈਡਲੇ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਲਾਬੋਧ ਦਾ ਉੱਚਤਮ ਗੁਣ ਉਦਾੱਤ ਹੈ ਅਤੇ ਚੰਚਲ ਨਿਮਨਤਮ। ਉਦਾੱਤ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਜੁੰਗ ਦਾ ਕਥਨ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਸੀਮਾਵਾਂ-ਬੰਧਨ-ਗ੍ਰਸਤ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਵਿੱਚ ਅਸੀਮ ਅਤੇ ਅਨੰਤ ਤੱਤ ਦੇ ਉਦੈ ਨਾਲ ਅਨੰਤ ਵੇਦਨਾ ਤਥਾ ਆਨੰਦ ਦਾ ਜੋ ਅਸਾਧਾਰਨ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਹੀ ਅਨੁਭਵ ਉਦਾੱਤ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੈ।