ਜੀਵਾਣੁ
ਜੀਵਾਣੁ ਇੱਕ ਏਕਕੋਸ਼ਿਕੀਏ ਜੀਵ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਸਰੂਪ ਕੁੱਝ ਮਿਲੀਮੀਟਰ ਤੱਕ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਗੋਲ ਜਾਂ ਅਜ਼ਾਦ - ਗੋਲ ਮੋਲ ਵਲੋਂ ਲੈ ਕੇ ਛਙ, ਆਦਿ ਸਰੂਪ ਦੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰੋਕੈਰਯੋਟਿਕ, ਕੋਸ਼ਿਕਾ ਭਿੱਤੀਉਕਤ, ਏਕਕੋਸ਼ਕੀਏ ਸਰਲ ਜੀਵ ਹਨ ਜੋ ਅਕਸਰ ਸਭਨੀ ਥਾਂਈਂ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹੈ। ਇਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ, ਅੰਲੀਏ ਗਰਮ ਪਾਣੀ - ਧਾਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਨਾਭਿਕੀਏ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ, ਧਰਤੀ - ਪਪੜੀ ਵਿੱਚ, ਇੱਥੇ ਤੱਕ ਦੀ ਕਾਰਬਨਿਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਪੌਧੌਂ ਅਤੇਜੰਤੁਵਾਂਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਧਾਰਣਤ ਇੱਕ ਗਰਾਮ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ੪ ਕਰੋਡ਼ ਜੀਵਾਣੁ ਕੋਸ਼ ਅਤੇ ੧ ਮਿਲੀਲੀਟਰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ੧੦ ਲੱਖ ਜੀਵਾਣੁ ਪਾਵਾਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੰਪੂਰਣ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਨੁਮਾਨਤ: ਲੱਗਭੱਗ ੫X੧੦੩੦ ਜੀਵਾਣੁ ਪਾਵਾਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ. ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਬਾਔਮਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਬਹੁਤ ਭਾਗ ਹੈ। ਇਹ ਕਈ ਤਤਵੋਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਭੂਮਿਕਾ ਅਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵਾਯੁਮੰਡਲਿਏ ਨਾਇਟਰੋਜਨ ਦੇ ਸਥੀਰੀਕਰਣ ਵਿੱਚ। ਹਲਾਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੇਜੀਵਾਣੁਵਾਂਦਾ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਭਾਜਨ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤਦ ਵੀ ਲੱਗਭੱਗ ਅੱਧੇ ਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨਹੀਂ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਉਗਾਇਆ ਜਾ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। ਜੀਵਾਣੁਵਾਂਦਾ ਪੜ੍ਹਾਈ ਬੈਕਟਿਰਯੋਲੋਜੀ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸੂਕਸ਼ਮਜੈਵਿਕੀ ਦੀ ਹੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖਾ ਹੈ।
ਮਨੁੱਖ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨੀ ਮਨੁੱਖਕੋਸ਼ਿਕਾਵਾਂਹੈ, ਉਸਦੀ ਲੱਗਭੱਗ ੧੦ ਗੁਣਾ ਜਿਆਦਾ ਤਾਂ ਜੀਵਾਣੁ ਕੋਸ਼ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਾਰਾ ਜੀਵਾਣੁ ਤਵਚਾ ਅਤੇ ਅਹਾਰਨਾਲ ਵਿੱਚ ਪਾਵਾਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨੁਕਸਾਨਦਾਇਕ ਜੀਵਾਣੁ ਇੰਮਿਉਨ ਤੰਤਰ ਦੇ ਰਖਿਅਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸਰੀਰ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀ ਅੱਪੜਿਆ ਪਾਂਦੇ ਹੈ। ਕੁੱਝ ਜੀਵਾਣੁ ਲਾਭਦਾਇਕ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪਰਪੋਸ਼ੀ ਜੀਵਾਣੁ ਕਈ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ - ਹੈਜਾ, ਮਿਆਦੀ ਬੁਖਾਰ, ਨਿਮਨਿਆ, ਤਪਦਿਕ ਜਾਂ ਕਸ਼ਇਰੋਗ, ਪਲੇਗ ਇਤਆਦਿ. ਸਿਰਫ ਕਸ਼ਏ ਰਗ ਵਲੋਂ ਪ੍ਰਤੀਵਰਸ਼ ਲੱਗਭੱਗ ੨੦ ਲੱਖ ਲੋਕ ਮਰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਾਰਾ ਉਪ - ਸਹਾਰਾ ਖੇਤਰ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਵਿਕਸਿਤ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚਜੀਵਾਣੁਵਾਂਦੇ ਸੰਕਰਮਣ ਦਾ ਉਪਚਾਰ ਕਰਣ ਲਈ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਜੈਵਿਕ ਦਾ ਵਰਤੋ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸਲਈਜੁਵਾਣੁਵਾਂਵਿੱਚ ਇਸ ਪ੍ਰਤੀਜੈਵਿਕ ਦਵਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਰੋਕਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਔੱਦੋਗਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚਜੀਵਾਣੁਵਾਂਦੇ ਕਿੰਵਨ ਕਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਦਹੀ, ਪਨੀਰ ਇਤਆਦਿ ਵਸਤਾਂ ਦਾ ਉਸਾਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਰਤੋ ਪ੍ਰਤੀਜੈਵਿਕੀ ਅਤੇ ਅਤੇ ਰਸਾਇਨੋਂ ਦੇ ਉਸਾਰੀ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਜੈਵਪ੍ਰੌਦਯੋਗਿਕੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪਹਿਲਾਂਜੀਵਾਣੁਵਾਂਨੂੰ ਪੈਧਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਪਰ ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਰਗੀਕਰਣ ਪ੍ਰੋਕੈਰਯੋਟਸ ਦੇ ਰੁਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਜੰਤੁ ਕੋਸ਼ਿਕੋਂ ਅਤੇ ਯੂਕੈਰਯੋਟਸ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵਾਣੁ ਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਾਰਾ ਵਿਕਸੀਤ ਕੇਂਦਰਕ ਦਾ ਸਰਵਥਾ ਆਭਾਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੋਹਰੀ ਝਿੱਲੀ ਯੁਕਤ ਕੋਸਿਕਾਂਗ ਜਿਸ ਵੇਲੇ ਕਦੋਂ ਹੀ ਪਾਵਾਂ ਜਾਂਦੇ ਹੈ। ਪਾਰੰਪਰਕ ਰੂਪ ਵਲੋਂ ਜੀਵਾਣੁ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਸਾਰੇ ਸਜੀਵਾਂ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਇਹ ਵਿਗਿਆਨੀ ਵਰਗੀਕਰਣ ੧੯੯੦ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਇੱਕ ਖੋਜ ਦੇ ਬਾਅਦ ਬਦਲ ਗਿਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਤਾ ਚਲਾ ਕਿ ਪ੍ਰੋਕੈਰਯੋਟਿਕ ਸਜੀਵ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਦੋ ਭਿੰਨ ਸਮੂਹ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਵਲੋਂ ਬਣੇ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਵਿਕਾਸ਼ ਇੱਕ ਹੀ ਪੂਰਵਜ ਵਲੋਂ ਹੋਇਆ. ਇਸ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਾਣੁ ਅਤੇ ਆਰਕਿਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
[ਸੋਧ] ਇਤਹਾਸ
ਜੀਵਾਣੁਵਾਂਨੂੰ ਸਭਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਡਚ ਵਿਗਿਆਨੀ ਏੰਟਨੀ ਵਾਂਨ ਲਿਊਵੋਨਹੂਕ ਨੇ ੧੬੭੬ ਈ. ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਹੀ ਉਸਾਰੀਏ ਏਕਲ ਲੇਂਸ ਖੁਰਦਬੀਨ ਯੰਤਰ ਵਲੋਂ ਵੇਖਿਆ, ਉੱਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਸਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੰਤੁਕ ਸੱਮਝਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਰਾਇਲ ਸੋਸਾਇਟਿ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਵਲੋਕਨੋਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਲਈ ਕਈ ਪੱਤਰ ਲਿਖੀਏ। ੧੬੮੩ ਈ. ਵਿੱਚ ਲਿਊਵੇਨਹਾਕ ਨੇ ਜੀਵਾਣੁ ਦਾ ਚਿਤਰਣ ਕਰ ਆਪਣੇ ਮਤ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ। ੧੮੬੪ ਈ. ਵਿੱਚ ਫਰਾਂਸਨਿਵਾਸੀ ਲੂਈ ਪਾਸ਼ਚਰ ਅਤੇ ੧੮੯੦ ਈ. ਵਿੱਚ ਕੋਚ ਨੇ ਇਹ ਮਤ ਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਸਜੀਵਾਣੁਵਾਂਵਲੋਂ ਰੋਗ ਫੈਲਦੇ ਹਨ। ਪਾਸ਼ਚਰ ਨੇ ੧੯੮੯ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯੋਂਗੋ ਦੁਆਰਾ ਵਖਾਇਆ ਕਿ ਕਿੰਵਨ ਦੀ ਰਾਸਾਇਨਿਕ ਕਰਿਆ ਸੁਕਸ਼ਮਜੀਵੋਂ ਦੁਆਰਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੋਚ ਸੂਕਸ਼ਮਜੈਵਿਕੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਯੁਗਪੁਰਸ਼ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਾਲੇਰਾ, ਐਂਥਰੇਕਸ ਅਤੇ ਕਸ਼ਏ ਰੋਗਾਂ ਉੱਤੇ ਗਹਨ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤਾ। ਓੜਕ ਕੋਚ ਨੇ ਇਹ ਸਿੱਧ ਕਰ ਦੀਵਾ ਕਿ ਕਈ ਰੋਗ ਸੂਕਸ਼ਮਜੀਵੋਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਲਈ ੧੯੦੫ ਈ. ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂਨੂੰ ਨੋਬੇਲ ਇਨਾਮ ਵਲੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਕੋਚ ਨਹੀਂ ਰੋਗੋਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਕ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਕੁੱਝ ਪਰਿਕਲਪਨਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਸੀ ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਇਸਤੇਮਾਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੀਵਾਣੁ ਕਈ ਰੋਗੋਂ ਦੇ ਕਾਰਕ ਹਨ ਇਹ ੧੯ਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਤੱਕ ਸਾਰੇ ਜਾਨਗਵਾਂਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਕੋਈ ਪਰਭਾਵੀ ਪ੍ਰਤੀਜੈਵਿਕੀ ਦੀ ਖੋਜ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ। ਸਭਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਤੀਜੈਵਿਕੀ ਦਾ ਖੋਜ ੧੯੧੦ ਵਿੱਚ ਪਾਲ ਏਹਰਿਚ ਨੇ ਕੀਤਾ। ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਸਿਫਲਿਸ ਰੋਗ ਦੀ ਚਿਕਿਤਸਾ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕੀ। ਇਸਦੇ ਲਈ ੧੯੦੮ ਈ. ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂਨੂੰ ਚਿਕਿਤਸਾਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਨੋਬੇਲ ਇਨਾਮ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇਜੀਵਾਣੁਵਾਂਨੂੰ ਅਭਿਰੰਜਿਤ ਕਰਣ ਦੀ ਕਾਰਗਾਰ ਵਿਧੀਆਂ ਖੋਜ ਕੱਢੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਗਰਾਮ ਸਟੇਨ ਦੀ ਰਚਨਾ ਸੰਭਵ ਹੋਈ।
ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਕਰਮਵਿਕਾਸ
ਆਧੁਨਿਕਜੀਵਾਣੁਵਾਂਦੇ ਪੂਰਵਜ ਉਹ ਇੱਕ ਕੋਸ਼ਿਕੀਏ ਸੂਕਸ਼ਮਜੀਵ ਥਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ੪੦ ਕਰੋਡ਼ ਸਾਲਾਂ ਪੂਰਵ ਪ੍ਰਥਵੀਂ ਉੱਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਲੱਗਭੱਗ ੩੦ ਕਰੋਡ਼ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਪ੍ਰਥਵੀਂ ਉੱਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਸੂਕਸ਼ਮਜੀਵ ਹੀ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵਾਣੁ ਅਤੇ ਆਰਕਿਆ ਮੁੱਖ ਥਾਂ। ਸਟਰੋਮੇਟੋਲਾਇਟਸ ਜਿਵੇਂਜੀਵਾਣੁਵਾਂਦੇ ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਪਾਏਗਵਾਂਹਨ ਪਰ ਇਹੈਾਂ ਦੀ ਅਸਪਸ਼ਟ ਬਾਹਰਲਾ ਸੰਰਚਨਾ ਦੇ ਕਾਰਨਜੀਵਾਣੁਵਾਂਨੂੰ ਸਮਝਨੇਂ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਕੋਈ ਖਾਸ ਮਦਦ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ।
[ਸੋਧ] ਵਰਗੀਕਰਣ
ਜੀਵਾਣੁਵਾਂਦਾ ਵਰਗੀਕਰਣ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ -
