ਤੁਲਸੀ

ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇੱਕ ਅਜ਼ਾਦ ਗਿਆਨਕੋਸ਼ ਤੋਂ
ਇਸ ’ਤੇ ਜਾਓ: ਨੇਵੀਗੇਸ਼ਨ, ਖੋਜ
ਤੁਲਸੀ
Ocimum tenuiflorum2.jpg
ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਰਗੀਕਰਣ
ਜਗਤ: Plantae
(ਨਾ-ਦਰਜ): Asterids
ਗਣ: Lamiales
ਟੱਬਰ: Lamiaceae
ਜਿਨਸ: 'Ocimum
ਜਾਤੀ: O. tenuiflorum
ਦੋਨਾਂਵੀਆ ਨਾਂ
Ocimum tenuiflorum
Carolus Linnaeus
ਸਮਾਨਾਰਥੀ ਸ਼ਬਦ

Ocimum sanctum

ਤੁਲਸੀ-(ਆਸੀਮਮ ਸੈਕਟਮ) ਇੱਕ ਦੋ ਦਾਲੀ (dicotyledon) ਔਸ਼ਧੀ ਪੌਦਾ ਹੈ । ਇਹ ਝਾੜੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉੱਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ੧ ਵਲੋਂ ੩ ਫੁੱਟ ਉੱਚਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਇਸਦੀ ਪੱਤੀਆਂ ਬੈਂਗਨੀ ਆਭਾ ਵਾਲੀਆਂ ਹਲਕੇ ਰੋਮਾਂ ਨਾਲ ਢਕੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ । ਪੱਤੀਆਂ 1 ਤੋਂ 2 ਇੰਚ ਲੰਬੀਆਂ ਖੁਸ਼ਬੂਦਾਰ ਅਤੇ ਅੰਡਕਾਰ ਜਾਂ ਆਇਤਾਕਾਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ । ਪੁਸ਼ਪ ਮੰਜਰੀ ਅਤਿ ਕੋਮਲ ਅਤੇ 8 ਇੰਚ ਲੰਬੀ ਅਤੇ ਬਹੁਰੰਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਬੈਂਗਨੀ ਅਤੇ ਗੁਲਾਬੀ ਆਭਾ ਵਾਲੇ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਹਿਰਦੇਕਾਰ ਪੁਸ਼ਪ ਚਕਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਦੇ ਹਨ । ਬੀਜ ਚਪਟੇ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਛੋਟੇ ਕਾਲੇ ਚਿਹਨਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅੰਡਕਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ । ਨਵੇਂ ਬੂਟੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਉੱਗਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ੀਤਕਾਲ ਵਿੱਚ ਫਲਦੇ ਹਨ । ਪੌਦਾ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਰੂਪ ਵਲੋਂ ਦੋ - ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਹਰਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ । ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ ਬੁਢੇਪਾ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਪੱਤੇ ਘੱਟ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਾਖ਼ਾਵਾਂ ਸੁੱਕੀਆਂ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ । ਇਸ ਸਮੇਂ ਇਸਨੂੰ ਹਟਾਕੇ ਨਵਾਂ ਪੌਦਾ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ।

ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ[ਸੋਧੋ]

ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਹੇਠ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ :

੧ - ਆਸੀਮਮ ਅਮੇਰਿਕਨ ( ਕਾਲੀ ਤੁਲਸੀ ) ਗੰਭੀਰਾ ਜਾਂ ਮਾਮਰੀ ।

੨ - ਆਸੀਮਮ ਵੇਸਿਲਿਕਮ ( ਮਰੁਆ ਤੁਲਸੀ ) ਮੁੰਜਰਿਕੀ ਜਾਂ ਮੁਰਸਾ ।

੩ - ਆਸੀਮਮ ਵੇਸਿਲਿਕਮ ਮਿਨਿਮਮ ।

੪ - ਆਸੀਮਮ ਗਰੇਟਿਸਿਕਮ ( ਰਾਮ ਤੁਲਸੀ ਬਨ ਤੁਲਸੀ ) ।

੫ - ਆਸੀਮਮ ਕਿਲਿਮੰਡਚੇਰਿਕਮ ( ਕਪੂਰ ਤੁਲਸੀ ) ।

੬ - ਆਸੀਮਮ ਸੈਕਟਮ ਅਤੇ

੭ - ਆਸੀਮਮ ਵਿਰਿਡੀ ।

ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਸੀਮਮ ਸੈਕਟਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਜਾਂ ਪਵਿਤਰ ਤੁਲਸੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਇਸਦੀਆਂ ਵੀ ਦੋ ਪ੍ਰਧਾਨ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਹਨ - ਸ਼੍ਰੀ ਤੁਲਸੀ ਜਿਸਦੀ ਪੱਤੀਆਂ ਹਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ ਤੁਲਸੀ ਜਿਸਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਨੀਲਾਭੀ - ਕੁੱਝ ਬੈਂਗਨੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ । ਸ਼੍ਰੀ ਤੁਲਸੀ ਦੇ ਪੱਤਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਖ਼ਾਵਾਂ ਸਫੇਦਾਭ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਤੁਲਸੀ ਦੇ ਪੱਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਰੰਗ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ । ਗੁਣ , ਧਰਮ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਤੋਂ ਕਾਲੀ ਤੁਲਸੀ ਨੂੰ ਹੀ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ , ਪਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਮਤ ਹੈ ਕਿ ਦੋਨੋਂ ਹੀ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਹਨ । ਤੁਲਸੀ ਦਾ ਪੌਦਾ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪਵਿਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੇ ਆਂਗਨ ਜਾਂ ਦਰਵਾਜੇ ਉੱਤੇ ਜਾਂ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ । ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਪੁਰਾਤਨ ਗਰੰਥ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤੁਲਸੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਉਪਯੋਗਿਤਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ । ਇਸਦੇ ਇਲਾਵਾ ਐਲੋਪੈਥੀ , ਹੋਮਿਉਪੈਥੀ ਅਤੇ ਯੂਨਾਨੀ ਦਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤੁਲਸੀ ਦਾ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।

ਰਾਸਾਇਣਕ ਸੰਰਚਨਾ[ਸੋਧੋ]

ਤੁਲਸੀ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਾਂ ਜੈਵ ਸਰਗਰਮ ਰਸਾਇਣ ਪਾਏ ਗਏ ਹਨ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਟਰੈਨਿਨ , ਸੈਵੋਨਿਨ , ਗਲਾਇਕੋਸਾਇਡ ਅਤੇ ਏਲਕੇਲਾਇਡਸ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ । ਹਾਲੇ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ । ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਰਗਰਮ ਤੱਤ ਹਨ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪੀਲਾ ਉੜਨਸ਼ੀਲ ਤੇਲ ਜਿਸਦੀ ਮਾਤਰਾ ਸੰਗਠਨ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਸਮਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਬਦਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ । 0.1 ਤੋਂ 0.3 ਫ਼ੀਸਦੀ ਤੱਕ ਤੇਲ ਪਾਇਆ ਜਾਣਾ ਆਮ ਗੱਲ ਹੈ । ਵੈਲਥ ਆਫ ਇੰਡੀਆ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਤੇਲ ਵਿੱਚ ਲੱਗਭੱਗ 71 ਫ਼ੀਸਦੀ ਯੂਜੀਨਾਲ , ਵੀਹ ਫ਼ੀਸਦੀ ਯੂਜੀਨਾਲ ਮਿਥਾਇਲ ਈਥਰ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਫ਼ੀਸਦੀ ਕਾਰਵਾਕੋਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਸ਼੍ਰੀ ਤੁਲਸੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਆਮਾ ਦੀ ਆਸ਼ਾ ਕੁੱਝ ਜਿਆਦਾ ਤੇਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤੇਲ ਦਾ ਸਾਪੇਖਕ ਘਣਤਵ ਵੀ ਕੁੱਝ ਜਿਆਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਤੇਲ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਪੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਭੱਗ 83 ਮਿਲੀਗਰਾਮ ਫ਼ੀਸਦੀ ਵਿਟਾਮਿਨ ਸੀ ਅਤੇ 2.5 ਮਿਲੀਗਰਾਮ ਫ਼ੀਸਦੀ ਕੈਰੀਟੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਤੁਲਸੀ ਬੀਜਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰੇ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦਾ ਤੇਲ ਲੱਗਭੱਗ 17.8 ਫ਼ੀਸਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਇਸਦੇ ਘਟਕ ਹਨ ਕੁੱਝ ਸੀਟੋਸਟੇਰਾਲ , ਅਨੇਕਾਂ ਚਰਬੀ ਏਸਿਡ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਪਾਮਿਟਿਕ , ਸਟੀਇਰਿਕ , ਓਟ , ਲਿਨੋਲਕ ਅਤੇ ਲਿਨੋਲਿਕ ਏਸਿਡ । ਤੇਲ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਬੀਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਲੇਸ਼ਮਕ ਕਾਫੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਮਿਉਸਿਲੇਜ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਘਟਕ ਹਨ - ਪੇਂਟੋਸ , ਹੇਕਜਾ ਯੂਰੋਨਿਕ ਏਸਿਡ ਅਤੇ ਰਾਖ । ਰਾਖ ਲੱਗਭੱਗ 0.2 ਫ਼ੀਸਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ।

ਹਵਾਲੇ[ਸੋਧੋ]