ਬਾਲ ਸਾਹਿਤ

ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇੱਕ ਅਜ਼ਾਦ ਗਿਆਨਕੋਸ਼ ਤੋਂ
ਇਸ ’ਤੇ ਜਾਓ: ਨੇਵੀਗੇਸ਼ਨ, ਖੋਜ
ਬੱਚੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਮੁਖਪ੍ਰਸ਼ਠ

ਬਾਲ ਸਾਹਿਤ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਦੇ ਬੱਚੋ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕਰ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸਾਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਬਾਲ - ਸਾਹਿਤ‍ਯ ਲਿਖਾਈ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤ‍ਯੰਤ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਹੈ । ਨਰਾਇਣ ਪੰਡਤ ਨੇ ਪੰਚਤੰਤਰ ਨਾਮਕ ਪੁਸ‍ਤੱਕ ਵਿੱਚ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੁ - ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਧ‍ਜਮਰਾਜ ਬਣਾਕੇ ਬਚ‍ਚਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ । ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣਨਾ ਤਾਂ ਬਚ‍ਚਾਂ ਦੀ ਸਭਤੋਂ ਪ‍ਯਾਰੀ ਆਦਤ ਹੈ । ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਮਾਧ‍ਜਮਰਾਜ ਵਲੋਂ ਹੀ ਅਸੀ ਬਚ‍ਚਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ । ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਸਾਡੀ ਦਾਦੀ , ਨਾਨੀ ਸਾਡੀ ਮਾਂ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਨਾਂਦੀ ਸੀ । ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣਾਉਂਦੇ - ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਕਦੇ ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਪਰੀਆਂ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਤਾਂ ਕਦੇ ਸਤ‍ਯ ਵਰਗੀ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਵਾਲੀ ਗੱਲਾਂ ਸਿਖਾ ਜਾਂਦੀ ਸਨ । ਸਾਹਸ , ਕੁਰਬਾਨੀ , ਤ‍ਯੱਗ ਅਤੇ ਥਕੇਵਾਂ ਅਜਿਹੇ ਗੁਣ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਵ‍ਯਕ‍ਤੀ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸਭ ਗੁਣ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪ‍ਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ । ਬਚ‍ਚੇ ਦਾ ਜਿਆਦਾ ਵਲੋਂ ਜਿਆਦਾ ਸਮਾਂ ਤਾਂ ਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਗੁਜਰਦਾ ਹੈ ਮਾਂ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਸਾਹਿਤ‍ਯ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਸਬੰਧੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕ‍ਯੋਂਕਿ ਜੋ ਹੱਥ ਪਾਲਨਾ ਵਿੱਚ ਬਚ‍ਚੇ ਨੂੰ ਝੁਲਾਤੇ ਹੈ ਉਹ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ ।

ਦਰਅਸਲ , ਬਾਲ ਸਾਹਿਤ‍ਯ ਦਾ ਉੱਦੇਸ਼‍ਯ ਬਾਲ ਪਾਠਕਾਂ ਦਾ ਮਨੋਰੰਜਨ ਕਰਣਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਅਪਿਤੁ ਉਂਨ‍ਹਾਂ ਅਜੋਕੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਸਚ‍ਚਾਇਯੋਂ ਵਲੋਂ ਵਾਕਫ਼ ਕਰਾਣਾ ਹੈ । ਅਜੋਕੇ ਬਾਲਕ ਕੱਲ ਦੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਾਗ ਪੜੇਗੇਂ ਉਸੇਦੇ ਸਮਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਰਿੱਤਰ ਉਸਾਰੀ ਹੋਵੇਗਾ । ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਮਾਧ‍ਜਮਰਾਜ ਵਲੋਂ ਅਸੀ ਬਚ‍ਚਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਰਿੱਤਰ ਉਸਾਰੀ ਕਰ ਸੱਕਦੇ ਹਨ ਉਦੋਂ ਤਾਂ ਇਹ ਬਚ‍ਚੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਵਲੋਂ ਜੂਝ ਸਕਣਗੇ । ਇਸ ਬਚ‍ਚਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਹੋਕੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਕਰਣੀ ਹਾਂ , ਚੰਨ ਉੱਤੇ ਜਾਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਦੂੱਜੇ ਗਰਹੋਂ ਉੱਤੇ ਵੀ । ਬਾਲ ਸਾਹਿਤ‍ਯ ਦੇ ਲੇਖਕ ਨੂੰ ਬਾਲ - ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ । ਉਦੋਂ ਉਹ ਬਾਲ ਮਾਨਸ ਪਟਲ ਉੱਤੇ ਉੱਤਰ ਕਰ ਬਚ‍ਚਾਂ ਲਈ ਕਹਾਣੀ , ਕਵਿਤਾ ਜਾਂ ਬਾਲ ਉਪੰਨ‍ਯਾਸ ਲਿਖ ਸਕਦਾ ਹੈ । ਬਚ‍ਚਾਂ ਦਾ ਮਨ ਮਕ‍ਖਨ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦੇ ਮਾਧ‍ਜਮਰਾਜ ਵਲੋਂ ਅਸੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਉਹ ਸ਼ਕ‍ਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਸੱਕਦੇ ਹੈ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਾਕੇ ਸੰਸ‍ਕਾਰ , ਸਮਰਪਣ , ਸਦਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸੰਸ‍ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਤਤ‍ਅਤੇ ਬਿਠਾ ਸੱਕਦੇ ਹਾਂ ।

ਸ਼੍ਰੀ ਦੇ . ਸ਼ੰਕਰ ਪਿਲ‍ਲਈ ਦੁਆਰਾ ਬਾਲ ਸਾਹਿਤ‍ਯ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ “ਚਿਲ‍ਡਰਨ ਬੁੱਕ ਟਰਸ‍ਟ” ਦੀ ਸ‍ਥਾਪਨਾ ੧੯੫੭ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ । ਅੱਜ ਇਹ ਟਰਸ‍ਟ ਆਪਣੀ 50ਵੀਆਂ ਵਰ੍ਹੇ ਗੰਢ ਮਨਾ ਰਿਹਾ ਹੈ । ਇਸ ਟਰਸ‍ਟ ਦਾ ਮੁਖ‍ਯ ਉੱਦੇਸ਼‍ਯ ਬਚ‍ਚਾਂ ਲਈ ਉਚਿਤ ਡਿਜਾਇਨਿੰਗ ਅਤੇ ਸਾਮਗਰੀ ਉਪਲਬ‍ਧ ਕਰਾਣਾ ਹੈ । ਇਸਵਿੱਚ 5 - 16 ਸਾਲ ਤੱਕ ਦੇ ਬਚ‍ਚਾਂ ਲਈ ਬਿਹਤਰ ਬਾਲ ਸਾਹਿਤ‍ਯ ਉਪਲਬ‍ਧ ਹੈ । ਜਿਵੇਂ :

  • ਹਿੰਨ‍ਦਿੱਤੀ ਵਿੱਚ : ਪ੍ਰਾਚੀਨਕਥਾਵਾਂ: ਕ੍ਰਿਸ਼‍ਣ ਸੁਦਾਮਾ , ਪੰਚਤੰਤਰ ਦੀਆਂ ਕ‍ਹਾਨੀਆਂ , ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਹਾਣੀਆਂ , ਪ੍ਰਹਲਾਦ
  • ਗਿਆਨਵਰਧਕ : ਲਾਭਦਾਇਕ ਆਵਿਸ਼‍ਕਾਰ , ਪਹਾੜ ਦੀ ਪੁਕਾਰ , ਰੰਗਾਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ , ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਮਨੋਰੰਜਕ ਖੇਲ
  • ਰਹਸ‍ਯ ਰੁਮਾਂਚ  : ਅਨੋਖਿਆ ਉਪਹਾਰ , ਜਾਸੂਸਾਂ ਦਾ ਜਾਸੂਸ , ਨਾਨਕਾ ਵਿੱਚ ਗੁਜਰੇ ਦਿਨ , ਪੰਜ ਜਾਸੂਸ
  • ਉਪੰਨ‍ਯਾਸ / ਕਹਾਣੀਆਂ : 24 ਕਹਾਣੀਆਂ , ਇੰਸਾਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ , ਗੁੱਡੀ , ਮਾਸ‍ਟਰ ਸਾਹਿਬ
  • ਮਹਾਨ ਵ‍ਯਕਤੀਤ‍ਅਤੇ : ਮਹਾਨ ਵ‍ਯਕਤੀਤ‍ਅਤੇ ਪਾਰਟ ਇੱਕ ਵਲੋਂ ਦਸ ਤੱਕ
  • ਵੰਨ‍ਯ ਜੀਵਨ / ਅੰ‍ਮਾਂ ਦਾ ਪਰਵਾਰ , ਕੁੱਝ ਭਾਰਤੀ ਪੰਛੀ , ਛੋਟਾ ਸ਼ੇਰ ਬਹੁਤ ਸ਼ੇਰ ,
  • ਪਰਿਆਵਰਣ  : ਅਨੋਖੇ ਰਿਸ਼‍ਤੇ
  • ਕ‍ਜਾਂ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ : ਕੰ‍ਪਿਊਟਰ , ਘੜੀ , ਟੇਲਿਫੋਨ , ਰੇਲਗੱਡੀ

ਚਿਲ‍ਡਰਨ ਬੁੱਕ ਟਰਸ‍ਟ ਨੇ ਬਚ‍ਚਾਂ ਲਈ ਅਸਮਿਆ , ਬੰਗਾਲੀ , ਹਿੰਨ‍ਦਿੱਤੀ , ਗੁਜਰਾਤੀ , ਕੰਨ‍ਨੜ , ਮਲਯਾਲਮ , ਮਰਾਠੀ , ਪੰਜਾਬੀ , ਤਮਿਲ ਅਤੇ ਤੇਲਗੂਭਾਸ਼ਾਵਾਂਵਿੱਚ ਸਚਿੱਤਰ ਪੁਸ‍ਤਕਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਦੀਆਂ ਹਨ । ਇਸ ਟਰਸ‍ਟ ਦੇ ਪਰਿਸਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਡਾ0 ਰਾਏ ਮੇਮੋਰੀ ਚਿਲ‍ਡਰਨ ਵਾਚਨਾਲਯ ਅਤੇ ਪੁਸ‍ਤਕਾਲਏ ਦੀ ਸ‍ਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ । ਜੋ ਕੇਵਲ 16 ਸਾਲ ਤੱਕ ਦੇ ਬਚ‍ਚਾਂ ਲਈ ਹੈ । ਇਸਵਿੱਚ ਹਿੰਨ‍ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ 30 , 000 ਵਲੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪੁਸ‍ਤਕਾਂ ਹਨ । ਇਸ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਸੰਨ 1991 ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਕਰ ਆਰਟ ਅਕਾਦਮੀ ਦੀ ਸ‍ਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ । ਜਿੱਥੇ ਉੱਤੇ ਪੁਸ‍ਤੱਕ , ਚਿੱਤਰ , ਆਰਟ ਅਤੇ ਗਰਾਫਿਕ ਦੇ ਪਰੋਗਰਾਮ ਚਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ । ਸ਼ੰਕਰ ਇੰਟਰਨੇਸ਼ਨਲ ਚਿਤਰਕਲਾ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵੀ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਜੋਜਿਤ ਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ‍ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਬਚ‍ਚਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰਜਨਾਤ‍ਮਕ ਰੁਚੀ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ।

ਪੱਤਰਕਾਵਾਂ ਦੇ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਅਨੇਕ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਓ ਵਿੱਚ ਚੰਪਕ , ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਬਾਲ ਹੰਸ , ਬਾਲ ਭਾਰਤੀ , ਨੰਹੇਂ ਸੰਮ੍ਰਿਾਟਨੰਦਨ ਅਤੇਯੁਵਾਵਾਂਲਈ ਮੁਕਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ

ਪੰਜਾਬ ਕੇਸਰੀ , ਨਵਭਾਰਤ ਟਾਈਮਸ , ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸਮਾਚਾਰ ਪੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ‘ਬੱਚੀਆਂ ਦਾ ਕੋਨਿਆ’ ਬੱਚੀਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਾਲ ਪ੍ਰਤੀਭਾ ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਣ ਦਾ ਮੌਕੇ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ‘ਟਾਈਮਸ ਆਫ ਇੰਡਿਆ’ ਦੇ ਦਰਿਆਗੰਜ ਸਥਿਤ ਏਨ . ਆਈ . ਈ . ( N . I . E ) ਸੇਂਨ‍ਟਰ ਵਿੱਚ ਦਿਲ‍ਲਈ ਦੇ ਸ‍ਕੂਲੀ ਬਚ‍ਚਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸਿੱਖਿਆ ( ਏਜੂਕੇਸ਼ਨ ) ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼‍ਠ ਸੰਪਾਦਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਅਤ‍ਯੰਤ ਸੂਚਨਾਪ੍ਰਦ ਅਤੇ ਰੰਗਬਿਰੰਗੀ ਆਭਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦਿਲ‍ਲਈ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸ‍ਕੂਲੋਂ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਬਾਲ ਸਾਹਿਤ‍ਯ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅੱਲਗ ਕਦਮ ਹੈ।