ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲਾ, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼

ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲਾ
ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਵਿੱਚ ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲਾ
ਰਾਜ	ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਭਾਰਤ
ਹੇਡਕੁਆਟਰ	ਬਿਲਾਸਪੁਰ, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼
ਖੇਤਰਫਲ	੧,੧੬੭ km2 ( sq mi)
ਜਨਸੰਖਿਆ	340735 (2001)
ਜਨਸੰਖਿਆ ਦਾ ਗੜ੍ਹ	੨੯੨ /km2 (੭੫੬.੩/sq mi)
ਵੈੱਬ-ਸਾਇਟ

ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਜ਼ਿਲਾ ਹੈ । ਸਤਲੁਜ ਨਦੀ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਵੀ ਹਿਸੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਸਮੁੰਦਰ ਤਲ ਤੋਂ 670 ਮੀਟਰ ਦੀ ਉਚਾਈ ਉੱਤੇ ਹੈ । ਇਹ ਨਗਰ ਧਾਰਮਿਕ ਸੈਰ ਵਿੱਚ ਰੂਚੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਰਾਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ । ‍ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਨੈਣਾ ਦੇਵੀ ਦਾ ਮੰਦਿਰ ਨਜ਼ਦੀਕ ਅਤੇ ਦੂਰ ਦਰਾਜ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਖਿੱਚ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ । ਇੱਥੇ ਬਣਇਆ ਭਾਖੜਾ ਬੰਨ੍ਹ ਵੀ ਆਪਣੀ ਗਰੇਵਿਟੀ ਲਈ ਪੂਰੇ ਵਿਸ਼‍ਵ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇਸਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਮੰਡੀ ਅਤੇ ਹਮੀਰਪੁਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਹਨ, ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਊਨਾ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਸੋਲਨ ਜਿਲ੍ਹੇ ਹਨ ।

ਮੁੱਖ ਆਕਸ਼ਣ

ਨੈਣਾ ਦੇਵੀ ਮੰਦਿਰ

ਮੁੱਖ ਲੇਖ ਲਈ ਵੇਖੋ: ਨੈਣਾ ਦੇਵੀ ਮੰਦਿਰ

ਨੈਨਾ ਦੇਵੀ ਦਾ ਇਹ ਮੰਦਿਰ ਇੱਕ ਪਹਾੜੀ ਦੀ ਸਿੱਖਰ ਉੱਤੇ ਬਣਿਆ ਹੈ । ਰੋਪੜ ਦੇ ਪਵਿਤਰ ਨਗਰ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਇਸ ਮੰਦਿਰ ਦੀ ਉਚਾਈ 915 ਮੀਟਰ ਹੈ । ਪਹਾੜੀ ਉੱਤੇ ਬਣੇ ਇਸ ਮੰਦਿਰ ਤੱਕ ਪੁੱਜਣ ਲਈ ਪਤ‍ਥਰ ਦੀਆਂ ਸੀੜੀਆਂ ਦਾ ਇਸ‍ਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਮੰਦਿਰ ਤੱਕ ਪੁੱਜਣ ਲਈ ਕੇਬਲ ਕਾਰ ਦੀ ਵੀ ਵ‍ਯਵਸ‍ਸੀ ਹੈ । ਮੰਦਿਰ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ।

ਬਹਾਦੁਰਪੁਰ ਕਿਲਾ

ਬਹਾਦੁਰਪੁਰ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਪਹਾੜੀ ਦੀ ਸਿੱਖਰ ਉੱਤੇ ਬਣਿਆ ਇਹ ਕਿਲਾ 1980 ਮੀਟਰ ਦੀ ਉਚਾਈ ਉੱਤੇ ਹੈ । ਇਸਨੂੰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਸਭਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪ‍ਵਾਇੰਟ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇਲਾਕਾ ਬਹਾਦੁਰਪੁਰ ਦੇ ਤੇਪਰਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਬਣਿਆ ਇਹ ਕਿਲਾ ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਤੋਂ 40 ਕਿਮੀ. ਦੂਰ ਹੈ । ਦੇਵਦਾਰ ਅਤੇ ਬਾਨ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਜੰਗਲਾਂ ਨੇ ਇਸ ਸ‍ਥਾਨ ਨੂੰ ਚਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਘੇਰ ਰੱਖਿਆ ਹੈ । ਇਸ ਕਿਲੇ ਵਲੋਂ ਫਤੇਹਪੁਰ, ਨੈਨਾ ਦੇਵੀ ਦੀ ਪਹਾਡੀ ਰੋਪੜ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਮਲਾ ਦੇ ਪਹਾੜ ਦੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ । ਇਹ ਕਿਲਾ 1835 ਵਿੱਚ ਬਣਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਹੁਣ ਕਾਫ਼ੀ ਕਸ਼ਤੀਗਰਸ‍‍ਤ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ ।

ਸਰਿਅਨ ਕਿਲਾ

ਇਹ ਕਿਲਾ ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਤੋਂ 58 ਕਿਮੀ. ਦੀ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਹੈ । ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਕਿਲੇ ਨੂੰ ਮੂਲ ਤੌਰ ਤੇ ਸੁਕੇਤ ਰਾਜ‍ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ ।

ਵ‍ਯਾਸ ਗੁਫਾ

ਇਹ ਗੁਫਾ ‍ਯੂ ਟਾਉਨਸ਼ਿਪ ਦੇ ਤਲ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ । ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਵ‍ਯਾਸ ਨੇ ਤਪਸਿਆ ਕੀਤੀ ਸੀ । ਵ‍ਯਾਸਪੁਰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨਾਮ ਦੀ ਉਤ‍ਪੱਤੀ ਵੀ ਇਸ ਗੁਫਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ । ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਵ‍ਯਾਸ ਰਿਸ਼ੀ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਦਾਰਸ਼ਨਕ ਸਨ , ਜੋ ਸਤਲੁਜ ਨਦੀ ਦੇ ਖੱਬੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਬਣੀ ਇਸ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਲਗਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ । ਇਸ ਗੁਫਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਵਿਤਰ ਤੀਰਥਸ‍ਥਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।

ਸ‍ਵਾਰਘਟ

ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਤੋਂ 40 ਕਿਮੀ . ਦੂਰ ਬਿਲਾਸਪੁਰ - ਚੰਡੀਗੜ ਰੋਡ ਉੱਤੇ ਸ‍ਵਾਰਘਾਟ ਸਥਿਤ ਹੈ । ਸਮੁਦਰਤਲ ਵਲੋਂ 1220 ਮੀਟਰ ਉੱਚੇ ਸ‍ਵਾਰਘਟ ਵਲੋਂ ਸੌਖ ਵਲੋਂ ਨੈਨਾ ਦੇਵੀ ਮੰਦਿਰ ਅਤੇ ਭਾਂਖੜਾ ਬੰਨ੍ਹ ਅੱਪੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ । ਸ‍ਵਾਰਘਟ ਵਿੱਚ ਲਕਸ਼‍ਮੀ ਨਰਾਇਣ ਨੂੰ ਸਮਰਪਤ ਇੱਕ ਮੰਦਰ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ । ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸੈਰ ਵਿਕਾਸ ਨਿਗਮ ਨੇ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਅੱਠ ਕਮਰਾਂ ਨੂੰ ਹੋਟਲ ਬਣਵਾਇਆ ਹੈ ।

ਭਾਖੜਾ ਡੈਮ

ਮੁੱਖ ਲੇਖ ਲਈ ਵੇਖੋ: ਭਾਖੜਾ ਡੈਮ

ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਦੇ ਭਾਖੜਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇਹ ਬੰਨ੍ਹ ਨਾਂਗਲ ਟਾਉਨਸ਼ਿਪ ਵਲੋਂ 13 ਕਿਮੀ. ਦੂਰ ਹੈ । ਇਹ ਬੰਨ੍ਹ ਵਿਸ਼‍ਅਤੇ ਦਾ ਸਭਤੋਂ ਉੱਚਾ ਗਰੇਵਿਟੀ ਬੰਨ੍ਹ ਹੈ । ਬੰਨ੍ਹ ਉੱਤੇ ਬਣੀ ਝੀਲ ਲੱਗਭੱਗ 90 ਕਿਮੀ . ਲੰਮੀ ਹੈ । ਇਹ ਬੰਨ੍ਹ ਲੱਗਭੱਗ 168 ਵਰਗ ਕਿਮੀ . ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ । ਇਹ ਬੰਨ੍ਹ ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਦਾ 90 ਫ਼ੀਸਦੀ ਅਤੇ ਊਨਾ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ 10 ਫ਼ੀਸਦੀ ਹਿਸ‍ਜਿਹਾ ਘੇਰਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਬੰਨ੍ਹ ਨੂੰ 20 ਨਵੰਬਰ 1963 ਨੂੰ ਪੰਡਤ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨੇਹਰੂ ਨੇ ਰਾਸ਼‍ਟਰ ਨੂੰ ਸਮਰਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ । ਬੰਨ੍ਹ ਵਲੋਂ ਆਸਪਾਸ ਦੇ ਖੇਤਰ ਦਾ ਨਜਾਰਾ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ।

ਮਾਰਕੰਡੇਏ ਮੰਦਰ

ਇਹ ਮੰਦਰ ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਤੋਂ 20 ਕਿਮੀ. ਦੂਰ ਤਹਸੀਲ ਸਦਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ । ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਮੰਦਿਰ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਮਾਰਕੰਡੇਏ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਰਾਧ‍ਯ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਦੇ ਸਨ । ਇਸ ਕਾਰਨ ਇਸ ਮੰਦਿਰ ਨੂੰ ਮਾਰਕੰਡੇਏ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪਾਣੀ ਦਾ ਝਰਨਾ ਵੀ ਹੈ ।

ਕੰਦਰੂਰ ਬ੍ਰਿਜ

ਸਤਲੁਜ ਨਦੀ ਉੱਤੇ ਬਣਿਆ ਇਹ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਬ੍ਰਿਜ ਰਾਸ਼‍ਟਰੀ ਰਾਜ ਮਾਰਗ 88 ਉੱਤੇ ਹੈ । ਇਸ ਬ੍ਰਿਜ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕਾਰਜ ਅਪ੍ਰੈਲ 1959 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਜੋ 1965 ਵਿੱਚ ਜਾਕੇ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ । ਇਹ ਬ੍ਰਿਜ 280 ਮੀਟਰ ਲੰਮਾ ਅਤੇ 7 ਮੀਟਰ ਚੌੜਾ ਹੈ । ਨਦੀ ਦੇ ਤਲ ਵਲੋਂ 80 ਮੀਟਰ ਉੱਚੇ ਇਸ ਪੁੱਲ ਦਾ ਵਿਸ਼‍ਅਤੇ ਦੇ ਸਭਤੋਂ ਉੱਚੇ ਪੁਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਉਚਾਈ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬ੍ਰਿਜ ਏਸ਼ਿਆ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਸ‍ਥਾਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਪੁੱਲ ਦਾ ਸ਼ਿਲਾਨ‍ਯਾਸ ਪਰਿਵਹਨ ਮੰਤਰੀ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਜ ਬਹਾਦੁਰ ਨੇ 1965 ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਸੀ ।

ਆਵਾਜਾਈ

ਹਵਾ ਰਸਤਾ

ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਦਾ ਨਿਕਟਤਮ ਏਅਰਪੋਰਟ ਚੰਡੀਗੜ ਅਤੇ ਭੁੰਟਾਰ ਵਿੱਚ ਹੈ । ਚੰਡੀਗੜ ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਵਲੋਂ 135 ਅਤੇ ਭੁੰਟਾਰ 131 ਕਿਮੀ. ਦੀ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਹੈ ।

ਰੇਲ ਰਸਤਾ

ਕੀਰਤਪੁਰ ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਦਾ ਨਜਦੀਕੀ ਰੇਲਵੇ ਸ‍ਟੇਸ਼ਨ ਹੈ, ਜੋ ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਵਲੋਂ 60 ਕਿਮੀ. ਦੀ ਦੂਰ ਹੈ ।

ਸੜਕ ਰਸਤਾ

ਰਾਸ਼‍ਟਰੀ ਰਾਜ ਮਾਰਗ 21 ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਨੂੰ ਸੜਕ ਰਸਤਾ ਵਲੋਂ ਜੋੜਤਾ ਹੈ । ਚੰਡੀਗੜ ਵਲੋਂ ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਲਈ ਨੇਮੀ ਡੀਲਕ‍ਸ ਅਤੇ ਸਾਧਾਰਨ ਬਸਾਂ ਚੱਲਦੀਆਂ ਹਨ । ਸ਼ਿਮਲਾ ਵਲੋਂ ਦਰਲਾਘਾਟ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਅੱਪੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ।