ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ

ਭਾਰਤ , ਸੰਸਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਆਜਾਦ , ਪ੍ਰਭੁਸੱਤਾਸੰਪੰਨ , ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਲੋਕਤੰਤਰਾਤਮਕ ਲੋਕ-ਰਾਜ ਹੈ । ਇਹ ਲੋਕ-ਰਾਜ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਹੈ । ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੁਆਰਾ 26 ਨਵੰਬਰ , 1949 ਨੂੰ ਪਾਰਿਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ 26 ਜਨਵਰੀ , 1950 ਵਲੋਂ ਪਰਭਾਵੀ ਹੋਇਆ । 26 ਜਨਵਰੀ ਦਾ ਦਿਨ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਗਣਤੰਤਰ ਦਿਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।

ਸੰਖਿਪਤ ਜਾਣ ਪਹਿਚਾਣ

ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭਤੋਂ ਬਡਾ ਲਿਖਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਹੈ । ਇਸਵਿੱਚ ੩੯੫ ਅਨੁੱਛੇਦ ਅਤੇ ੧੨ ਅਨੁਸੂਚੀਆਂ ਹਨ । ਸੰਵਿਧਾਨ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸੰਸਦੀ ਸ‍ਵਰੂਪ ਦੀ ਵ‍ਯਵਸ‍ਸੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਸੰਰਚਨਾ ਕੁੱਝ ਅਪਵਾਦਾਂ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਸਮੂਹ ਹੈ । ਕੇਂਨ‍ਦਰੀਏ ਕਾਰਿਆਪਾਲਿਕਾ ਦਾ ਸਾਂਵਿਧਾਨਿਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਾਸ਼‍ਟਰਪਤੀ ਹੈ । ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਧਾਰਾ 79 ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ , ਕੇਂਨ‍ਦਰੀਏ ਸੰਸਦ ਦੀ ਪਰਿਸ਼ਦ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼‍ਟਰਪਤੀ ਅਤੇ ਦੋ ਅਰਾਮ ਹੈ ਜਿੰਨ‍ਹਾਂ ਰਾਜ‍ਇੰਜ ਦੀ ਪਰਿਸ਼ਦ ਰਾਜ‍ਯਸਭਾ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਅਰਾਮ ਲੋਕਸਭਾ ਦੇ ਨਾਮ ਵਲੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਧਾਰਾ 74 ( 1 ) ਵਿੱਚ ਇਹ ਵ‍ਯਵਸ‍ਸੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਰਾਸ਼‍ਟਰਪਤੀ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਣ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਸਲਾਹ ਦੇਣ ਲਈ ਇੱਕ ਮੰਤਰਿਪਰਿਸ਼ਦ ਹੋਵੇਗੀ ਜਿਸਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਹੋਵੇਗਾ , ਰਾਸ਼‍ਟਰਪਤੀ ਇਸ ਮੰਤਰਿਪਰਿਸ਼ਦ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਨਿਸ਼‍ਪਾਦਨ ਕਰੇਗਾ । ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਾਸ‍ਤਵਿਕ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਮੰਤਰਿਪਰਿਸ਼ਦ ਵਿੱਚ ਰਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀ ਹੈ ਜੋ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਹਨ ।

ਮੰਤਰਿਪਰਿਸ਼ਦ ਸਾਮੂਹਕ ਰੂਪ ਵਲੋਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅਰਾਮ ( ਲੋਕ ਸਭਾ ) ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਉੱਤਰਦਾਈ ਹੈ । ਪ੍ਰਤ‍ਯੇਕ ਰਾਜ‍ਯ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹੈ । ਜੰਮੂ ਕਸ਼ਮੀਰ , ਜਵਾਬ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ , ਬਿਹਾਰ , ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ , ਕਰਨਾਟਕ ਅਤੇ ਆਂਧਰਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਊਪਰੀ ਅਰਾਮ ਹੈ ਜਿਨੂੰ ਵਿਧਾਨ ਪਰਿਸ਼ਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਰਾਜ‍ਯਪਾਲ ਰਾਜ‍ਯ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹੈ । ਪ੍ਰਤ‍ਯੇਕ ਰਾਜ‍ਯ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਜ‍ਯਪਾਲ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਰਾਜ‍ਯ ਦੀ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗੀ । ਮੰਤਰਿਪਰਿਸ਼ਦ , ਜਿਸਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੁਖ‍ਯ ਮੰਤਰੀ ਹੈ , ਰਾਜ‍ਯਪਾਲ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼‍ਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੀ ਹੈ । ਰਾਜ‍ਯ ਦੀ ਮੰਤਰਿਪਰਿਸ਼ਦ ਸਾਮੂਹਕ ਰੂਪ ਵਲੋਂ ਰਾਜ‍ਯ ਦੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭੇ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਉੱਤਰਦਾਈ ਹੈ ।

ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀਆਂ ਸੱਤਵੀਂ ਅਨੁਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸੰਸਦ ਅਤੇ ਰਾਜ‍ਯਵਿਧਾਇਿਕਾਵਾਂਦੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਈ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਵੰਡ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ । ਅਵਸ਼ਿਸ਼‍ਟ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹਨ । ਕੇਂਨ‍ਦਰੀਏ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਿਤ ਧਰਤੀ - ਭੱਜਿਆ ਨੂੰ ਸੰਘਰਾਜ‍ਯ ਖੇਤਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਸਦਸਿਅ: ਅੰਕੁਰ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ।

ਅਨੁਸੂਚਿਆਂ

1. ਪਹਿਲੀ ਅਨੁਸੂਚੀ - ( ਅਨੁੱਛੇਦ 1 ਅਤੇ 4 ) - ਰਾਜ ਅਤੇ ਸੰਘ ਰਾਜ ਖੇਤਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ।
2. ਦੂਜੀ ਅਨੁਸੂਚੀ - [ ਅਨੁੱਛੇਦ 59 ( 3 ) , 65 ( 3 ) , 75 ( 6 ) , 97 , 125 , 148 ( 3 ) , 158 ( 3 ) , 164 ( 5 ) , 186 ਅਤੇ 221 ] - ਮੁੱਖ ਪਦਾਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਤਨਖਾਹ - ਭੱਤੇ ਭਾਗ - ਕ - ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਅਤੇ ਰਾਜਪਾਲ ਦੇ ਤਨਖਾਹ - ਭੱਤੇ , ਭਾਗ - ਖ - ਲੋਕਸਭਾ ਅਤੇ ਵਿਧਾਨਸਭਾ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਉਪ-ਪ੍ਰਧਾਨ , ਰਾਜ ਸਭਾ ਅਤੇ ਵਿਧਾਨ ਪਰਿਸ਼ਦ ਦੇ ਸਭਾਪਤੀ ਅਤੇ ਉਪਸਭਾਪਤੀ ਦੇ ਤਨਖਾਹ - ਭੱਤੇ , ਭਾਗ - ਗ - ਉੱਚਤਮ ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਨਿਆਯਾਧੀਸ਼ੋਂ ਦੇ ਤਨਖਾਹ - ਭੱਤੇ , ਭਾਗ - ਘ - ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਿਅੰਤਰਕ - ਮਹਾਲੇਖਾ ਪਰੀਕਸ਼ਕਕੇ ਤਨਖਾਹ - ਭੱਤੇ ।
3. ਤੀਜੀ ਅਨੁਸੂਚੀ - [ ਅਨੁੱਛੇਦ 75 ( 4 ) , 99 , 124 ( 6 ) , 148 ( 2 ) , 164 ( 3 ) , 188 ਅਤੇ 219 ] - ਵਿਅਵਸਥਾਪਿਕਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ , ਮੰਤਰੀ , ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ , ਉਪਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ , ਨਿਆਯਾਧੀਸ਼ੋਂ ਆਦਿ ਲਈ ਸਹੁੰ ਲਈ ਜਾਣਵਾਲੇ ਪ੍ਰਤੀਗਿਆਨ ਦੇ ਪ੍ਰਾਰੂਪ ਦਿੱਤੇ ਹਾਂ ।
4. ਚੌਥੀ ਅਨੁਸੂਚੀ - [ ਅਨੁੱਛੇਦ 4 ( 1 ) , 80 ( 2 ) ] - ਰਾਜ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਆਬੰਟਨ ਰਾਜਾਂ ਅਤੇ ਸੰਘ ਰਾਜ ਖੇਤਰਾਂ ਵਲੋਂ ।
5. ਪੰਜਵੀਂ ਅਨੁਸੂਚੀ - [ ਅਨੁੱਛੇਦ 244 ( 1 ) ] - ਅਨੁਸੂਚੀਤ ਖੇਤਰਾਂ ਅਤੇ ਅਨੁਸੂਚੀਤ ਵਿਅਕਤੀ - ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਕਾਬੂ ਵਲੋਂ ਸਬੰਧਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ ।
6. ਛੇਵੀਂ ਅਨੁਸੂਚੀ - [ ਅਨੁੱਛੇਦ 244 ( 2 ) , 275 ( 1 ) ] - ਅਸਮ , ਮੇਘਾਲਏ , ਤਰੀਪੁਰਾ ਅਤੇ ਮਿਜੋਰਮ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਜਨਜਾਤੀ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਨਿਰਦੇਸ਼ ।
7. ਸੱਤਵੀਂ ਅਨੁਸੂਚੀ - [ ਅਨੁੱਛੇਦ 246 ] - ਮਜ਼ਮੂਨਾਂ ਦੇ ਵੰਡ ਵਲੋਂ ਸਬੰਧਤ ਸੂਚੀ - 1 ਸੰਘ ਸੂਚੀ , ਸੂਚੀ - 2 ਰਾਜ ਸੂਚੀ , ਸੂਚੀ - 3 ਸਮਵਰਤੀ ਸੂਚੀ ।
8. ਅਠਵੀਂ ਅਨੁਸੂਚੀ - [ ਅਨੁੱਛੇਦ 344 ( 1 ) , 351 ] - ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ - 22ਭਾਸ਼ਾਵਾਂਦਾ ਚਰਚਾ ।
9. ਨਵੀਆਂ ਅਨੁਸੂਚੀ - [ ਅਨੁੱਛੇਦ 31 ਖ ] - ਕੁੱਝ ਭੁਮਿ ਸੁਧਾਰ ਸਬੰਧੀ ਅਧਿਨਿਅਮੋਂ ਦਾ ਵਿਧਿਮਾਨਿਏ ਕਰਣ ।
10. ਦਸਵੀਂ ਅਨੁਸੂਚੀ - [ ਅਨੁੱਛੇਦ 102 ( 2 ) , 191 ( 2 ) ] - ਦਲ ਤਬਦੀਲੀ ਸਬੰਧੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਅ

ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਸਤਾਵਨਾ

ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਣ ਹੇਤੁ ਆਮਤੌਰ : ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਤਾਵਨਾ ਪੇਸ਼ ਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ । ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਸਤਾਵਨਾ ਅਮਰੀਕੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਵਲੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸੱਬਤੋਂ ਉੱਤਮ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ । ਪ੍ਰਸਤਾਵਨਾ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਵਲੋਂ ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦਾ ਸਾਰ , ਅਪੇਕਸ਼ਾਵਾਂ, ਉਦੇਸ਼ ਉਸਦਾ ਲਕਸ਼ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਜ਼ਾਹਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਪ੍ਰਸਤਾਵਨਾ ਇਹ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸੰਵਿਧਾਨ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸਿੱਧੇ ਜਨਤਾ ਵਲੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਇਸ ਕਾਰਨ ਇਹ ‘ਅਸੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੋਕ’ ਇਸ ਵਾਕ ਵਲੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ ਬਨਾਮ ਭਾਰਤ ਸੰਘ ਦੇ ਵਾਦ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਤਰਜਮਾਨੀ ਨਹੀ ਕਰਦੀ ਅਤ : ਸੰਵਿਧਾਨ ਢੰਗ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਨੁਕ੍ਰਿਪਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀ ਕਰ ਸਕਦਾ , ਪਰ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਖਾਰਿਜ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸੰਵਿਧਾਨ ਨੂੰ ਸਰਵੋਪਰਿ ਮੰਨਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨਹੀ ਚੁੱਕਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ।

     ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਸਤਾਵਨਾ :  
             
            ਅਸੀ ਭਾਰਤ  ਦੇ ਲੋਕ ,  ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੰਪੂਰਣ ਪ੍ਰਭੁਤਵ ਸੰਪੰਨ ,  ਸਮਾਜਵਾਦੀ ,  ਪੰਥਨਿਰਪੇਕਸ਼ ,  ਲੋਕਤੰਤਰਾਤਮਕ ਲੋਕ-ਰਾਜ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕੁਲ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ  : 
            ਸਾਮਾਜਕ ,  ਆਰਥਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਨੀਆਂ ,  ਵਿਚਾਰ ,  ਪਰਕਾਸ਼ਨ ,  ਵਿਸ਼ਵਾਸ ,  ਧਰਮ ਅਤੇ ਉਪਾਸਨਾ ਦੀ ਅਜਾਦੀ ,  ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਮੌਕੇ ਦੀ ਸਮਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਣ ਲਈ ਅਤੇ  
            ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਬਮੇਂ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਗਰਿਮਾ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਏਕਤਾ ਅਤੇ ਅਖੰਡਤਾ ਸੁਨਿਸਚਿਤ ਕਰਣ ਵਾਲੀ ਬੰਧੁਤਾ ਬਢਾਨੇ ਲਈ  
            ਦ੍ਰਢ ਸੰਕਲਪ ਹੋਕੇ ਆਪਣੀ ਇਸ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਤਾਰੀਖ 26 ਨਵੰਬਰ ,  1949 ਈ0  ( ਮਿਤੀ ਰਸਤਾ ਸ਼ੀਰਸ਼ ਸ਼ੁਕਲ  ਸਪਤਮੀ ,  ਸੰਵਤ ਦੋ ਹਜਾਰ ਛੇ ਵਿਕਰਮੀ )  ਨੂੰ ਏਤਦ  
            ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਸੰਵਿਧਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਣਤ ,  ਅਧਿਨਿਅਮਿਤ ਅਤੇ ਆਤਮਾਰਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ।