ਮੰਗੋਲ

ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇੱਕ ਅਜ਼ਾਦ ਗਿਆਨਕੋਸ਼ ਤੋਂ
ਇਸ ’ਤੇ ਜਾਓ: ਨੇਵੀਗੇਸ਼ਨ, ਖੋਜ

ਮੰਗੋਲ ਜਾਤੀ ਚੀਨ ਦੀ ਇੱਕ ਅਲਪ ਸੰਖਿਅਕ ਜਾਤੀ ਹੈ , ਜੋ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਲੋਂ ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਆਈ ਹੈ । ਸ਼ੁਰੂ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਜਾਤੀ ਅੜਕੁਨ ਨਦੀ ਦੇ ਪੂਰਵ ਦੇ ਇਲਾਕੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ ਕਰਦੀ ਸੀ , ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਬਾਹਰ ਹਿਙਾਨ ਪਰਵਤਸ਼ਰ੍ਰੰਖਲਾ ਅਤੇ ਆਲਥਾਏ ਪਰਵਤਸ਼ਰ੍ਰੰਖਲਾ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਮੰਗੋਲਿਆ ਪਠਾਰ ਦੇ ਆਰਪਾਰ ਫੈਲ ਗਈ । ਮੰਗੋਲ ਜਾਤੀ ਦੇ ਲੋਕ ਖਾਨਾਬਦੋਸ਼ੋਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰ , ਤੀਰੰਦਾਜੀ ਅਤੇ ਘੁਙਵਾਰੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਕੁਸ਼ਲ ਸਨ । ਬਾਰਹਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਮੁਖੀ ਤੇਮੂਚੀਨ ਨੇ ਤਮਾਮ ਮੰਗੋਲ ਕਬੀਲੋਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕੀਤਾ ।

ਚੀਨ ਦਾ ਏਕੀਕਰਣ[ਸੋਧੋ]

1206 ਵਿੱਚ ਮੰਗੋਲ ਜਾਤੀ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਕਬੀਲੋਂ ਦੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਤੇਮੂਚਿਨ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜਾਤੀ ਦਾ ਸਭ ਵਲੋਂ ਬਹੁਤ ਮੁਖੀ ਚੁਣਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਚੰਗੇਜ ਖ਼ਾਨ ( 1162 - 1227 ) ਕਹਿਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ , 1215 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਕਿਸ ਰਾਜ ਦੀ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਰਾਜਧਾਨੀਚੁਙੂ ਉੱਤੇ ਕਬਜਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਹਵਾਙੋ ਨਦੀ ਦੇ ਜਵਾਬ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਉਲਾਕੇਂ ਨੂੰ ਹਥਿਆਉ ਲਿਆ । 1227 ਵਿੱਚ ਚੰਗੇਜ ਖਾਨ ਨੇ ਪੱਛਮ ਵਾਲਾ ਸ਼ਿਆ ਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ । ਪੱਛਮ ਵਾਲਾ ਸ਼ਿਆ ਦੇ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਚੰਗੇਜ ਖਾਨ ਦੀ ਰੋਗ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਵਲੋਂ ਲਿਊਫਾਨ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ । ਉਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਓਕਤਾਏ ਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ , ਜਿਸ ਨੇ ਸੁਙ ਵਲੋਂ ਮਿਲਕੇ ਕਿਸ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 1234 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਕਿਸ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ । ਕਿਸ ਰਾਜ ਉੱਤੇ ਕਬਜਾ ਕਰਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਮੰਗੋਲ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਲੋਂ ਸੁਙ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ । 1260 ਵਿੱਚ ਕੁਬਲਾਈ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਖਾਨ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹਾਨ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਨਕਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ 1271 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਮੰਗੋਲ ਦੇ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਯਵਾਨ ਰਾਜਵੰਸ਼ ( 1271 - 1368 ) ਦਾ ਨਾਮ ਦੇ ਦਿੱਤੇ । ਕੁਬਲਾਈ ਖਾਨ ਇਤਹਾਸ ਵਿੱਚ ਯਵਾਨ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਮਰਾਟ ਸ਼ਿਚੂ ਦੇ ਨਾਮ ਵਲੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ।

1276 ਵਿੱਚ ਯਵਾਨ ਫੌਜ ਨੇ ਸੁਙ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਲਿਨਆਨ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਕੇ ਕਬਜਾ ਕਰ ਲਿਆ , ਅਤੇ ਸੁਙ ਸਮਰਾਟ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਵਿਧਵਾ ਮਾਂ ਨੂੰ ਬੰਦੀ ਬਣਾਕੇ ਜਵਾਬ ਲੈ ਆਇਆ ਗਿਆ । ਦੱਖਣ ਸੁਙ ਰਾਜ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵੰਨ ਥਿਏਨਸ਼ਿਆਙ ਅਤੇ ਉੱਚ ਅਫਸਰਾਂ ਚਾਙ ਸ਼ਿਚਿਏ ਅਤੇ ਲੂ ਸ਼ਿਊਫੂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਚਾਓ ਸ਼ਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਚਾਓ ਪਿਙ ਨੂੰ ਰਾਜਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾਇਆ , ਅਤੇ ਯਵਾਨ ਸੇਨਾਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ । ਲੇਕਿਨ ਮੰਗੋਲਾਂ ਦੀ ਜਬਰਦਸਤ ਤਾਕਤ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਨ੍ਹਾਂਨੂੰ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਹਾਰ ਖਾਨੀ ਪਈ ।

ਯਵਾਨ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਚੀਨ ਦੇ ਏਕੀਕਰਣ ਵਲੋਂ ਥਾਙ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਅਖੀਰ ਕਾਲ ਵਲੋਂ ਚੱਲੀ ਆਈ ਫੂਟ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ । ਇਸ ਨੇ ਇੱਕ ਬਹੁਜਾਤੀਏ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚੀਨ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਹੱਲਾਸ਼ੇਰੀ ਦਿੱਤਾ । ਯਵਾਨ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੀ ਸ਼ਾਸਨ ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਕੇਂਦਰੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਅੰਗ ਸਨ - - - ਕੇਂਦਰੀ ਮੰਤਰਾਲਿਅ , ਜੋ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਦਾਰ ਸੀ , ਪ੍ਰਿਵੀ ਕੋਂਸਿਲ , ਜੋ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਫੌਜੀ ਮਾਮਲੀਆਂ ਦਾ ਸੰਚਾਲਨ ਕਰਦੀ ਸੀ , ਅਤੇ ਪਰਿਨਿਰੀਕਸ਼ਣ ਮੰਤਰਾਲਾ , ਜੋ ਸਰਕਾਰੀ ਅਫਸਰਾਂ ਦੇ ਚਾਲ ਚਲਣ ਅਤੇ ਕੰਮ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਦਾ ਸੀ । ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਸ਼ਿਙ ਸ਼ਙ ( ਪ੍ਰਾਂਤ ) ਸਨ ।

ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਮਕਾਮੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਇਕਾਇਯੋਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਯਵਾਨ ਕਾਲ ਵਲੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇਹ ਵਿਵਸਥਾ ਅੱਜ ਤੱਕ ਚੱਲੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ । ਯਵਾਨ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਜਮਾਣ ਵਲੋਂ ਹੀ ਤੀੱਬਤ ਰਸਮੀ ਰੂਪ ਵਲੋਂ ਕੇਂਦਰੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਚੀਨ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਇਕਾਈ ਬੰਨ ਗਿਆ । ਫਙੂ ਟਾਪੂ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਨਿਰੀਕਸ਼ਕ ਦਫ਼ਤਰ ਵੀ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ , ਜੋ ਫਙੂ ਦਵੀਪਸਮੂਹ ਅਤੇ ਥਾਏਵਾਨ ਟਾਪੂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਮਾਮਲੀਆਂ ਦਾ ਸੰਚਾਲਨ ਕਰਦਾ ਸੀ । ਅਜੋਕਾ ਸ਼ਿਨਚਿਆਙ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਹੇਇਲੁਙ ਨਦੀ ਦੇ ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਜਵਾਬ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਯਵਾਨ ਰਾਜ ਦੇ ਅੰਗ ਸਨ । ਯਵਾਨ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਨੇ ਦੱਖਣ ਚੀਨ ਸਾਗਰ ਦਵੀਪਮਾਲਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਪਣਾ ਸ਼ਾਸਨ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ । ਯਵਾਨ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਾਸਣਕਾਲ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰਾ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸੰਪਰਕ ਵਾਧਾ ਵਲੋਂ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਆਰਥਕ ਅਤੇ ਸਾਂਸਕ੍ਰਿਤੀਕ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਅਤੇ ਮਾਤਭੂਮੀ ਦੇ ਏਕੀਕਰਣ ਨੂੰ ਹੱਲਾਸ਼ੇਰੀ ਮਿਲਿਆ ।

ਯਵਾਨ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਤਾਤੂ ( ਵਰਤਮਾਨ ਪੇਇਚਿਙ ) ਤਤਕਾਲੀਨ ਚੀਨ ਦੇ ਆਰਥਕ ਅਤੇ ਸਾਂਸਕ੍ਰਿਤੀਕ ਲੈਣਾ ਦੇਨਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਸੀ । ਵੇਨਿਸ ਦੇ ਪਾਂਧੀ ਮਾਰਕਾਂ ਪੋਲੋ ਨੇ , ਜੋ ਕਦੇ ਯਵਾਨ ਰਾਜਦਰਬਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਅਫਸਰ ਵੀ ਰਹਿ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ , ਆਪਣੇ ਯਾਤਰਾ ਵ੍ਰੱਤਾਂਤ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ:ਯਵਾਨ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਤਾਤੂ ਦੇ ਨਿਵਾਸੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਸਨ , ਬਾਜ਼ਾਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਲ ਵਲੋਂ ਭਰੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ । ਕੇਵਲ ਰੇਸ਼ਮ ਹੀ ਇੱਕ ਹਜਾਰ ਗੱਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭਰਕੇ ਰੋਜ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ । ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਲੋਂ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਵੱਖਰਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਕੀਮਤੀ ਮਾਲ ਵੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਖੂਬ ਮਿਲਦਾ ਸੀ । ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕੋਈ ਦੂਜਾ ਸ਼ਹਿਰ ਅਜਿਹਾ ਹੋ ਜੋ ਤਾਤੂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰ ਸਕੇ ।