ਲਾਲ ਕਿਲਾ
ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਕਿਲੇ ਨੂੰ ਲਾਲ - ਕਿਲਾ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ , ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦਾ ਹੈ । ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਲੋਂ ਲੱਗੀ ਪੁਰਾਣੀ ਦਿੱਲੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ । ਇਹ ਯੂਨੇਸਕੋ ਸੰਸਾਰ ਅਮਾਨਤ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਚਇਨਿਤ ਹੈ ।
ਇਤਹਾਸ [ਸੋਧ]
ਲਾਲ ਕਿਲਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂਨਅਬਾਦ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ , ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦੁਆਰਾ 1639 A . D . ਵਿੱਚ ਬਣਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ । ਲਾਲਕਿਲੇ ਦਾ ਅਭਿੰਨਿਆਸ ਫਿਰ ਵਲੋਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ , ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਇਸਨੂੰ ਸਲੀਮਗੜ ਕਿਲੇ ਦੇ ਸਾਥ ਏਕੀ ਕ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ । ਇਹ ਕਿਲਾ ਅਤੇ ਮਹਲ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂਨਾਬਾਦ ਦੀ ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਨਗਰੀ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਕੇਂਦਰ - ਬਿੰਦੁ ਰਿਹਾ ਹੈ । ਲਾਲਕਿਲੇ ਦੀ ਯੋਜਨਾ , ਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਸੌਂਦਰਿਆ ਮੁਗਲ ਸ੍ਰਜਨਾਤਮਕਤਾ ਦਾ ਸ਼ਿਰੋਬਿੰਦੁ ਹੈ , ਜੋ ਕਿ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦੇ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਚਰਮ ਉਤਕਰਸ਼ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚੀ । ਇਸ ਕਿਲੇ ਦੇ ਉਸਾਰੀ ਦੇ ਬਾਅਦ ਕਈ ਵਿਕਾਸ ਕਾਰਜ ਆਪ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜੋਡੇ ਗਏ । ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਕਈ ਬਡੇ ਪਹਲੂ ਔਰੰਗਜੇਬ ਅਤੇ ਅੰਤਮ ਮੁਗਲ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਗਏ । ਸੰਪੂਰਣ ਵਿਨਿਆਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਬਦਲਾਵ ਬਰੀਟੀਸ਼ ਕਾਲ ਵਿੱਚ 1857 ਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਅਜਾਦੀ ਲੜਾਈ ਦੇ ਬਾਅਦ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ । ਬਰੀਟੀਸ਼ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਿਲਾ ਮੁੱਖਤ: ਛਾਉਨੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ । ਸਗੋਂ ਅਜਾਦੀ ਦੇ ਬਾਅਦ ਵੀ ਇਸਦੇ ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਭਾਗ ਫੌਜ ਦੇ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ 2003 ਤੱਕ ਰਹੇ ।
ਲਾਲ ਕਿਲਾ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦੀ ਨਵੀਂ ਰਾਜਧਾਨੀ , ਸ਼ਾਹਜਹਾਂਨਾਬਾਦ ਦਾ ਮਹਲ ਸੀ । ਇਹ ਦਿੱਲੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਸੱਤਵੀਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਨਗਰੀ ਸੀ । ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਨੂੰ ਆਗਰਾ ਵਲੋਂ ਦਿੱਲੀ ਬਦਲਾ , ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਠਾ ਬਢਾਨੇ ਹੇਤੁ , ਨਾਲ ਹੀ ਆਪਣੀ ਨਵੇਂ ਨਵੇਂ ਉਸਾਰੀ ਕਰਾਉਣ ਦੀ ਮਹਤਵਕਾਂਕਸ਼ਾ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਮੌਕੇ ਦੇਣ ਹੇਤੁ ਵੀ । ਇਸਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮੁੱਖ ਰੁਚੀ ਵੀ ਸੀ ।
ਇਹ ਕਿਲਾ ਵੀ ਤਾਜਮਹਲ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਜਮੁਨਾ ਨਦੀ ਦੇ ਤੀਰ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ । ਉਹੀ ਨਦੀ ਦਾ ਪਾਣੀ ਇਸ ਕਿਲੇ ਨੂੰ ਘੇਰੇ ਖਾਈ ਨੂੰ ਭਰਦੀ ਸੀ । ਇਸਦੇ ਪੂਰਵੋੱਤਰੀ ਵੱਲ ਦੀ ਦੀਵਾਰ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੇ ਕਿਲੇ ਵਲੋਂ ਲੱਗੀ ਸੀ , ਜਿਨੂੰ ਸਲੀਮਗਢ ਦਾ ਕਿਲਾ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ । ਸਲੀਮਗਢ ਦਾ ਕਿਲਾ ਇਸਲਾਮ ਸ਼ਾਹ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ 1546 ਵਿੱਚ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ । ਲਾਲਕਿਲੇ ਦਾ ਉਸਾਰੀ 1638 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਕੇ 1648 ਵਿੱਚ ਸਾਰਾ ਹੋਇਆ । ਉੱਤੇ ਕੁੱਝ ਮਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸਨੂੰ ਲਾਲਕੋਟ ਦਾ ਇੱਕ ਪੁਰਾਤਨ ਕਿਲਾ ਅਤੇ ਨਗਰੀ ਦੱਸਦੇ ਹੈ , ਜਿਨੂੰ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਨੇ ਕਬਜਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਕਿਲਾ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ । ਲਾਲਕੋਟ ਹਿੰਦੁ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਥਵੀਰਾਜ ਚੁਹਾਨ ਦੀਆਂ ਬਾਰਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸੀ ।
11 ਮਾਰਚ 1783 ਨੂੰ , ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਲਾਲ ਕਿਲੇ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਦੀਵਾਨ - ਏ - ਆਮ ਉੱਤੇ ਕਬਜਾ ਕਰ ਲਿਆ । ਨਗਰ ਨੂੰ ਮੁਗਲ ਵਜੀਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿੱਖ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ । ਇਹ ਲਾਰਿਆ ਕਰੋਰ ਸਿੰਘਿਆ ਮਿਸਲ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਧਾਲੀਵਾਲ ਦੀ ਕਮਾਨ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ।
ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵ [ਸੋਧ]
ਲਾਲ ਕਿਲਾ ਦਿੱਲੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਸਬਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੈਰ ਥਾਂ ਹੈ , ਜੋ ਲਾਖਾ ਪਰਿਆਟਕੋਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀਵਰਸ਼ ਆਕਰਸ਼ਤ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਇਹ ਕਿਲਾ ਉਹ ਥਾਂ ਵੀ ਹੈ , ਜਿੱਥੋਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਅਜਾਦੀ ਦਿਨ 15 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕਰਦੇ ਹੈ । ਇਹ ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਸਭਤੋਂ ਬਡਾ ਸਮਾਰਕ ਵੀ ਹੈ ।
ਇੱਕ ਸਮਾਂ ਸੀ , ਜਦੋਂ 3000 ਲੋਕ ਇਸ ਇਮਾਰਤ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ ਕਰਦੇ ਸਨ । ਪਰ 1857 ਦੇ ਅਜਾਦੀ ਲੜਾਈ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਕਿਲੇ ਉੱਤੇ ਬਰੀਟੀਸ਼ ਫੌਜ ਦਾ ਕਬਜਾ ਹੋ ਗਿਆ , ਅਤੇ ਕਈ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਮਹਲ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ । ਇਸਨੂੰ ਬਰੀਟੀਸ਼ ਫੌਜ ਦਾ ਮੁੱਖਆਲਾ ਵੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ । ਇਸ ਲੜਾਈ ਦੇ ਇੱਕਦਮ ਬਾਅਦ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਹ ਜਫਰ ਉੱਤੇ ਇੱਥੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਵੀ ਚਲਾ ਸੀ । ਇੱਥੇ ਉੱਤੇ ਨਵੰਬਰ 1945 ਵਿੱਚ ਇੰਡਿਅਨ ਨੇਸ਼ਨਲ ਆਰਮੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਅਫਸਰਾਂ ਦਾ ਕੋਰਟ ਮਾਰਸ਼ਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ । ਇਹ ਅਜਾਦੀ ਦੇ ਬਾਅਦ 1947 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ । ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਨੇ ਇਸ ਕਿਲੇ ਦਾ ਕਾਬੂ ਲੈ ਲਿਆ ਸੀ । ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦਿਸੰਬਰ 2003 ਵਿੱਚ , ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਸੈਰ ਪ੍ਰਾਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ ।
ਇਸ ਕਿਲੇ ਉੱਤੇ ਦਿਸੰਬਰ 2000 ਵਿੱਚ ਲਸ਼ਕਰ - ਏ - ਤੋਏਬਾ ਦੇ ਆਤੰਕਵਾਦੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਹਮਲਾ ਵੀ ਹੋਇਆ ਸੀ । ਇਸਵਿੱਚ ਦੋ ਫੌਜੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਾਗਰਿਕ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ । ਇਸਨੂੰ ਮੀਡਿਆ ਦੁਆਰਾ ਕਾਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ - ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਰਿਕ੍ਰੀਆ ਨੂੰ ਰੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਕਰਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ।
ਕਿਲਾ ਸੈਰ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਵਿੱਚ [ਸੋਧ]
1947 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਬਰੀਟੀਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਹ ਪਰਿਸਰ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ , ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਇੱਥੇ ਫੌਜ ਦਾ ਦਫ਼ਤਰ ਬਣਾ ਹੋਇਆ ਸੀ । ੨੨ ਦਿਸੰਬਰ ੨੦੦੩ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਨੇ ੫੬ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੇ ਆਪਣੇ ਦਫ਼ਤਰ ਨੂੰ ਹਟਾਕੇ ਲਾਲ ਕਿਲਾ ਖਾਲੀ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਸੈਰ ਵਿਭਾਗ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ । ਇਸ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਰਕਸ਼ਾ ਮੰਤਰੀ ਜਾਰਜ ਫਰਨਾਂਡੀਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕਿ ਸ਼ਸਤਰਬੰਦ ਸੇਨਾਵਾਂ ਦਾ ਇਤਹਾਸ ਲਾਲ ਕਿਲੇ ਵਲੋਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ , ਉੱਤੇ ਹੁਣ ਸਾਡੇ ਇਤਹਾਸ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤ ਦੇ ਇੱਕ ਪਹਲੂ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਵਿਖਾਉਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ ।
ਮੁਗਲ ਸ਼ਹਿੰਸ਼ਾਹ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਨੇ 1638 ਵਿੱਚ ਲਾਲ ਕਿਲੇ ਦੇ ਉਸਾਰੀ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ ਸਨ । ਲੱਗਭੱਗ ਇਸ ਸਮੇਂ ਉਸਨੇ ਆਗਰਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸਵਰਗੀਏ ਪਤਨੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਤਾਜਮਹਲ ਬਣਵਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ । ਲਾਲ ਕਿਲੇ ਉੱਤੇ 1739 ਵਿੱਚ ਫਾਰਸ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨਾਦਿਰ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਇੱਥੋਂ ਸੋਨਾ ਮੋਰ ਸਿੰਹਾਸਨ ਲੈ ਗਿਆ ਸੀ , ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਈਰਾਨੀ ਸ਼ਹੰਸ਼ਾਹੋਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣਾ । 1857 ਦੇ ਗਦਰ ਦੇ ਬਾਅਦ ਬਰੀਟੀਸ਼ ਫੌਜ ਨੇ ਲਾਲ ਕਿਲੇ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਕਰ ਲਿਆ ।
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
