ਲਾਲ ਦਾਨਵ ਤਾਰਾ

ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇਕ ਅਜ਼ਾਦ ਵਿਸ਼ਵਗਿਆਨਕੋਸ਼ ਤੋਂ
ਇਸ ’ਤੇ ਜਾਓ: ਨੇਵੀਗੇਸ਼ਨ, ਖੋਜ
ਇੱਕ ਲਾਲ ਦਾਨਵ ਤਾਰੇ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਢਾਂਚੇ ਦੀ ਤੁਲਣਾ


ਖਗੋਲਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਲਾਲ ਦਾਨਵ ਤਾਰਾ ਅਜਿਹੇ ਚਮਕੀਲੇ ਦਾਨਵ ਤਾਰੇ ਨੂੰ ਬੋਲਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸਾਡੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਪੁੰਜ ਦਾ ੦ . ੫ ਵਲੋਂ ੧੦ ਗੁਣਾ ਪੁੰਜ ( ਮਹੀਨਾ ) ਰੱਖਦਾ ਹੋ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨਕਰਮ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦਾ ਹੋਵੇ ( ਯਾਨੀ ਬੁੱਢਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੋ ) । .ਅਜਿਹੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਬਾਹਰੀ ਪਰਤ ਫੁਲ ਕੇ ਪਤਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ , ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਭੀਮਕਾਏ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਸਤਹੀ ਤਾਪਮਾਨ ੫ , ੦੦੦ ਕੈਲਵਿਨ ਜਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਅਜਿਹੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਰੰਗ ਪੀਲੇ - ਨਾਰੰਗੀ ਤੋਂ ਡੂੰਘੇ ਲਾਲ ਦੇ ਵਿੱਚ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ K ਜਾਂ M ਹੁੰਦੀ ਹੈ , ਲੇਕਿਨ S ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ । ਕਾਰਬਨ ਤਾਰੇ ( ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਕਸੀਜਨ ਦੀ ਤੁਲਣਾ ਵਿੱਚ ਕਾਰਬਨ ਜਿਆਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ) ਵੀ ਜਿਆਦਾਤਰ ਲਾਲ ਦਾਨਵ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ।

ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲਾਲ ਦਾਨਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰੋਹਿਣੀ , ਸਵਾਤੀ ਤਾਰਾ ਅਤੇ ਗੇਕਰਕਸ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ । ਲਾਲ ਦਾਨਵ ਤਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡੇ ਲਾਲ ਮਹਾਦਾਨਵ ਤਾਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਏਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਆਰਦਰਾ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ । ਅੱਜ ਵਲੋਂ ਅਰਬਾਂ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਸਾਡਾ ਸੂਰਜ ਵੀ ਇੱਕ ਲਾਲ ਦਾਨਵ ਬੰਨ ਜਾਵੇਗਾ ।

ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਲਾਲ ਦਾਨਵ ਤਾਰੇ ਨੂੰ ਰੈੱਡ ਜਾਇੰਟ ਸਟਾਰ ( red giant star ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।

ਵਿਵਰਣ[ਸੋਧੋ]

ਜਦੋਂ A ਵਲੋਂ K ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਅਨੁਕ੍ਰਮ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਹਾਇਡਰੋਜਨ ਬਾਲਣ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਤਾਰੇ ਆਪਣੇ ਕੇਂਦਰਾਂ ਦੇ ਇਰਦ - ਗਿਰਦ ਦੀ ਇੱਕ ਤਹ ਵਿੱਚ ਹਾਇਡਰੋਜਨ ਵਿੱਚ ਨਾਭਿਕੀ ਸੰਯੋਜਨ ( ਨਿਊਕਲਿਅਰ ਫਿਊਜਨ ) ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ । ਅਜਿਹੇ ਤਾਰੇ ਫੁੱਲਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਸ ( ਡਾਇਆਮੀਟਰ ) ਸਾਡੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਵਿਆਸ ਦੇ ੧੦ ਤੋਂ ੧੦੦ ਗੁਣਾ ਤੱਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਤਹੀ ਤਾਪਮਾਨ ਵੀ ਠੰਡਾ ਹੋਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ । ਭੌਤਿਕੀ ਦਾ ਸਿੱਧਾਂਤ ਹੈ ਕਿ ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਫੋਟੋਨਾਂ ( ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਕਣਾਂ ) ਵਿੱਚ ਊਰਜਾ ਜਿਆਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੇ ਫੋਟੋਨਾਂ ਵਿੱਚ ਘੱਟ । ਜਿਵੇਂ ਤਾਰਾ ਠੰਡਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਉਸਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵੀ ਨਾਰੰਗੀ ਅਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦਾ ਹੋਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ।

ਦੋ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਲਾਲ ਦਾਨਵ ਤਾਰੇ ਵੇਖੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ :

  • ਆਰ॰ਜੀ॰ਬੀ॰ - ਉਹ ਲਾਲ ਦਾਨਵ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰ ਦਾ ਸਾਰਾ ਹਾਇਡਰੋਜਨ ਸੰਯੋਜਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਹੀਲੀਅਮ ਬਣ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਸੰਯੋਜਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਿਹਾ । ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਦੀ ਇੱਕ ਤਹਿ ਵਿੱਚ ਹਾਇਡਰੋਜਨ ਨਾਲ ਹੀਲਿਅਮ ਦਾ ਸੰਯੋਜਨ ਜਾਰੀ ਹੈ । ਅਜਿਹੇ ਲਾਲ ਦਾਨਵ ਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਲਾਲ ਦਾਨਵ ਸ਼ਾਖਾ ਤਾਰੇ ( red giant branch stars , RGB , ਆਰ॰ਜੀ॰ਬੀ॰ ) ਬੁਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਜਿਆਦਾਤਰ ਲਾਲ ਦਾਨਵ ਤਾਰੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ।
  • ਏ॰ਜੀ॰ਬੀ॰ - ਉਹ ਲਾਲ ਦਾਨਵ ਤਾਰੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀਲੀਅਮ ਦਾ ਹੀ ਨਾਭਿਕੀ ਸੰਯੋਜਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਕੁਚਲਕੇ ਕਾਰਬਨ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ । ਅਜਿਹੇ ਲਾਲ ਦਾਨਵ ਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਅਨੰਤਸਪਰਸ਼ੀ ਦਾਨਵ ਸ਼ਾਖਾ ਤਾਰੇ ( asymptotic giant branch stars , AGB , ਏ॰ਜੀ॰ਬੀ॰ ) ਬੁਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਕਾਰਬਨ ਤਾਰੇ ਇਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਤਾਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ।

ਲਾਲ ਦਾਨਵੋਂ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਸੰਯੋਜਨ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਠੰਡੇ ਪੈਕੇ ਸੁੰਗੜਨ ਲੱਗਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਫੇਦ ਬੌਣੇ ਤਾਰੇ ਬਣਕੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ।

ਸੂਰਜ ਦਾ ਲਾਲ ਦਾਨਵ ਭਵਿੱਖ[ਸੋਧੋ]

ਅੱਜ ਤੋਂ ੫ ਅਰਬ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਸਾਡਾ ਸੂਰਜ ਫੁੱਲ ਕੇ ਲਾਲ ਦਾਨਵ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ । ਪਹਿਲਾਂ ਬੁੱਧ ਗ੍ਰਹਿ ( ਮਰਕਿਉਰੀ ) ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸ਼ੁਕਰ ( ਵੀਨਸ ) । .ਫੈਲਦੇ ਹੋਏ ਇਹ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਨਿਗਲ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ ਕਿ ਮੰਗਲ ਵੀ ਇਸਦੀ ਚਪੇਟ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਵੇਗਾ । ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸਦਾ ਸਰੂਪ ( ਵਿਆਸ ) ਅੱਜ ਤੋਂ ੨੦੦ ਗੁਣਾ ਜਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਜਿਆਦਾ ਹੋਵੇਗਾ । ਇਸਦਾ ਧਰਤੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਉੱਤੇ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਪਵੇਗਾ ਕਿਉਂਕਿ ਧਰਤੀ ਅਗਲੇ ੧ ਅਰਬ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜੀਵਨ ਲਈ ਅਸੰਭਵ ਬਣ ਜਾਵੇਗੀ । ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਇਸ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵਧਕੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਾਗਰਾਂ - ਮਹਾਸਾਗਰਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਉਬਾਲ ਦੇਵੇਗੀ ਅਤੇ ਇਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਖੋਹ ਜਾਵੇਗਾ । ਉਸਦੇ ਬਾਅਦ ਧਰਤੀ ਸ਼ੁਕਰ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਖੁਸ਼ਕ ਅਤੇ ਉਜੜਿਆ ਗ੍ਰਹਿ ਹੋਵੇਗਾ । ਵਰਤਮਾਨ ਵਲੋਂ ੨ ਅਰਬ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਧਰਤੀ ਦਾ ਜਿਆਦਾਤਰ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਸੂਰਜ ਦੇ ਵੱਧਦੇ ਵਿਕਿਰਣ ( ਰੇਡਿਏਸ਼ਨ ) ਵਲੋਂ ਉਤੇਜਿਤ ਹੋਕੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਬੱਦਲ ਵਿੱਚ ਖੋਅ ਜਾਵੇਗਾ । ਧਰਤੀ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਇੱਕ ਖੁਰੇ ਪੱਥਰਾਂ ਦਾ ਖੇਤਰ ਬਣ ਜਾਵੇਗੀ ।