ਲਾਲ ਦਾਨਵ ਤਾਰਾ
ਖਗੋਲਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਲਾਲ ਦਾਨਵ ਤਾਰਾ ਅਜਿਹੇ ਚਮਕੀਲੇ ਦਾਨਵ ਤਾਰੇ ਨੂੰ ਬੋਲਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸਾਡੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਦਰਵਿਅਮਾਨ ਦਾ ੦ . ੫ ਵਲੋਂ ੧੦ ਗੁਣਾ ਦਰਵਿਅਮਾਨ ( ਮਹੀਨਾ ) ਰੱਖਦਾ ਹੋ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨਕਰਮ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦਾ ਹੋਵੇ ( ਯਾਨੀ ਬੁੱਢਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੋ ) । .ਅਜਿਹੇ ਤਾਰਾਂ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਫੁਲ ਕਰ ਪਤਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਜਿਸ ਵਲੋਂ ਉਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਭੀਮਕਾਏ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਸਤਹੀ ਤਾਪਮਾਨ ੫ , ੦੦੦ ਕੈਲਵਿਨ ਜਾਂ ਉਸ ਵਲੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਅਜਿਹੇ ਤਾਰਾਂ ਦਾ ਰੰਗ ਪਿੱਲੇ - ਨਾਰੰਗੀ ਵਲੋਂ ਡੂੰਘੇ ਲਾਲ ਦੇ ਵਿੱਚ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ K ਜਾਂ M ਹੁੰਦੀ ਹੈ , ਲੇਕਿਨ S ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ । ਕਾਰਬਨ ਤਾਰੇ ( ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਕਸੀਜਨ ਦੀ ਤੁਲਣਾ ਵਿੱਚ ਕਾਰਬਨ ਜਿਆਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ) ਵੀ ਜਿਆਦਾਤਰ ਲਾਲ ਦਾਨਵ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ।
ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲਾਲ ਦਾਨਵੋਂ ਵਿੱਚ ਰੋਹਿਣੀ , ਸਵਾਤੀ ਤਾਰਾ ਅਤੇ ਗੇਕਰਕਸ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ । ਲਾਲ ਦਾਨਵ ਤਾਰਾਂ ਵਲੋਂ ਵੀ ਵੱਡੇ ਲਾਲ ਮਹਾਦਾਨਵ ਤਾਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਏਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਆਰਦਰਾ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ । ਅੱਜ ਵਲੋਂ ਅਰਬਾਂ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਸਾਡਾ ਸੂਰਜ ਵੀ ਇੱਕ ਲਾਲ ਦਾਨਵ ਬੰਨ ਜਾਵੇਗਾ ।
ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਲਾਲ ਦਾਨਵ ਤਾਰੇ ਨੂੰ ਰਡ ਜਾਇੰਟ ਸਟਾਰ ( red giant star ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।
[ਸੋਧ] ਟੀਕਾ
ਜਦੋਂ A ਵਲੋਂ K ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਅਨੁਕ੍ਰਮ ਤਾਰਾਂ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਹਾਇਡਰੋਜਨ ਬਾਲਣ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਤਾਰੇ ਆਪਣੇ ਕੇਂਦਰਾਂ ਦੇ ਈਦ - ਗਿਰਦ ਦੀ ਇੱਕ ਤਹ ਵਿੱਚ ਹਾਇਡਰੋਜਨ ਵਿੱਚ ਨਾਭਿਕੀਏ ਸੰਲਇਨ ( ਨਿਊਕਲਿਅਰ ਫਿਊਜਨ ) ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ । ਅਜਿਹੇ ਤਾਰੇ ਫੁੱਲਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਸ ( ਡਾਇਆਮੀਟਰ ) ਸਾਡੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਵਿਆਸ ਦਾ ੧੦ ਵਲੋਂ ੧੦੦ ਗੁਣਾ ਤੱਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਤਹੀ ਤਾਪਮਾਨ ਵੀ ਠੰਡਾ ਹੋਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ । ਭੌਤੀਕੀ ਦਾ ਸਿੱਧਾਂਤ ਹੈ ਕਿ ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਫੋਟੋਨੋਂ ( ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਕਣਾਂ ) ਵਿੱਚ ਊਰਜਾ ਜਿਆਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੇ ਫੋਟੋਨੋਂ ਵਿੱਚ ਘੱਟ । ਜਿਵੇਂ ਤਾਰਾ ਠੰਡਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਉਸਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵੀ ਨਾਰੰਗੀ ਅਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦਾ ਹੋਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ।
ਦੋ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਲਾਲ ਦਾਨਵ ਤਾਰੇ ਵੇਖੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ :
- ਆਰ॰ਜੀ॰ਬੀ॰ - ਉਹ ਲਾਲ ਦਾਨਵ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰ ਦਾ ਸਾਰਾ ਹਾਇਡਰੋਜਨ ਸੰਲਇਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਹੀਲਿਅਮ ਬੰਨ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਸੰਲਇਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਿਹਾ । ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਦੀ ਇੱਕ ਤਹਿ ਵਿੱਚ ਹਾਇਡਰੋਜਨ ਵਲੋਂ ਹੀਲਿਅਮ ਦਾ ਸੰਲਇਨ ਜਾਰੀ ਹੈ । ਅਜਿਹੇ ਲਾਲ ਦਾਨਵ ਤਾਰਾਂ ਨੂੰ ਲਾਲ ਦਾਨਵ ਸ਼ਾਖਾ ਤਾਰੇ ( red giant branch stars , RGB , ਆਰ॰ਜੀ॰ਬੀ॰ ) ਬੁਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਜਿਆਦਾਤਰ ਲਾਲ ਦਾਨਵ ਤਾਰੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹੈ ।
- ਏ॰ਜੀ॰ਬੀ॰ - ਉਹ ਲਾਲ ਦਾਨਵ ਤਾਰੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀਲਿਅਮ ਦਾ ਹੀ ਨਾਭਿਕੀਏ ਸੰਲਇਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਕੁਚਲਕੇ ਕਾਰਬਨ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ । ਅਜਿਹੇ ਲਾਲ ਦਾਨਵ ਤਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅਨੰਤਸਪਰਸ਼ੀ ਦਾਨਵ ਸ਼ਾਖਾ ਤਾਰੇ ( asymptotic giant branch stars , AGB , ਏ॰ਜੀ॰ਬੀ॰ ) ਬੁਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਕਾਰਬਨ ਤਾਰੇ ਇਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਤਾਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹੈ ।
ਲਾਲ ਦਾਨਵੋਂ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਸੰਲਇਨ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਠੰਡੇ ਪੈਕੇ ਸਿਕੁੜਨੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਫੇਦ ਬੌਣੇ ਤਾਰੇ ਬਣਕੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਅੰਤ ਕਰਦੇ ਹੈ ।
[ਸੋਧ] ਸੂਰਜ ਦਾ ਲਾਲ ਦਾਨਵ ਭਵਿੱਖ
ਅੱਜ ਵਲੋਂ ੫ ਅਰਬ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਸਾਡੇ ਸੂਰਜ ਫੂਲਕੇ ਲਾਲ ਦਾਨਵ ਬੰਨ ਜਾਵੇਗਾ । ਪਹਿਲਾਂ ਬੁੱਧ ਗ੍ਰਹਿ ( ਮਰਕਿਉਰੀ ) ਇਸਵਿੱਚ ਸਮਾ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸ਼ੁਕਰ ( ਵੀਨਸ ) । .ਫੈਲਦੇ ਹੋਏ ਇਹ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਨਿਗਲ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ ਕਿ ਮੰਗਲ ਵੀ ਇਸਦੀ ਚਪੇਟ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਵੇਗਾ । ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸਦਾ ਸਰੂਪ ( ਵਿਆਸ ) ਅੱਜ ਵਲੋਂ ੨੦੦ ਗੁਣਾ ਜਾਂ ਉਸ ਵਲੋਂ ਵੀ ਜਿਆਦਾ ਹੋਵੇਗਾ । ਇਸਦਾ ਧਰਤੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਉੱਤੇ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਪਵੇਗਾ ਕਿਉਂਕਿ ਧਰਤੀ ਅਗਲੇ ੧ ਅਰਬ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜੀਵਨ ਲਈ ਔਖਾ ਬੰਨ ਜਾਵੇਗੀ । ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਇਸ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵਧਕੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਾਗਰਾਂ - ਮਹਾਸਾਗਰੋਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਉਬਾਲ ਦੇਵੇਗੀ ਅਤੇ ਇਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਖੋਹ ਜਾਵੇਗਾ । ਉਸਦੇ ਬਾਅਦ ਧਰਤੀ ਸ਼ੁਕਰ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਖੁਸ਼ਕ ਅਤੇ ਉਜੜਿਆ ਗ੍ਰਹਿ ਹੋਵੇਗਾ । ਵਰਤਮਾਨ ਵਲੋਂ ੨ ਅਰਬ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਧਰਤੀ ਦਾ ਜਿਆਦਾਤਰ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਸੂਰਜ ਦੇ ਵੱਧਦੇ ਵਿਕਿਰਣ ( ਰੇਡਿਏਸ਼ਨ ) ਵਲੋਂ ਉਤੇਜਿਤ ਹੋਕੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਬੱਦਲ ਵਿੱਚ ਖੋਆ ਜਾਵੇਗਾ । ਧਰਤੀ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਇੱਕ ਖੁਰੇ ਪੱਥਰਾਂ ਦਾ ਖੇਤਰ ਬੰਨ ਜਾਵੇਗੀ ।
