ਅਕੋਲਾ ਕਿਲ੍ਹਾ

ਅਕੋਲਾ ਕਿਲ੍ਹਾ (ਕੋਰਬੰਦ ਕਿਲ੍ਹਾ)
ਅਕੋਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ
ਤਸਵੀਰ:ਅਕੋਲਾ ਕਿਲ੍ਹਾ
ਅਕੋਲਾ ਕਿਲ੍ਹਾ (ਕੋਰਬੰਦ ਕਿਲ੍ਹਾ)
ਕਿਸਮ	ਰਿਵਰ ਸਾਈਡ ਕਿਲ੍ਹਾ
ਸਥਾਨ ਵਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ
ਮਾਲਕ	ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ
Controlled by	[[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]
Open to the public	ਹਾਂ
Condition	ਖੰਡਰ
ਸਥਾਨ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ
Built by	780 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਗੋਵਿੰਦ ਅੱਪਾਜੀ ਨੇ ਰਾਜੇਸ਼ਵਰ ਮੰਦਰ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮੀ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਕੋਰਬੰਦ ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ।
Materials	ਪੱਥਰ / ਚੂਨੇ ਦੀ ਗੂੰਦ ਦੀ ਪੇਸਟ
ਲੜਾਈਆਂ/ ਜੰਗ	(1695 ਕੋਰਬੰਦ ਨੂੰ ਅਸਦ ਖਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ), (1803 ਦੂਜਾ ਐਂਗਲੋ-ਮਰਾਠਾ ਯੁੱਧ/ ਅਰਗਾਓਂ ਦੀ ਲੜਾਈ)

ਅਕੋਲਾ ਕਿਲ੍ਹਾ 780 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਗੋਵਿੰਦ ਅੱਪਾਜੀ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਸਦ ਖਾਨ ਦੁਆਰਾ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸਨੂੰ ਕੋਰਬੰਦ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 1697 ਵਿੱਚ ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ ਅਸਦਗੜ੍ਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਨਾਰਨਾਲਾ ਅਤੇ ਅਕੋਟ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅਕੋਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਿਲ੍ਹੇ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਨਾਮ ਬੇਰਾਰ ਪ੍ਰਾਂਤ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਭਾਰਤ।[1]

ਇਤਿਹਾਸ

ਇਹ ਕਿਲ੍ਹਾ 780 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਗੋਵਿੰਦ ਅੱਪਾਜੀ ਦੁਆਰਾ ਮੋਰਨਾ ਨਦੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇਸਲਾਮੀ ਹਮਲਾਵਰ ਤੋਂ ਰਾਜ ਰਾਜੇਸ਼ਵਰ ਮੰਦਰ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਨ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸਲਾਮੀ ਹਮਲਾ 712 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਜਦੋਂ ਉਮਯਦ ਖ਼ਲੀਫ਼ਾ ਨੇ ਸਿੰਧ ਅਤੇ ਮੁਲਤਾਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ। ਇਸ ਜਿੱਤ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਮੁਹੰਮਦ ਇਬਨ ਅਲ-ਕਾਸਿਮ, ਇੱਕ ਉਮਯਦ ਜਰਨੈਲ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਕੋਰਬੰਦ ਕਿਲ੍ਹੇ 'ਤੇ 1697 ਵਿੱਚ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ, ਹਮਲਾਵਰ ਅਸਦ ਖਾਨ ਦੁਆਰਾ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, [1] ਜਿਸ ਤੋਂ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੇ ਆਪਣਾ ਨਾਮ (ਅਸਦਗੜ੍ਹ) ਰੱਖਿਆ ਸੀ।[2] 1803 ਵਿੱਚ, ਆਰਥਰ ਵੈਲਸਲੀ ਨੇ ਦੂਜੇ ਐਂਗਲੋ-ਮਰਾਠਾ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਅਰਗਾਓਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਜਿੱਤਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਥੇ ਡੇਰਾ ਲਾਇਆ ਸੀ।[3] ਲਗਭਗ 1870 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਭਵਿੱਖ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਕਿਉਂਕਿ ਅਸਦਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹਾ (ਕੋਰਬੰਦ ਕਿਲ੍ਹਾ) ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾਬੰਦ ਸੀ। 1910 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗਜ਼ਟੀਅਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਹਿੱਸੇ (ਹਵਾਖਾਨਾ) ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਕੂਲ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।[4]

ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ

ਅਕੋਲਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਇਸ ਪੱਖੋਂ ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਜਾਵਟੀ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਤੋਂ ਸੱਖਣਾ ਹੈ।[3]

ਕਿਲ੍ਹੇ 'ਤੇ ਕਈ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਹਨ। ਦਹੀਂ ਹਾਂਡਾ ਗੇਟ 'ਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਇਸਦੀ ਉਸਾਰੀ ਦੀ ਮਿਤੀ 1114 ਏ.ਐੱਚ. (1697 ਈ.) ਦੀਪਕ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, 'ਇਸਲਾਮੀ ਹਮਲਾਵਰ ਰਾਜਾ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਜਦੋਂ ਨਵਾਬ ਅਸਦ ਖਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸੀ।' ਫਤਿਹ ਬੁਰਜ ਦੇ ਗੜ੍ਹ 'ਤੇ ਉਸਦੀ ਕੋਈ ਸਹੀ ਤਾਰੀਖ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਸੇ ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ ਪਰ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਸਮਰਾਟ (ਸ਼ਾਹ ਆਲਮ) ਦਾ।[3][4] ਈਦਗਾਹ 'ਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਵਿੱਚ ਲਿਖਤਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਬਿਆਨ ਹੈ ਕਿ ਪੁਨਰ ਨਿਰਮਾਣ ਖਵਾਜਾ ਅਬਦੁਲ ਲਤੀਫ ਦੁਆਰਾ 1116 ਏ.ਐੱਚ. (1698 ਈ.) ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਗਰਵੇਸ ਗੇਟ 'ਤੇ ਮਰਾਠੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੋਵਿੰਦ ਅੱਪਾਜੀ ਨੇ 780 ਈ. ਵਿੱਚ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਨੇੜਲੇ ਮੰਦਰ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮੀ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਬਾਅਦ ਵਾਲਾ ਬਿਆਨ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖਾਂ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।[4]

ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਜ ਰਾਜੇਸ਼ਵਰ ਮੰਦਿਰ

ਅਕੋਲਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਮਹਾਦੇਵ ਮੰਦਿਰ ਰਾਜੇਸ਼ਵਰ ਮੰਦਿਰ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਬੇਰਾਰ ਚੇ ਰਾਜੇਸ਼ਵਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਸਲਾਮੀ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਕੋਰਬੰਦ ਕਿਲ੍ਹਾ (ਮੌਜੂਦਾ ਨਾਮ ਅਸਦਗੜ੍ਹ) ਨਾਮਕ ਸ਼ਿਵ ਮੰਦਿਰ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਸੀ।

ਸ਼ਿਵ ਮੰਦਿਰ ਅਤੇ ਕਿਲ੍ਹਾ ਕੋਰਬੰਦ 'ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹਮਲਾਵਰ ਅਸਦ ਖਾਨ ਦੁਆਰਾ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਦਸ਼ਕ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਦੇ ਹੁਕਮ 'ਤੇ। ਕੋਰਬੰਦ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਇਸਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਿਲ੍ਹੇ ਕੋਰਬੰਦ ਦਾ ਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ ਅਸਦਗੜ੍ਹ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ।

ਜਿਵੇਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ,

ਲੋਕ-ਕਥਾਵਾਂ

ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਅਕੋਲਸਿੰਘ ਕੋਰਬੰਦ ਕਿਲ੍ਹੇ (ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੌਜੂਦਾ ਨਾਮ ਅਸਦਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਸੀ) ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਇਸ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮੰਦਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਹਾਣੀ ਹੈ। ਹਰ ਰਾਤ ਉਸਦੀ ਰਾਣੀ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਰਾਜਾ ਅਕੋਲਸਿੰਘ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਉਸਦੀ ਰਾਣੀ ਕਿਸੇ ਮਾੜੇ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਤਲਵਾਰ ਲੈ ਕੇ ਉਸਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦਾ ਸੀ; ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਰਾਜਾ ਅਕੋਲਸਿੰਘ ਉਸਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਘਿਣਾਉਣੀ ਅਤੇ ਦੋਸ਼ੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਸਿੱਧੀ ਸ਼ਿਵ ਮੰਦਰ ਗਈ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਸਦਾ ਪਤੀ ਰਾਜਾ ਉਸਦੇ ਬਾਰੇ ਗਲਤ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਅਪਮਾਨਜਨਕ ਸੀ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਉਸਦੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਚਰਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਉਸਦੇ ਭਗਤ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੇ। ਜੇਕਰ ਉਸਦੀ ਭਗਤੀ ਸੱਚੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪਿੰਡ (ਸ਼ਿਵ ਲਿੰਗ) (ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਇੱਕ ਪੱਥਰ ਜਿਸਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ) ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਅਤੇ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ।" ਫਿਰ ਬਿਜਲੀ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਹਵਾਵਾਂ ਤੇਜ਼ ਵਗਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਡਮਰੂ (ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਯੰਤਰ) ਦੀ ਚਮਕਦਾਰ ਰੌਸ਼ਨੀ ਅਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਦੇ ਨਾਲ। ਸ਼ਿਵ ਲਿੰਗ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਖੁੱਲ੍ਹਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨੀਲਾ ਕਮਲ ਦਾ ਫੁੱਲ ਨਿਕਲਿਆ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਛਾਲ ਮਾਰ ਕੇ ਫੁੱਲ 'ਤੇ ਬੈਠ ਗਈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਹ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਾਜੇ ਨੇ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਫੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਹੁਣ ਤੱਕ ਉਸਦੇ ਵਾਲ ਅਤੇ ਕੱਪੜੇ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ 'ਤੇ ਹੀ ਰਹੇ। ਰਾਜਾ ਆਪਣੀ ਗਲਤੀ ਸਮਝ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ।

ਇਹ ਉਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਹੈ ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਆਪਣੀ ਰਾਣੀ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਉਮੀਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਦੀ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ 'ਤੇ ਡੋਲ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਇਸ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਦਰਾੜ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਰਾਵਣ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਤਿਉਹਾਰ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਲੈ ਕੇ ਰਾਜ ਰਾਜੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ 'ਤੇ ਡੋਲ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਦਰਾੜ ਨੂੰ ਅਜੇ ਵੀ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਵਹਾਅ ਨਾਲ ਵਾਲ ਅਤੇ ਕੱਪੜੇ ਗੁਆਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਇਹ ਮੰਦਰ ਇਸ ਅਕੋਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਮਾਣਮੱਤਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਅਤੇ ਆਕਰਸ਼ਣ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਦੋ ਪੁਲ ਹਨ: ਪਹਿਲਾ ਦਗੜੀ ਪੂਲ (ਪੱਥਰ ਦਾ ਪੁਲ) (ਜਿਸਨੂੰ 'ਛੋਟਾ ਪੂਲ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਛੋਟਾ ਪੁਲ) ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਲੋਖੰਡ ਪੂਲ (ਲੋਹੇ ਦਾ ਪੁਲ) (ਜਿਸਨੂੰ 'ਮੋਠਾ ਪੂਲ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਵੱਡਾ ਪੁਲ)। ਇਹ ਲੋਹੇ ਦਾ ਪੁਲ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।