ਅਗਨੀਪਾਣੀ
ਮਥੁਰਾ, 100 ਈਸਾ ਪੂਰਵ
ਅਗਨੀਪਾਣੀ (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: Agnipani) ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਯਕਸ਼ ਦੇਵ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਅਗਨੀ-ਧਾਰਕ", "ਅਗਨੀ" ਅੱਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਲਈ ਬਾਅਦ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਅਗਨੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ। ਮਥੁਰਾ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਉਸਦੀ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ "ਅਗਨੀਪਾਣੀ ਯਕਸ਼" ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸੋਨੀਆ ਰਹੀ ਕੁਇੰਟਨੀਲਾ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਵੈਦਿਕ ਦੇਵਤਾ ਅਗਨੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਵਜੋਂ ਪਛਾਣਦੀ ਹੈ।[2]
ਯਕਸ਼
[ਸੋਧੋ]ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਯਕਸ਼ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੰਥ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕੁਬੇਰ, ਯਕਸ਼ਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਮਨੀਭਦਰ ਜਾਂ ਮੁਦਗਰਪਾਣੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਯਕਸ਼ ਕੁਦਰਤ-ਆਤਮਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਰਗ ਹੈ, ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਿਆਲੂ, ਪਰ ਕਈ ਵਾਰ ਸ਼ਰਾਰਤੀ ਜਾਂ ਮਨਮੋਹਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪਾਣੀ, ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ, ਰੁੱਖਾਂ, ਜੰਗਲ, ਖਜ਼ਾਨੇ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ,[3][4] ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੂਜਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧ ਧਰਮ, ਜੈਨ ਧਰਮ ਜਾਂ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ।[5]
ਮੂਰਤੀਆਂ
[ਸੋਧੋ]ਮਥੁਰਾ ਕਲਾ ਸਕੂਲ ਦੇ ਕੁਝ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਯਕਸ਼ ਹਨ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਯਾਦਗਾਰੀ ਮੂਰਤੀਆਂ ਜੋ ਦੂਜੀ-ਪਹਿਲੀ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਦੀਆਂ ਹਨ। ਯਕਸ਼ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਏ, ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲਗਭਗ 2 ਮੀਟਰ ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਚਾਈ ਵਾਲੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਇਦ ਪੱਥਰ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਭਾਰਤੀ ਮਾਨਵ-ਰੂਪੀ ਰਚਨਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯਕਸ਼ ਮੂਰਤੀਆਂ ਚੰਗੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਬਚੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਜੋਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ।[6] ਇਹ ਅਕਸਰ ਢਿੱਡਾਂ ਵਾਲੇ, ਦੋ-ਹਥਿਆਰਾਂ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਦਿੱਖ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।[5] ਯਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਹਥਿਆਰਾਂ ਜਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਯਕਸ਼ ਮੁਦਗਰਪਾਣੀ ।[7]
ਅਗਨੀਪਾਨੀ ("ਫਾਇਰ-ਹੋਲਡਰ") ਭਰਨਾ ਕਲਾਂ ਤੋਂ ਯਕਸ਼
[ਸੋਧੋ]ਭਰਣਕਲਾਨ ਤੋਂ ਅਗਨੀਪਾਣੀ ("ਅੱਗ-ਧਾਰਕ") ਯਕਸ਼ ਦੀ ਇੱਕ ਮੂਰਤੀ, ਜੋ ਮਥੁਰਾ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਲਗਭਗ 100 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਦੀ ਹੈ।[8] ਇਹ ਮਥੁਰਾ ਤੋਂ 32 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਭਰਨਾ ਕਲਾਂ ਵਿੱਚ ਖੋਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੂਰਤੀ ਵਿੱਚ, ਅਗਨੀ ਕੋਲ ਇੱਕ ਲਾਟ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦਾ " ਔਰੀਓਲ " ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਪੱਗ ਵਾਲੇ ਸਿਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਚੀਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਜੀਭਾਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਾਣੀ ਦਾ ਬੋਤਲ ਫੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਕੁਝ ਟੁਕੜੇ ਅਜੇ ਵੀ ਬਚੇ ਹਨ।[8] ਉਸਦਾ ਸੱਜਾ ਹੱਥ "ਅਭਯ ਮੁਦਰਾ" ਵਿੱਚ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਗਨੀ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਮੂਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।[8]
ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਬ੍ਰਹਮੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਬਹੁਤ ਮਾੜੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਪਰ ਇਸਨੂੰ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਮਝਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਮਕਾਲੀ ਮੁਦਗਰਪਾਨੀ ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਕੁਝ ਸਮਾਨਤਾਵਾਂ, ਜੋ ਸ਼ਾਇਦ ਉਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈਆਂ ਅਤੇ ਸਮਰਪਿਤ ਸਨ, ਨੇ ਵੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ:
ਉਦਾਹਰਣਾਂ
[ਸੋਧੋ]
ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਜੀਭਾਂ ਵਾਲਾ ਔਰੀਓਲ (ਪਿੱਛੇ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼)
ਕੁਸ਼ਾਣ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਅਗਨੀ ਮੂਰਤੀ
ਹਵਾਲੇ
[ਸੋਧੋ]- ↑ ਹਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਗ਼ਲਤੀ:Invalid
<ref>tag; no text was provided for refs named "SRQAgni". - ↑ ਹਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਗ਼ਲਤੀ:Invalid
<ref>tag; no text was provided for refs named "SRQ84". - ↑ . New Delhi.
{{cite book}}: Missing or empty|title=(help) - ↑ "yaksha". Encyclopædia Britannica. Retrieved 15 July 2007.
- 1 2
{{cite book}}: Empty citation (help) - ↑
{{cite book}}: Empty citation (help) - ↑ Boardman, John (1993). The Diffusion of Classical Art in Antiquity (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ). Princeton University Press. p. 112. ISBN 0691036802.
- 1 2 3
{{cite book}}: Empty citation (help)