ਅਨੋਖੇਲਾਲ ਮਿਸ਼ਰਾ
| ਅਨੋਖੇਲਾਲ ਮਿਸ਼ਰਾ | |
|---|---|
 ਅਨੋਖੇਲਾਲ ਮਿਸ਼ਰਾ | |
| ਜਾਣਕਾਰੀ | |
| ਜਨਮ | 1914 |
| ਮੌਤ | 1958 |
| ਸਾਜ਼ | ਤਬਲਾ |
| ਸਾਲ ਸਰਗਰਮ | 1929–1958 |
ਅਨੋਖੇਲਾਲ ਮਿਸ਼ਰ (1914–10 ਮਾਰਚ 1958) — ਅਨੋਖੇ ਲਾਲ ਮਿਸ਼ਰਾ ਵਜੋਂ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੰਡਿਤ ਅਨੋਖੇਲਾਲ-ਜੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ — ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਤਬਲਾ ਕਲਾਕਾਰ ਸੀ ਜੋ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਬਨਾਰਸ ਘਰਾਨੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸੀ।
ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ
[ਸੋਧੋ]ਅਨੋਖੇਲਾਲ ਦਾ ਜਨਮ ਕਾਸ਼ੀ (ਬਨਾਰਸ) ਦੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਗਰੀਬ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਹੁਣ ਵਾਰਾਣਸੀ (ਰਾਜ – ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼) ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਨੋਖੇਲਾਲ ਨੇ ਭੈਰੋ ਪ੍ਰਸਾਦ ਮਿਸ਼ਰਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਤਬਲਾ ਸਿੱਖਿਆ (ਭੈਰੋ ਨੂੰ ਭੈਰਵ ਜਾਂ ਭੈਰੋਂ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ)। ਭੈਰੋ ਪ੍ਰਸਾਦ ਮਿਸ਼ਰਾ ਨੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ 5 ਜਾਂ 6 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਸਹਾਇਜੀ ਦੇ ਬਨਾਰਸ ਘਰਾਣੇ ਵਿੱਚ ਤਬਲੇ ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਜੋਂ ਦਾਖਲ ਕਰਵਾਇਆ। ਅਨੋਖੇਲਾਲ ਨੇ ਭੈਰੋ ਪ੍ਰਸਾਦ ਮਿਸ਼ਰਾ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 15 ਸਾਲ ਤਬਲਾ ਸਿੱਖਿਆ। ਭੈਰੋ ਪ੍ਰਸਾਦ ਮਿਸ਼ਰਾ ਭਗਤ ਜੀ ਦੇ ਚੇਲੇ ਸਨ। ਭਗਤ-ਜੀ ਬਨਾਰਸ-ਬਾਜ (ਉਰਫ਼ ਬਨਾਰਸ ਘਰਾਨਾ) ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਰਾਮ ਸਹਾਇ ਦੇ ਚੇਲੇ ਸਨ। ਡੇਵਿਡ ਰੋਚ ਦੁਆਰਾ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਬਨਾਰਸ ਬਾਜ-ਦੀ ਤਬਲਾ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਨੋਖੇਲਾਲ ਮੌਲਵੀ ਰਾਮ ਮਿਸ਼ਰਾ, ਮਹਾਵੀਰ ਭੱਟ, ਮਹਾਦੇਵ ਪ੍ਰਸਾਦ ਮਿਸ਼ਰਾ, ਅਨੋਖੇਲਾਲ ਮਿਸ਼ਰਾ, ਅਤੇ ਨਾਗੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਵਿੱਚੋਂ ਭੈਰਵ ਪ੍ਰਸਾਦ ਮਿਸ਼ਰਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਚੇਲਾ ਸੀ।
ਉਸ ਨੇ ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਉਸ ਦੀ ਦਾਦੀ ਨੇ ਕੀਤਾ। ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਅਨੋਖੇਲਾਲ ਨੂੰ ਗਰੀਬੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਮੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ।
ਸੰਗੀਤਕ ਯਾਤਰਾ
[ਸੋਧੋ]ਅਨੋਖੇਲਾਲ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ (ਮਾਸਟਰ) ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਨਿਰੰਤਰ ਰਿਆਜ਼ (ਅਭਿਆਸ) ਕੀਤਾ, ਜੋ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਘੰਟਿਆਂ ਬੱਧੀ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ।
ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯੋਗਤਾਵਾਂ
[ਸੋਧੋ]ਉਸਨੂੰ (ਤਬਲੇ ਦੀਆਂ ਕੁੱਝ ਖਾਸ ਉਚਾਰਖੰਡ) ਜਿੰਵੇਂ-'ਨਾ ਧੀਨ ਧੀਨ ਨਾ ' (ਤੀਨ ਤਾਲ - 16 ਬੀਟਸ ਦਾ ਠੇਕਾ) ਅਤੇ ''ਧੇ ਰੇ ਧੇ ਰੇ ਕਿਟ ਤਕ', ਦਾ ਜਾਦੂਗਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਉਚਾਰਖੰਡਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਵੀ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਨਾਲ ਵਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਉਂਗਲੀ ਨਾਲ 'ਨਾ ਧੀਨ ਧਿਨ ਨਾ ' ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਜਾਣ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸੀ।
ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ
[ਸੋਧੋ]ਪੰਡਿਤ ਅਨੋਖੇਲਾਲ ਏਕਲ ਵਾਦਕ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਕ ਸੰਗਤ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਤਬਲਾ ਵਾਦਕ ਵੀ ਸੀ। ਅਨੋਖੇਲਾਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੌਰਾਨ ਕਈ ਏਕਲ ਕੰਸਰਟ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਕਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਡਾਂਸਰਾਂ ਨੂੰ ' ਸੰਗਤ ' (ਸੰਗਤ) ਵੀ ਦਿੱਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਸਨ ਜਿੰਵੇਂ ਉਸਤਾਦ ਅਲਾਉਦੀਨ ਖਾਨ, ਉਸਤਾਦ ਵਿਲਾਇਤ ਖਾਨ, ਉਸਤਾਦ ਅਲੀ ਅਕਬਰ ਖਾਨ, ਆਦਿ ਹਨ।
ਆਪਣੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉਸਨੇ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ, ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਇੱਕ ਸਮੇਂ, ਜਦੋਂ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ ' ਤੇ 'ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ' ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਮਾਣ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਸੀ, ਪੰਡਿਤ ਅਨੋਖੇਲਾਲ ਵੀ ਕਈ ਵਾਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। 1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ (1950 ਤੋਂ ਬਾਅਦ), ਉਸਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਾਇਸ ਆਫ਼ ਅਮਰੀਕਾ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ।
ਵਿਰਾਸਤ ਅਤੇ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ
[ਸੋਧੋ]ਉਸਨੂੰ ਤਬਲਾ ਵਾਦਨ ਦੇ ਸਮਰਾਟ (ਬਾਦਸ਼ਾਹ) ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਉਹ ਤਬਲਾ ਸਮਰਾਟ ਪੰਡਿਤ ਅਨੋਖੇਲਾਲ ਮਿਸ਼ਰਾ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਤਬਲੇ ਦੀ ਬਨਾਰਸ ਸ਼ੈਲੀ ਤੋਂ ਸਰੋਤਿਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਅਨੋਖੇਲਾਲ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚੇਲੇ ਚੰਦਰ ਨਾਥ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਪੰਡਿਤ ਅਨੋਖੇਲਾਲ ਮਿਸ਼ਰਾ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ:
- "ਉਸ ਦੀ ਜੀਵਨ ਸ਼ੇਲੀ ਬਹੁਤ ਸਾਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਤਬਲਾ ਵਜਾਉਣ ਦੀ ਸਾਧਨਾ (ਅਭਿਆਸ) ਜਾਣਦਾ ਸੀ।"
ਤਬਲਾ ਵਾਦਕ ਪੰਡਿਤ ਸਾਮਤਾ ਪ੍ਰਸਾਦ ਮਿਸ਼ਰਾ ਨੇ ਇੱਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਕਿ:
- "ਮੈਂ ਪੰਡਿਤ ਅਨੋਖੇ ਲਾਲ ਮਿਸ਼ਰਾ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਵਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਸਰੋਤਾ ਉਲਟਾ ਮੇਰੇ ਨਾਮ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਗਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਜੇ ਮੈਂ ਉਸਦੀ ਗੂੰਜ ਦੀ ਅੱਧੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵੀ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਾਂ ਤਾਂ ਫਿਰ ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਅਚਮਭਿਤ ਹੋ ਜਾਣਗੇ!"
ਤਬਲਾ ਵਾਦਕ ਸਦਾਨੰਦ ਨਈਮਪੱਲੀ ਨੇ ਅਨੋਖੇਲਾਲ ਬਾਰੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ:
- "ਇੱਕ ਸੰਗਤ ਵਾਦਕ ਵਜੋਂ ਉਸਦੇ ਹੁਨਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਸਦੇ ਸੋਲੋ-ਵਾਦਨ ਵੀ ਉਸਦੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਤਿਆਰੀ ਅਤੇ ਧੁਨੀ ਮਿਠਾਸ ਦਾ ਸਬੂਤ ਸਨ।"
ਕੁਦਰਤ ਅਤੇ ਸ਼ਖਸੀਅਤ
[ਸੋਧੋ]ਉਹ ਦਿਖਾਵੇ ਅਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਸਤੀਆਂ ਵਾਂਗ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇੱਕ ਸੰਜੀਦਾ ਅਤੇ ਆਮ ਜੀਵਨ ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਹ ਜਨਤਕ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜੋ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸੀ.
ਚੇਲੇ
[ਸੋਧੋ]ਅਨੋਖੇਲਾਲ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਈ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਤਾਲੀਮ ਦਿੱਤੀ। ਰਾਮਜੀ ਮਿਸ਼ਰਾ, ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਮਿਸ਼ਰਾ, ਈਸ਼ਵਰਲਾਲ ਮਿਸ਼ਰਾ (ਉਰਫ਼ ਲੱਲੂ), ਛੋਟੇਲਾਲ ਮਿਸ਼ਰਾ, ਚੰਦਰ ਨਾਥ ਸ਼ਾਸਤਰੀ, ਰਾਧਾਕਾਂਤਾ ਨੰਦੀ, ਕਾਸ਼ੀਨਾਥ ਮਿਸ਼ਰਾ (ਪੁੱਤਰ), ਬਿਤੁਤ ਬੈਨਰਜੀ, ਪਾਰਥ ਨਾਥ ਸ਼ਾਸਤਰੀ, ਸੰਜੇ ਮਿਸ਼ਰਾ (ਪੋਤਾ), ਐਲ.ਚੰਦਰਕ ਅਤੇ ਲਾਲ ਮਿਸ਼ਰਾ ਪੰਡਿਤ ਦੇ ਕੁਝ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਾਗਿਰਦ ਹਨ। ਅਨੋਖੇਲਾਲ ਮਿਸ਼ਰਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਚੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਪੀ.ਟੀ. ਛੋਟੇਲਾਲ ਮਿਸ਼ਰਾ
ਮੌਤ
[ਸੋਧੋ]ਉਹ 1956 ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਖੱਬੇ ਪੈਰ ਵਿੱਚ ਮਾਂਸ ਦੇ ਗਲ ਜਾਣ ਦੇ ਰੋਗ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਬਿਮਾਰੀ ਕਾਰਨ ਉਸਦੀ 10 ਮਾਰਚ 1958 ਨੂੰ 44 ਸਾਲ ਦੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।
ਪ੍ਰੇਰਨਾ
[ਸੋਧੋ]ਸੰਦੀਪ ਭੱਟਾਚਾਰੀਆ (ਇਸਵਰਲਾਲ ਮਿਸ਼ਰਾ ਦੇ ਚੇਲੇ) ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ:
- "ਪੰਡਿਤ ਅਨੋਖੇਲਾਲ ਮਿਸ਼ਰਾ ਇਸ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਤਬਲਾ ਵਾਦਕਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਸਰੋਤ ਰਹੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਬਣੇ ਰਹਿਣਗੇ।"
ਡਿਸਕੋਗ੍ਰਾਫੀ
[ਸੋਧੋ]"ਸਮਰਾਟ" ਦੁਰਲੱਭ ਰਤਨ, ਤਾਲ: ਤੀਨਤਾਲ, ਮਿਆਦ: 45.27 ਮਿੰਟ, ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਘੋਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਹਰਮੋਨੀਅਮ ਦੇ ਨਾਲ।
ਇਹ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ 26 ਦਸੰਬਰ 1957 ਦੀ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹ ਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮਦ ਜਾਨ ਥਿਰਕਵਾ, ਹਬੀਬੁਦੀਨ ਖਾਨ, ਮਸੀਤ ਖਾਨ, ਕਰਾਮਤੁੱਲਾ ਖਾਨ ਆਦਿ ਵਰਗੇ ਕਲਾਕਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਸਨ।
ਅਨੋਖੇਲਾਲ ਜੀ ਦਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਵੀਡੀਓ ਹੰਟਲੇ ਫਿਲਮ ਆਰਕਾਈਵਜ਼ Video on ਯੂਟਿਊਬ ਉਪਲਬਧ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।