ਅਰਧਨਾਰੀਸ਼ਵਰ

ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇੱਕ ਅਜ਼ਾਦ ਗਿਆਨਕੋਸ਼ ਤੋਂ
Jump to navigation Jump to search
ਅਰਧਨਾਰੀਸ਼ਵਰ
Standing Ardhanari c.1800.jpg
ਅਰਧਨਾਰੀਸ਼ਵਰ
ਦੇਵਨਾਗਰੀअर्धनारीश्वर
ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਲਿਪਾਂਤਰਨArdhanārīśvara
ਇਲਹਾਕਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਪਾਰਵਤੀ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਯੁਕਤ ਰੂਪ
ਵਾਹਨਨੰਦੀ (ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ), ਕਈ ਵਾਰ ਸ਼ੇਰ ਦੇ ਨਾਲ

ਅਰਧਨਾਰੀਸ਼ਵਰ (ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ: अर्धनारीश्वर, Ardhanārīśwara) ਹਿੰਦੂ ਦੇਵਤੇ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਪਾਰਵਤੀ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੇਵੀ, ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਉਮਾ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਯੁਕਤ ਜੈਂਡਰ ਰੂਪ ਹੈ। ਅਰਧਨਾਰੀਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਅੱਧੇ ਮਰਦ ਅਤੇ ਅੱਧੀ ਨਾਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਮੱਧ ਵਿੱਚੋਂ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਸੱਜਾ ਅੱਧ  ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਨਰ ਸ਼ਿਵ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਦੀਆਂ ਰਵਾਇਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ 

ਅਰਧਨਾਰੀਸ਼ਵਰ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਕੁਸ਼ਾਣ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਪਹਿਲੀ ਸਦੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਮੂਰਤੀਕਾਰੀ ਵਿਕਸਤ ਹੋਈ ਅਤੇ ਗੁਪਤਾ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਪੂਰਨਤਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੀ। ਪੁਰਾਣ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਈਕੋਨੋਕਗ੍ਰਾਫਿਕ ਲਿਖਤਾਂ ਅਰਧਨਾਰੀਸ਼ਵਰ ਦੇ ਮਿਥਿਹਾਸ ਅਤੇ ਆਈਕੋਨੋਕਗ੍ਰਾਫ਼ੀ ਬਾਰੇ ਲਿਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਰਧਨਾਰੀਸ਼ਵਰ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜੋ ਭਾਰਤ ਭਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤੇ ਸ਼ਿਵ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੱਟ ਮੰਦਰ ਇਸ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤੇ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। 

ਅਰਧਨਾਰੀਸ਼ਵਰ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀਆਂ ਮਰਦਾਨਾ ਅਤੇ ਨਾਰੀ ਊਰਜਾਵਾਂ (ਪੁਰਸ਼ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤੀ) ਦੇ ਸੰਸਲੇਸ਼ਣ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਮਾਦਾ ਸਿਧਾਂਤ, ਸ਼ਕਤੀ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਪੁਰਸ਼ ਸਿਧਾਂਤ, ਸ਼ਿਵ ਨਾਲ ਅਨਿੱਖੜ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕਮਿੱਕ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਯੂਨੀਅਨ ਨੂੰ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਅਤੇ ਕੁੱਖ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉੱਚਿਆਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਰਧਨਾਰੀਸ਼ਵਰ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਰਬ ਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। 

ਨਾਮ [ਸੋਧੋ]

ਅਰਧਨਾਰੀਸ਼ਵਰ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਜੋ ਅੱਧਾ ਨਾਰੀ ਹੈ" ਅਰਧਨਾਰੀਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਅਰਧਨਰਨਾਰੀ ("ਅੱਧਾ ਆਦਮੀ-ਔਰਤ"), ਅਰਧਨਾਰੀਸਾ (""ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਜੋ ਅੱਧਾ ਨਾਰੀ ਹੈ,"), ਅਰਧਨਾਰੀਨਾਤੇਸ਼ਵਰ ("ਨਾਚ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਜੋ ਅਰਧ ਨਾਰੀ ਹੈ "),[1][2] ਪਾਰੰਗਦਾ, ਨਰਨਾਰੀ ("ਆਦਮੀ-ਔਰਤ"), ਅੰਮੀਆੱਪਣ (ਇੱਕ ਤਮਿਲ ਨਾਮ ਦਾ ਜਿਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ "ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ"),[3] ਅਤੇ ਅਰਧਯੁਵਤੀਸ਼ਵਰਾ ( ਆਸਾਮ, "ਪ੍ਰਭੂ ਜਿਸ ਦਾ ਅੱਧ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਔਰਤ ਜਾਂ ਲੜਕੀ ਹੈ") ਵਰਗੇ ਹੋਰ ਨਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਪਤਾ ਯੁੱਗ ਦੇ ਲੇਖਕ ਪੁਸ਼ਪਦੰਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਿਵਮਹਿਮਨ ਵਿਚ ਇਸ ਰੂਪ ਨੂੰ ਦੇਹਅਰਧਘਟਨ ਕਿਹਾ ਹੈ ("ਤੂੰ ਅਤੇ ਉਹ (ਨਾਰੀ) ਹਰ ਇਕ ਸਰੀਰ ਦਾ ਅੱਧ ਹੈ")। ਉਤਪਾਲਾ, ਬ੍ਰਿਹਤ ਸੰਹਿਤਾ 'ਤੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇਸ ਨੂੰ ਅਰਧ ਗੌਰੀਸ਼ਵਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ("ਪ੍ਰਭੂ, ਜਿਸ ਦਾ ਅੱਧਾ ਗੌਰੀ ਹੈ," - ਗੌਰੀ - ਪਾਰਵਤੀ ਦਾ ਇੱਕ ਗੁਣ ਹੈ)। [4] , ਵਿਸ਼ਣੁਧਰਮੋਸਤਾਰਾ ਪੁਰਾਣ ਇਸ ਰੂਪ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਗੌਰੀਸ਼ਵਰ ("ਗੌਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ/ਪਤੀ) ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਆਰੰਭ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ[ਸੋਧੋ]

ਅਰਧਨਾਰੀਸ਼ਵਰ ਦਾ ਕੁਸ਼ਾਨ ਜ਼ਮਾਨੇ ਦਾ ਇਕ ਸਿਰ, ਰਾਜਘਾਟ ਵਿਖੇ ਲੱਭਿਆ, ਹੁਣ ਮਥੁਰਾ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਵਿੱਚ 

ਮੂਰਤੀਕਾਰੀ[ਸੋਧੋ]

ਇੱਕ ਸ਼ਕਤਾ ਅਰਧਨਾਰੀਸ਼ਵਰ ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਰਲਭ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਸੱਜਾ ਪਾਸਾ ਔਰਤ ਹੈ।

16 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਸ਼ਿਲਪਰਤਨ, ਮਸਤਿਆ ਪੁਰਾਣ ਅਤੇ ਐਮਸ਼ੂਮਾਦਭੱਦਾਗਮਾ, ਕਾਮਿਕਗਮਾ, ਸੁਪਰਦਾਗਮਾ ਅਤੇ ਕਰਨਾਗਮਾ ਵਰਗੇ ਅਗਾਮੀ ਪਾਠ - ਦੱਖਣ ਭਾਰਤੀ ਮੂਲ ਦੇ ਬਹੁਤੇ - ਅਰਧਨਾਰੀਸ਼ਵਰ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।[5] ਸਰੀਰ ਦਾ ਸੱਜਾ ਉੱਤਮ ਪਾਸਾ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਮਰਦ ਸ਼ਿਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸਾ ਮਾਦਾ ਪਾਰਵਤੀ; ਸਕਤੀਵਾਦ ਸਕੂਲ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਦੁਰਲੱਭ ਮੂਰਤਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਨਾਰੀ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਭਾਰੂ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਤੇ ਹੈ। [6] ਮੂਰਤੀ ਦੀਆਂ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਚਾਰ, ਤਿੰਨ ਜਾਂ ਦੋ ਬਾਹਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਅੱਠ ਬਾਹਾਂ ਨਾਲ ਘੱਟ ਹੀ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਬਾਹਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਪਾਰਵਤੀ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਹੀ ਬਾਂਹ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਮੂਰਤੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਘੱਟ ਭੂਮਿਕਾ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। 

ਗੈਲਰੀ[ਸੋਧੋ]

ਹਵਾਲੇ[ਸੋਧੋ]

  1. Monier Williams Sanskrit-English Dictionary (2008 revision)
  2. Gopal, Madan (1990). K.S. Gautam, ed. India through the ages. Publication Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India. p. 69. 
  3. Jordan, Michael (2004). Dictionary of gods and goddesses (2 ed.). Facts on File, Inc. p. 27. ISBN 0-8160-5923-3. 
  4. Swami Parmeshwaranand p. 60
  5. Rao p. 323
  6. Goldberg pp. 145–8