ਸਮੱਗਰੀ 'ਤੇ ਜਾਓ

ਅਰੁਣ ਦੇ ਛੱਲੇ

ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇੱਕ ਆਜ਼ਾਦ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਤੋਂ
ਅਰੁਣ ਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਛੱਲਿਆ (ਐਪਸਿਲੋਨ/ε, ਜ਼ੀਟਾ/ζ, ਮਿਊ/μ ਅਤੇ ਨਿਊ/ν ਛੱਲਿਆਂ) ਦੀ ਇੱਕ ਅੱਪਡੇਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਤਸਵੀਰ ਜੇਮਜ਼ ਵੈੱਬ ਸਪੇਸ ਟੈਲੀਸਕੋਪ ਦੇ ਨੇਡ਼ੇ-ਇਨਫਰਾਰੈੱਡ ਕੈਮਰੇ ਦੁਆਰਾ 4 ਸਤੰਬਰ, 2023 ਨੂੰ ਖਿੱਚੀ ਗਈ ਹੈ।

ਅਰੁਣ ਦੇ ਛੱਲਿਆਂ ਵਿੱਚ 13 ਗ੍ਰਹਿ ਛੱਲੇ ਹਨ। ਉਹ ਸ਼ਨੀ ਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਵਧੇਰੇ ਵਿਆਪਕ ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਿਸਪਤੀ ਅਤੇ ਵਰੁਣ ਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਸਰਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਗੁੰਝਲਤਾ ਵਿੱਚ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਹਨ। ਅਰੁਣ ਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਛੱਲਿਆਂ ਦੀ ਖੋਜ 10 ਮਾਰਚ 1977 ਨੂੰ ਜੇਮਜ਼ ਐਲ. ਇਲੀਅਟ, ਐਡਵਰਡ ਡਬਲਯੂ. ਡਨਹਮ ਅਤੇ ਜੈਸਿਕਾ ਮਿੰਕ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਵਿਲੀਅਮ ਹਰਸ਼ਲ ਨੇ 1789 ਵਿੱਚ ਨਿਰੀਖਣ ਛੱਲਿਆਂ ਦੀ ਵੀ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ ਸੀ ਆਧੁਨਿਕ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨੀ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਹਨ ਕਿ ਕੀ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਬਹੁਤ ਧੁੰਦਲੇ ਅਤੇ ਮਧਮ ਹਨ।[1]

1977 ਤੱਕ, ਨੌਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਛੱਲਿਆਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। 1986 ਵਿੱਚ ਵੋਏਜਰ 2 ਪੁਲਾੜ ਯਾਨ ਦੁਆਰਾ ਲਈਆਂ ਗਈਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਾਧੂ ਛੱਲਿਆਂ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਹਬਲ ਸਪੇਸ ਟੈਲੀਸਕੋਪ ਫੋਟੋਆਂ ਵਿੱਚ 2003-2005 ਵਿੱਚ 2 ਬਾਹਰੀ ਰਿੰਗ ਪਾਏ ਗਏ ਸਨ। ਗ੍ਰਹਿ ਤੋਂ ਵਧਦੀ ਦੂਰੀ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ 13 ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਰਿੰਗਾਂ ਨੂੰ 1986U2R/ζ, 6,5,4, α, β, η, γ, δ, λ, ε, ν ਅਤੇ μ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰੇਡੀ 1986 U2R/ζ ਛੱਲੇ ਲਈ ਲਗਭਗ 38,000 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ μ ਛੱਲੇ ਦੇ ਲਈ ਲਗਭਗ 98,000 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੱਕ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਰਿੰਗਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਾਧੂ ਧੁੰਦ ਦੇ ਬੈਂਡ ਅਤੇ ਅਧੂਰੇ ਚਾਪ ਮੌਜੂਦ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਰਿੰਗ ਬਹੁਤ ਹੀ ਹਨੇਰੇ ਹਨ-ਰਿੰਗ ਦੇ ਕਣ ਦੇ ਬਾਂਡ ਐਲਬੀਡੋ 2% ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ. ਉਹ ਸ਼ਾਇਦ ਕੁਝ ਹਨੇਰੇ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ-ਪ੍ਰੋਸੈਸਡ ਜੈਵਿਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬਰਫ਼ ਨਾਲ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਅਰੁਣ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਛੱਲੇ ਅਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿਰਫ ਕੁਝ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਚੌੜੇ ਹਨ। ਰਿੰਗ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਧੂੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ-ਇਸ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ 20 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਤੋਂ 20 ਮੀਟਰ ਵਿਆਸ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਰੀਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਰਿੰਗ ਆਪਟੀਕਲ ਤੌਰ ਤੇ ਪਤਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨਃ ਵਿਆਪਕ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ 1986U2R/ζ, μ ਅਤੇ ν ਰਿੰਗ ਛੋਟੇ ਧੂੜ ਦੇ ਕਣਾਂ ਦੇ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਤੰਗ ਅਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ λ ਰਿੰਗ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਸਰੀਰ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹੈ। ਰਿੰਗ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਧੂੜ ਦੀ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਘਾਟ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਅਰੁਣ ਐਕਸੋਸਫੀਅਰ ਤੋਂ ਐਰੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਡਰੈਗ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਰੁਣ ਦੇ ਛੱਲੇ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਛੋਟੇ ਹਨ, ਅਤੇ 600 ਮਿਲੀਅਨ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੁਰਾਣੇ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਯੂਰੇਨੀ ਛੱਲਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਸ਼ਾਇਦ ਕਈ ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਟਕਰਾਅ ਵਾਲੇ ਟੁਕੜੇ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸੀ ਜੋ ਕਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਟਕਰਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਚੰਦਰਮਾ ਸ਼ਾਇਦ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਣਾਂ ਵਿੱਚ ਟੁੱਟ ਗਏ, ਜੋ ਕਿ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਥਿਰਤਾ ਦੇ ਸਖਤੀ ਨਾਲ ਸੀਮਤ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਤੰਗ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੰਘਣੇ ਰਿੰਗਾਂ ਵਜੋਂ ਬਚੇ ਰਹੇ।

ਤੰਗ ਛੱਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਿਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਹਰੇਕ ਤੰਗ ਰਿੰਗ ਵਿੱਚ ਨੇੜਲੇ ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਇੱਕ ਜੋੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਬਦਲਦੀ ਹੈ। 1986 ਵਿੱਚ ਵੋਏਜਰ 2 ਨੇ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਚਰਵਾਹੇ ਦੀ ਜੋੜੀ (ਕੋਰਡੇਲੀਆ ਅਤੇ ਓਫੇਲੀਆ) ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਚਮਕਦਾਰ ਰਿੰਗ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਹੈ (ਹਾਲਾਂਕਿ ਬੇਹੋਸ਼ ν ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪੋਰਟੀਆ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਲਿੰਡ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਚਰਵਾਹੇ ਵਜੋਂ ਲੱਭਿਆ ਜਾਵੇਗਾ।[2]

ਖੋਜ

[ਸੋਧੋ]

ਯੂਰੇਨੀ ਰਿੰਗ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵਿਲੀਅਮ ਹਰਸ਼ਲ ਦੇ 18 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਯੂਰੇਨਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਨਿਰੀਖਣਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਨੋਟਾਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਦਿੱਤਾ ਹਿੱਸਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈਃ "22 ਫਰਵਰੀ, 1789: ਇੱਕ ਰਿੰਗ ਦਾ ਸ਼ੱਕ ਸੀ"।[1] ਹਰਸ਼ਲ ਨੇ ਰਿੰਗ ਦਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਹ "ਲਾਲ ਵੱਲ ਥੋਡ਼ਾ ਝੁਕਾਅ" ਸੀ। ਹਵਾਈ ਵਿੱਚ ਕੇਕ ਟੈਲੀਸਕੋਪ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਘੱਟੋ ਘੱਟ ν (ν) ਰਿੰਗ ਲਈ.[3] ਹਰਸ਼ਲ ਦੇ ਨੋਟਸ 1797 ਵਿੱਚ ਰਾਇਲ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੇ ਇੱਕ ਰਸਾਲੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਏ ਸਨ। 1797 ਅਤੇ 1977 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੋ ਸਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਿੰਗਾਂ ਦਾ ਘੱਟ ਹੀ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਸ਼ੱਕ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਹਰਸ਼ਲ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਵੇਖੀ ਹੋਵੇਗੀ ਜਦੋਂ ਕਿ ਸੈਂਕਡ਼ੇ ਹੋਰ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ। ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਹਰਸ਼ਲ ਨੇ ਯੂਰੇਨਸ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ε ਰਿੰਗ ਦੇ ਆਕਾਰ, ਯੂਰੇਨਸ ਦੁਆਰਾ ਸੂਰਜ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਰੰਗ ਦਾ ਸਹੀ ਵੇਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।[4]

ਅਰੁਣ ਦੇ ਛੱਲਾ-ਚੰਦਰਮਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਯੋਜਨਾ। ਠੋਸ ਰੇਖਾਵਾਂ ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਚੰਦਰਮਾ S/2025 U1 ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜੋ ਚਿੱਤਰ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਅਜੇ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਲੱਭਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।

ਜਾਇਦਾਦ ਦੀ ਸੂਚੀ

[ਸੋਧੋ]

ਇਹ ਸਾਰਣੀ ਅਰੁਣ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਛੱਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦਾ ਸਾਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਛੱਲੇ ਦਾ ਨਾਮ ਰੇਡੀਅਸ (km) [lower-alpha 1] ਚੌੜਾਈ (km) ਈ. ਕਿ. ਡੂੰਘਾਈ (km) [lower-alpha 2] ਐੱਨ. ਆਪਟ. ਡੂੰਘਾਈ[lower-alpha 3] ਮੋਟਾਈ (ਐਮ.[lower-alpha 4] ਐੱਸ.[lower-alpha 5] ਇੰਕਲ. (ਸੰਜਮ) ਨੋਟਸ
ζccਸੀਸੀ 26 840–34 890 8 000 0.8 ~ 0.0001 ? ? ? ζc ਰਿੰਗ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਐਕਸਟੈਂਸ਼ਨ
ζcਸੀ 34 890–37 850 3 000 1.5 ~ 0.0005 ? ? ? ζ ਰਿੰਗ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਐਕਸਟੈਂਸ਼ਨ
1986ਯੂ2ਆਰ 37 000–39 500 2 500 <2.5 < 0.01 ? ? ? ਧੁੰਦਲਾ ਧੁੰਦ ਵਾਲਾ ਰਿੰਗ
ζ 37 850–41 350 3 500 1 0.0045 ? ? ?
6 41 837 1.6–2.2 0.41 0.18–0.25 ? 0.0010 0.062
5 42 234 1.9–4.9 0.91 0.18–0.48 ? 0.0019 0.054
4 42 570 2.4–4.4 0.71 0.16–0.30 ? 0.0011 0.032
α 44 718 4.8–10.0 3.39 0.3–0.7 ? 0.0008 0.015
β 45 661 6.1–11.4 2.14 0.20–0.35 ? 0.0040 0.005
η 47 175 1.9–2.7 0.42 0.16–0.25 ? 0 0.001
ηcਸੀ 47 176 40 0.85 0.02 ? 0 0.001 η ਰਿੰਗ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਵਿਆਪਕ ਹਿੱਸਾ
γ 47 627 3.6–4.7 3.3 0.7–0.9 150? 0.001 0.002
δcਸੀ 48 300 10–12 0.3 0.03 ? 0 0.001 δ ਰਿੰਗ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਿਆਪਕ ਹਿੱਸਾ
δ 48 300 4.1–6.1 2.2 0.3–0.6 ? 0 0.001
λ 50 023 1–2 0.2 0.1–0.2 ? 0? 0? ਧੁੰਦਲਾ ਧੁੰਦ ਵਾਲਾ ਰਿੰਗ
 51 149 19.7–96.4 47 0.5–2.5 150? 0.0079 0 ਕੋਰਡੇਲੀਆ ਅਤੇ ਓਫਲੀਆ ਦੁਆਰਾ ਚਰਵਾਹੀ
ν 66 100–69 900 3 800 0.012 0.0000054 ? ? ? ਪੋਰਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਲਿੰਡ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, 67,300 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਚੋਟੀ ਦੀ ਚਮਕ  
μ 86 000–103 000 17 000 0.14 0.0000085 ? ? ? ਮੈਬ 'ਤੇ, 97700 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਉੱਚ ਚਮਕ  

ਨੋਟਸ

[ਸੋਧੋ]
  1. ↑ The radii of the 6, 5, 4, α, β, η, γ, δ, λ and ε rings were taken from Esposito et al., 2002.[5] The widths of the 6, 5, 4, α, β, η, γ, δ and ε rings are from Karkoshka et al., 2001.[6] The radii and widths of the ζ, ζc, ζcc and 1986U2R rings were taken from de Pater et al., 2006.[3] The width of the λ ring is from Holberg et al., 1987.[7] The radii and widths of the μ and ν rings were extracted from Showalter et al., 2006.[8]
  2. ↑ The equivalent depth of the 1986U2R, ζc, ζcc rings are a product of their widths and normal optical depths. The equivalent depths of the 6, 5, 4, α, β, η, γ, δ and ε rings were taken from de Pater et al., 2013.[9] The equivalent depths of the λ and ζ, μ and ν rings are derived using μEW values from de Pater et al., 2006[3] and de Pater et al., 2006b,[10] respectively. The μEW values for these rings were multiplied by the factor 20, which corresponds to the assumed albedo of the ring's particles of 5%.
  3. ↑ The normal optical depths of all rings except ζ, 1986U2R, μ and ν were calculated as ratios of the equivalent depths to the widths. The normal optical depths of the ζ, ζc and ζcc rings were taken from de Pater et al., 2013.[9] The normal optical depth of the 1986U2R ring was taken from de Smith et al., 1986.[11] The normal optical depths of the μ and ν rings are peak values from Showalter et al., 2006.[8]
  4. ↑ The thickness estimates are from Lane et al., 1986.[12]
  5. ↑ The rings' eccentricities and inclinations were taken from Stone et al., 1986 and French et al., 1988.[13][14]
  1. ↑ 1.0 1.1 Rincon, Paul (Apr 18, 2007). "Uranus rings 'were seen in 1700s'". BBC News. Retrieved 23 January 2012.(re study by Stuart Eves) ਹਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਗ਼ਲਤੀ:Invalid <ref> tag; name "BBCN-Rincon" defined multiple times with different content
  2. ↑ Filacchione, G.; Ciarniello, M. (2021). "Uranus and Neptune - Rings". In Alderton, D.. Encyclopedia of Geology (2nd ed.). Academic Press. doi:10.1016/B978-0-12-409548-9.11942-6. ISBN 978-0-08-102909-1. https://openaccess.inaf.it/bitstream/20.500.12386/30481/2/Filacchione_Ciarniello_Reference_Module_Uranus_Neptune_2019.pdf#page=7. 
  3. ↑ 3.0 3.1 3.2 de Pater, Imke; Gibbard, Seran G.; Hammel, H.B. (2006). "Evolution of the dusty rings of Uranus". Icarus. 180 (1): 186–200. Bibcode:2006Icar..180..186D. doi:10.1016/j.icarus.2005.08.011.
  4. ↑ "Did William Herschel Discover The Rings Of Uranus In The 18th Century?". Physorg.com. 2007. Retrieved 2007-06-20.
  5. ↑ ਹਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਗ਼ਲਤੀ:Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Esposito2002
  6. ↑ ਹਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਗ਼ਲਤੀ:Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Karkoshka2001b
  7. ↑ ਹਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਗ਼ਲਤੀ:Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Holberg1987
  8. ↑ 8.0 8.1 ਹਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਗ਼ਲਤੀ:Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Showalter2006
  9. ↑ 9.0 9.1 ਹਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਗ਼ਲਤੀ:Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named de Pater 2013
  10. ↑ ਹਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਗ਼ਲਤੀ:Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named dePater2006b
  11. ↑ ਹਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਗ਼ਲਤੀ:Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Smith Soderblom et al. 1986
  12. ↑ ਹਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਗ਼ਲਤੀ:Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Lane1986
  13. ↑ ਹਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਗ਼ਲਤੀ:Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Stone1986
  14. ↑ French, Richard D.; Elliot, J.L.; French, Linda M.; et al. (1988). "Uranian Ring Orbits from Earth-based and Voyager Occultation Observations". Icarus. 73 (2): 349–478. Bibcode:1988Icar...73..349F. doi:10.1016/0019-1035(88)90104-2.
"https://pa.wikipedia.org/w/index.php?title=ਅਰੁਣ_ਦੇ_ਛੱਲੇ&oldid=834022" ਤੋਂ ਲਿਆ