ਅਲਾਸ ਕੰਨਿਆ
ਅਲਾਸਾ ਕੰਨਿਆ (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: Alasa Kanya; ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ: अलसकन्या, ਰੋਮਨ: Alasakanyā) ਭਾਰਤੀ ਮੂਰਤੀ-ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਸੁਰਸੁੰਦਰੀ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਸੁਸਤ ਔਰਤ ਜਾਂ ਕੁਆਰੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।[1] ਇਸ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਕਈ ਰੂਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਹਨ, ਜੋ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੱਧਯੁਗੀ ਕਾਲ ਤੋਂ ਮੰਦਰ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਵਿੱਚ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਔਰਤ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾਵਾਂ ਦੇਵੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹਨ। ਓਡੀਸ਼ਾ ਦੇ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਕਈ ਰੂਪ ਹਨ।[2]
ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਮੂਲ
[ਸੋਧੋ]ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਹਨ – ਬ੍ਰਹਮ, ਅਰਧ-ਦੈਵੀ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ। ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਚਿੱਤਰ ਦੇਵੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਚਿੱਤਰਣ ਹਨ, ਜੋ ਇਕੱਲੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਹਨ। ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹੋਰ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਪਸਰਾ ਅਤੇ ਸੁਰਸੁੰਦਰੀ ਨੂੰ ਅਰਧ-ਦੈਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਔਰਤ ਬ੍ਰਹਮ ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਸੇਵਕਾਂ ਵਜੋਂ ਵੀ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ ਅਤੇ ਅਰਧ-ਦੈਵੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਔਰਤ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਨੂੰ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।[2] ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਅਲਾਸ ਕੰਨਿਆ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦੀਆਂ ਨਾਇਕਾਵਾਂ ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਦਵਾਨ, ਡੋਨਾਲਡਸਨ, ਅਲਾਸ ਕੰਨਿਆ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਪਸਰਾ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਰਧ-ਦੈਵੀ ਮੂਰਤੀਆਂ ਹਨ।[3] ਅਲਾਸ ਕੰਨਿਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਹਵਾਲਾ 9ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਇੱਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਸ਼ਿਲਪਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।[1]
ਕਿਸਮਾਂ
[ਸੋਧੋ]ਸ਼ਿਲਪਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤੇ ਗਏ 16 ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਅਲਸਾ ਕੰਨਿਆ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ[2]
| ਤੋਰਾਨਾ | ਤੋਰਾਣਾ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਇੱਕ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ, ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨਾਮ ਤੋਂ ਹੀ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਅਲਸਾ ਕੰਨਿਆ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਦੇ ਉੱਪਰ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਇੱਕ ਆਰਚ ਆਰਚ ਜਾਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। |
| ਮੁਗਧਾ | ਉਸਨੂੰ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਾਈ ਇੱਕ ਔਰਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਸੱਜਾ ਹੱਥ ਨਾਗ ਮੁਦਰਾ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਖੱਬਾ ਹੱਥ ਆਪਣੇ ਕਮਰ 'ਤੇ ਆਰਾਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। |
| ਮਾਨਿਨੀ | ਮਾਨਿਨੀ ਨੂੰ ਗਹਿਣਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਵਧੀਆ ਪਰਦਿਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਖੱਬਾ ਹੱਥ ਹੇਠਲੇ ਹੱਥ ਨੂੰ ਛੂੰਹਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਹੱਥ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਮਾਣ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਥੋੜ੍ਹੀਆਂ ਜਿਹੀਆਂ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਮੂੰਹ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਹੇਠਲਾ ਬੁੱਲ੍ਹ ਲਾਸਯ ਭਾਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। |
| ਡਾਲਮਾਲਿਕਾ | ਅਲਸਯਾ ਕੰਨਿਆ ਆਪਣੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਇੱਕ ਟਾਹਣੀ ਦੀ ਨੋਕ ਅਤੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਟਾਹਣੀ ਦੇ ਦੂਜੇ ਸਿਰੇ ਨੂੰ ਫੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਚਿੱਤਰ ਦਾ ਮੂਲ ਅਸ਼ੋਕ ਦਹੋਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। |
| ਪਦਮਗੰਧਾ | ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁੰਦਰ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਕਮਲ ਫੜੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਵੱਲ ਝੁਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਉਸਦੇ ਕੁੱਲ੍ਹੇ 'ਤੇ ਹਨ। |
| ਦਰਪਣ | ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਰਸਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਅਲਸਾ ਕੰਨਿਆ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਇੱਕ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਅਮੀਰੋਨ ਫੜੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਕਲਾਕਾਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਕੜਾ ਬੇਲੂਰ ਅਤੇ ਖਜੂਰੋ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। |
| ਵਿਨਯਾਸ | ਕੰਨਿਆ ਧਿਆਨ ਦੇ ਮੂਡ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਕਰਕੱਛਪਿਕ ਮੁਦਰਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸੀਪ ਦੇ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਹੱਥ ਜਪ ਨਯਸ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਾਮ ਜਪ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। |
| ਕੇਤਕੀਭਰਣ | ਅਲਾਸਿਆ ਕੇਤਕੀ ਦਾ ਫੁੱਲ ਫੜੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕੁੱਲ੍ਹੇ ਚੌੜੇ ਹਨ। ਇਸ ਚਿੱਤਰ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। |
| ਮਾਤ੍ਰਮੂਰਤੀ | ਖੱਬਾ ਹੱਥ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਫੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸੱਜਾ ਹੱਥ ਉਸਦੇ ਕੁੱਲ੍ਹੇ 'ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਤਸਵੀਰ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਪੰਥ ਦਾ ਚਿੱਤਰਣ ਹੈ। |
| ਕੈਮਰਾ | ਇਹ ਆਸਣ ਮਾਤਰਮੂਰਤੀ ਵਰਗਾ ਹੀ ਹੈ, ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਛਿੱਲ ਦੀ ਬਜਾਏ ਮੱਖੀ ਫੜਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਪਰਦਾ ਫੜਦੀ ਹੈ। |
| ਗੁੰਥਾਨਾ | ਉਹ ਪਿੱਠ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਰਵੱਈਏ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੀ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। |
| ਨਰਤਕੀ | ਉਹ ਇੱਕ ਸਵਰਗੀ ਨ੍ਰਿਤਕੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸਦੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਕਰਾਸ ਕੀਤੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਇੱਕ ਨ੍ਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਿੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। |
| ਸ਼ੁਕਾਸਾਰਿਕਾ | ਕੰਨਿਆ ਨੂੰ ਇੱਕ ਤੋਤੇ ਨਾਲ ਸ਼ਿੰਗਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਮੈਨਾ ਨਾਲ ਬਦਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। |
| ਨੂਪੁਰਪਦਿਕਾ | ਇਸ ਕੰਨਿਆ ਦਾ ਸਰੀਰ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਝੁਕ ਕੇ ਆਪਣਾ ਗਿੱਟਾ ਬੰਨ੍ਹ ਰਹੀ ਹੈ ਜਾਂ ਖੋਲ੍ਹ ਰਹੀ ਹੈ, ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਕਮਲ ਦੀ ਕਲੀ ਫੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। |
| ਮਾਰਡਾਲਾ | ਉਹ 16 ਦੇ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਇਕਲੌਤੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਇੱਕ ਸਾਜ਼ ਵਜਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦੇ ਲੱਛਣ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਗੁਆਚੀ ਹੋਈ ਹੈ। |
ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ
[ਸੋਧੋ]ਹਵਾਲੇ
[ਸੋਧੋ]- ↑ 1.0 1.1 Bawa, Seema (2002). "From Aditi /Laksmi to Dugdhadharini: A Gendered Analysis of Iconography in Post Mauryan Art". Proceedings of the Indian History Congress. 63: 121–137. ISSN 2249-1937. JSTOR 44158081.
- ↑ 2.0 2.1 2.2 "Secular Female Imagery in Orissan Temple Architecture: the Case of Alasa Kanyas". The Chitrolekha Journal on Art and Design (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ (ਅਮਰੀਕੀ)). 2020-07-27. Retrieved 2023-04-21.
- ↑ "criticalcollective.in". criticalcollective.in. Retrieved 2023-04-21.