ਉਆਇੰਦੁੱਤ ਬੋਲੀ
| ਉਆਇੰਦੁੱਤ | |
|---|---|
| Waⁿdat | |
| ਉਚਾਰਨ | [wa.ndá.t] ਉਆੰਦਾਤ |
| ਜੱਦੀ ਬੁਲਾਰੇ | [[ਕੈਨੇਡਾ|ਕੰਨੇਡਾ]], ਅੰਮ੍ਰੀਕਾ |
| ਇਲਾਕਾ | ਉੱਤਰ-ਪੂਰਵ ਓਕਲਾਹੋਮਾ, ਕੇਬੈੱਕ; ਪਹਿਲਾਂ ਉਂਟਾਰੀਓ ਦੇ ਸੈਂਡ੍ਵਿੱਚ ਲਾਗੇ, ਅਤੇ ਓਕਲਾਹੋਮੇ ਦਾ ਉਆਂਦੱਤ’ਚ । |
| ਨਸਲੀਅਤ | ਉਆਂਦਤ ਲੋਕ (ਨੇਟੇ) |
| Extinct | 1972,੧੯੭੨[1] |
| Revival | ਓਕਲਾਹੋਮਾ ‘ਤੇ ਕੵੁਬਿੱਕ ਕੋਲ ਥੋੜੇ - ਬਹੁਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਕੑਲਾੱਸਾਂ ਹੈਗੀਆਂ(੨੦੦੭) |
ਹੁਦੇਨੌਸੋਨੀ
| |
ਮੁੱਢਲੇ ਰੂਪ | (ਪੁਰਾਣੀ)ਉਆਂਦਤ
|
| ਲਾਕੀਨੀ ਲਿਖਾਈ | |
| ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਕੋਡ | |
| ਆਈ.ਐਸ.ਓ 639-3 | Either:wyn – ਉਆਇੰਦੁੱਤwdt – ਉਆਂਦਤ |
 ਉਆਇੰਦੁੱਤ UNESCO Atlas of the World's Languages in Dangerਦੇ ਸਾਬ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖਤਰੇ’ਚ ਹੈ । | |
- ↑ Pulte, William (1999). "The Last Speaker of Wyandot". Algonquian and Iroquoian Linguistics. 24 (4): 43–44.
ਉਆੰਦਾਤ , ਉਆਇੰਦੁੱਤ , ਨਵੀਂ ਉਂਦਤ, ਨਵੀਂ ਪੇਤੁੰਨ , ਕ਼ੁਇੰਦਤ ਜਾਂ ਹਰੌਨ ਭਾਸ਼ਾ ਇੱਕ ਹੁੱਦੇਨੌਸੋਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ ਜੋ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਨੇਟੇ ਉਂਦਤ ਲੋਕ ਬੋਲਦੇ ਸਨ , ਜੋ ਤਿਓਨੁੰਤਾਤੀਆਂ ਤੋਂ ਆਇ ਸਨ ।ਇਹ ਉਆਂਦਤ ਦੀ ਭੈਣ ਭਾਸ਼ਾ ਜਿਆ ਉਆਂਦਤ ਤੋਂ ਆਈ , ਪਰ ਹੁਣ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸਮਝਣਾ ਔਖਾ ਹੈ । ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਇੰਨੂ ਉਆਂਦਤ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਜਾਂ ਇਹਦੀ ਧੀ । ਇੰਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੂਰਵਜ ਹੁਰੌਨ-ਉਆਂਦਤ ਮੁਲਖ ਦੇ ਸੀ । ਇਹ ਨਵੇਂ ਜ਼ਮਾਨੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਖੀਰਲੀ ਵਾਰ ਜਿਆਦਾਰ ਬੋਲੀ ਗਈ ਸੀ ਓਕਲਾਹੋਮਾ ਅਤੇ ਕਿਊਬਿੱਕ’ਚ ।
ਉਆਇੰਦੁੱਤ ਬੋਲਣੂ ਖਤਮ ਹੋਣ ਚਿਲੀ ਸੀ ੧੯੭੨’ਚ ਜਦੋਂ ਅਖੀਰਲੀ ਇਨਸਾਨ ਜਿੰਨ ਉਆਇੰਦੁੱਤ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਲੱਗੀ ਸੀ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ । ਪਰ ਹੁਣ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਫਿਰ ਬੋਲੇ ਜਾਵੇ :
- ਓਕਲਾਹੋਮਾ ਦੀ ਉਆਇੰਦੁੱਤ ਲੋਕ ਦੇ ਸਰਕਾਰ ਉਆਇੰਦੁੱਤ ਦੀਆਂ ਕੑਲਾੱਸਾਂ ਲਾਉਂਦਿਆਂ ਨਰਸਰੀ ਤੋਂ ੪ ਕਲਾਸ ਤੱਕ । ਇਹ ਉਆਇੰਦੁੱਤ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰੀਸਕੂਲ’ਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਉਆਇੰਦੁੱਤ ਸਿਖਾਉਂਦੀ, “ਟ੍ਰੑਟੑਲ ਟੌਟੑਸ” ਓਕਲੇਹੋਮੇ’ਚ , ਅਤੇ ਇਹਦੇ ਲਈ ਇੱਕ ਨੈੱਟ ਲਈ ਕੌਰਸ ਵੀ ਬਣਾਇ ਆਪੇ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ।[1]
- ਕਿਊੱਬਿਕ ਦੀ ਹਰਨ-ਉਆਂਦਤ ਸਰਕਾਰ ਵੱਡਿਆਂ ਅਤੇ ਨਿਆਣਿਆਂ ਲਈਆਂ ਕਲਾਸਾਂ ਦਹਿੰਦੀਆਂ ਪਿੰਡ ਉਏਂਦਾਕੇ ਦੇ ਸਕੂਲ’ਚ ।
ਇਤਿਹਾਸ
[ਸੋਧੋ]ਉਆਂਦਤ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤਾ
[ਸੋਧੋ]ਕਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਕਹਿ ਕਿ ਉਆਇੰਦੁੱਤ ਉਆਂਦਤ’ਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ , ਪਰ ਸਦੀਆਂ ਬਾਦ ਇਹ ਵੱਖਰੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ , ਜਿਦਾਂ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਹੋਲੀ-ਹੋਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਬਣੀ ਸੀ । ਇਹ ਉਆਇੰਦੁੱਤ ਲਈ ~੧੭੪੦~ ਲਾਗੇ ਹੋਇਆ ਸੀ , ਜਦੋਂ ਜੇਸੁਇਟ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਪੀਏਰ ਪੋਤੀਯਏ ( ੧੭੦੮ - ੧੭੮੧ ) ਪੇਤੁੰਨ ਕਿਸਮ ਉਆਂਦਤ ਦੀ ਕੰਨੇਡੇ’ਚ , ਅਤੇ ~੧੮੪੦~’ਚ । ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਅੱਥੑਨੌਗ੍ਰਫਰ ਮੇਰਿਉਸ ਬਾਰੑਬੋਮੈਦਅ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਇਹਦੇ ਬੀਰੇ ੧੯੧੧-੧੨’ਚ , ਉਆਇੰਦੁੱਤ ਵੱਖਰੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਚੁੱਕੀ ਸੀ । [2]
ਉਆਂਦਤ ‘ਤੇ ਉਆਇੰਦੁੱਤ ‘ਚ ਵਾਵਾ ਫ਼ਰਕ ਮੂੰਹ ਦੇ ਅੱਖਰ , ਅੱਖਰ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਹੋਰ’ਚ ਵੀ ਪਿਆ ਸੀ । ਇਹਦੇ ਸਾਬ ਨਾਲ , ਉਆਇੰਦੁੱਤ ਨਵੀਂ ਉਆਂਦਤ ਨਹੀਂ ਹੈ ।[3] ਇਤਿਹਾਸ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਕਿ ਉਆਇੰਦੁੱਤ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਪਾਸੇਓਂ ਆਈਆਂ । ਉਆਇੰਦੁੱਤ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਪੂਰਵਜ ਕਈ ਹਰਨੀ ਲੋਕ ਤੋਂ ਆਏ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਬਚਣ, ਕਠੇ ਹੋਕੇ ਇੱਕ ਬਣ ਗਏ ਸੀ । ਧੱਕੇ ਨਾਲ ਜਦੋਂ ਓਹ ਉਨ੍ਹਾਂਦੇ ਕੰਨੇਡਾਈ ਧਰਤੀ , ਉਾਸੇਯਾਗਮੀ - ਉਈਕੁਏਦ* , ਤੋਂ ਕੱਢਾਏ ਗਏ ਸਨ , ਉਹ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਤੁਰਪਏ । ਪਹਿਲੇ ਓਹਾਇਓ ‘ਚ , ਫਿਰ ਬਾਚ ਕੈਂਸਸ ਅਤੇ ਓਕਲਾਹੋਲਾ ਦਾ ਵਿੱਚ । ਜਿਆਦੇ-ਜਿਆਦੇ ਇੰਨ੍ਹਾਂ ਚੋਂ ਪੇਤੁੰਨ ਸੀ । ਇਹਦੇ ਲਈ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ ਕਿ ਉਆਇੰਦੁੱਤ ਜਿਆਦਾ ਨਵੀਂ ਪੇਤੁੰਨ ਲੱਗਦੀ ਹੈ । [4]
ਬਾਰਬੋ ਦੀ ਕੰਮ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਾਲਾ ਕ੍ਰੱਗ ਕੌਪ੍ਰਿਸ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਉਆਇੰਦੁੱਤ ਦੇ ਗ੍ਰੈਮਰ ਅਤੇ ਡਿੱਕਸ਼ੰਨ੍ਰੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ । [5]ਇਹ ੧੯੭੨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ( ਪੁਰਾਣੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ) ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਰਸਰਚ ਸੀ ਓਕਲਾਹੋਮਾ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ( ਜਿਆ ਜਿਦਾਂ ਨੇਟੇ ਕਹਿੰਦੇ , “ਨੀਂਦ” ) ।
ਹਵਾਲੇ
[ਸੋਧੋ]- ↑ "Wyandotte Language Lessons". cs.sou.edu. Archived from the original on 2017-10-11. Retrieved 2017-10-22.
- ↑ Julian 2010, p. 324.
- ↑ Kopris 2001, p. 371.
- ↑ Steckley 1988, p. 60.
- ↑ Kopris 2001, p. xxi.