ਉਸਤਾਦ ਮੋਇਨੂਦੀਨ ਖਾਨ (ਸੰਗੀਤਕਾਰ)
Ustad Moinuddin Khan | |
|---|---|
| ਜਨਮ | Jaipur, Rajasthan, India |
| ਵੰਨਗੀ(ਆਂ) | Hindustani classical music |
| ਕਿੱਤਾ |
|
| ਸਾਜ਼ | Sarangi |
| ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ | Zakir Khan (grandson) |
| ਪੁਰਸਕਾਰ | Padma Shri (2014) |
ਉਸਤਾਦ ਮੋਇਨੂਦੀਨ ਖਾਨ ਇੱਕ ਅਨੁਭਵੀ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸਾਜ਼ ਵਜਾਉਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਗਾਇਕ ਸਨ, ਜਿਹੜੇ ਇੱਕ ਸਾਰੰਗੀ ਵਾਦਕ ਵੀ ਸਨ। ਜੈਪੁਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਜੈਪੁਰ ਘਰਾਣੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਨ।
ਖਾਨ ਨੇ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ, ਜੈਪੁਰ ਲਈ ਏਕਲ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਸੰਗੀਤ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸਾਲ 2014 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੌਥੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਨਾਗਰਿਕ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ।[1]
ਉਸਤਾਦ ਮੋਇਨੂਦੀਨ ਖਾਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਕਈ ਪੀੜੀਆਂ ਤੋਂ ਇਸ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼੍ਰੀ ਮੋਮੀਨ ਖਾਨ 8ਵੀਂ ਪੀਡ਼੍ਹੀ ਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਚ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਸਾਰੰਗੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ।
ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪਿਛੋਕੜ
[ਸੋਧੋ]ਉਸਤਾਦ ਮੋਇਨੂਦੀਨ ਖਾਨ ਜੈਪੁਰ ਦੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਰਵਾਇਤੀ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਖਾਨ ਸਾਬ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਕਲਾ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 7 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਉਸਤਾਦ ਮਹਿਬੂਬ ਖਾਨ ਤੋਂ ਸਾਰੰਗੀ ਦੀ ਤਾਲੀਮ ਲੈਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਜੋ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਾਰੰਗੀ ਵਾਦਕ ਸਨ। ਉਸਤਾਦ ਮਹਿਬੂਬ ਖਾਨ ਨੇ ਖੁਦ ਕਈ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੰਡਿਤ ਰਾਮ ਨਾਰਾਇਣਜੀ ਹਨ। ਉਸਤਾਦ ਮੋਇਨੂਦੀਨ ਖਾਨ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।[2][3]
ਕੈਰੀਅਰ
[ਸੋਧੋ]ਉਸਨੇ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ, ਜੈਪੁਰ ਨਾਲ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਸਾਰੰਗੀ ਵਾਦਕ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।[4] ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਉਸਨੇ ਸਰਕਾਰੀ ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਚੈਨਲ ਅਤੇ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ ਉੱਤੇ ਏਕਲ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ ਹਨ।[5] ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਸਨੇ ਫਰਾਂਸ, ਚੈੱਕ ਗਣਰਾਜ, ਡੈਨਮਾਰਕ, ਜਰਮਨੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਯੂਰਪੀਅਨ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।[2] ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਗੁਲਾਮ ਅਲੀ ਖਾਨ, ਅਮੀਰ ਖਾਨ, ਭੀਮਸੇਨ ਜੋਸ਼ੀ, ਬੇਗਮ ਅਖ਼ਤਰ, ਫਿਆਜ਼ ਖਾਨ ਅਤੇ ਤਬਲਾ ਵਾਦਕ ਜ਼ਾਕਿਰ ਹੁਸੈਨ ਵਰਗੇ ਸਾਰੰਗੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗਾਇਕਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ।[6][4]
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਾਰੰਗੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ 1999 ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫਿਲਮ, ਹੋਲੀ ਸਮੋਕ!ਪਵਿੱਤਰ ਧੂੰਆਂ!, ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੂਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਚੇਲਿਆਂ ਅਤੇ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਕੇਟ ਵਿੰਸਲੇਟ ਦੇ ਨਾਲ ਸਾਰੰਗੀ ਖੇਡਦੇ ਹੋਏ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।[6][5]
ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾ
[ਸੋਧੋ]ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੌਰਾਨ ਕਈ ਰਾਜ ਪੱਧਰੀ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਦੇ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗਣਤੰਤਰ ਦਿਵਸ, 1994 'ਤੇ ਰਾਜ ਪੱਧਰ ਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।[2] ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਲ 2001-2002 ਲਈ ਰਾਜਸਥਾਨ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।[7] ਸੰਨ 2006 ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਉਦੈਪੁਰ ਦੇ ਮਹਾਰਾਣਾ ਮੇਵਾਡ਼ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸਲਾਨਾ ਡਾਗਰ ਘਰਾਨਾ ਸਨਮਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।[5]
ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਖਰੀ ਦਿਨ ਜੈਪੁਰ ਦੇ ਵਾਲਡ ਸਿਟੀ ਖੇਤਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਲਿਆਣਜੀ ਕਾ ਰਸਤਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਗੁਰੂ-ਸ਼ਿਸ਼ਯ ਪਰੰਪਰਾ, ਸਾਰੰਗੀ, ਵਾਇਲਿਨ ਅਤੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗਾਇਕੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਚੇਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿਖਾਉਣਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ।[8][6][4]
ਹਵਾਲੇ
[ਸੋਧੋ]- ↑ "Padma Awards Announced". Press Information Bureau, Ministry of Home Affairs. 25 January 2014. Retrieved 2014-01-26.
- ↑ 2.0 2.1 2.2 "Dalveer Bhandari, Panagariya, Moinuddin Khan get Padma award". 26 Jan 2014. Retrieved 2014-02-05. ਹਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਗ਼ਲਤੀ:Invalid
<ref>tag; name "toi14" defined multiple times with different content - ↑ Akhtar, Shabina (31 January 2014). "Sarangi is my beloved: Mounuddin Khan". DNA, India. Archived from the original on 3 March 2016. Retrieved 5 February 2014.
- ↑ 4.0 4.1 4.2 "Anup Jalota Sings for CRY". CRY America Inc.(RDU Chapter). Retrieved 2014-02-05. ਹਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਗ਼ਲਤੀ:Invalid
<ref>tag; name "cry" defined multiple times with different content - ↑ 5.0 5.1 5.2 "Honour for sarangi maestro". 27 March 2006. Archived from the original on 13 September 2006. Retrieved 2014-02-05. ਹਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਗ਼ਲਤੀ:Invalid
<ref>tag; name "hindu06" defined multiple times with different content - ↑ 6.0 6.1 6.2 "Reflecting nuances of Jaipur gharana". 23 November 2003. Retrieved 2014-02-05. ਹਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਗ਼ਲਤੀ:Invalid
<ref>tag; name "tri" defined multiple times with different content - ↑ "Awards: scroll down to read under title 'Classical Music(Instrumental)'". Rajasthan Sangeet Natak Akademi. Archived from the original on 22 May 2010. Retrieved 2024-03-18.
- ↑ "Sarangi player Moinuddin Khan was selected for Padma Shri on Saturday". 26 January 2014. Retrieved 2014-02-05.