ਕਿਰਾਤ ਰਾਏ
ਕਿਰਤ ਰਾਏ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਖੰਬੂ ਰਾਏ, ਰਾਏ ਬਰਨਮਾਲਾ ਅਤੇ ਕਿਰਤ ਖੰਬੂ ਰਾਏ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਇੱਕ ਖੱਬੇ ਤੋਂ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਦਾ ਅਬੁਗਿਦਾ (ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੀ ਖੰਡ ਲਿਖਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀ) ਹੈ ਜੋ 1920 ਦੇ ਸੁਮੁੰਗ ਲਿਪਿ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਿੱਕਮ[1] ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਬੰਤਾਵਾ ਭਾਸ਼ਾ ਲਿਖਣ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੀਰਤ ਰਾਏ 31 ਮੁਢਲੇ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਸਵਰ (ਅਤੇ ਸੱਤ ਸਬੰਧਤ ਸਵਰ ਡਾਇਐਕ੍ਰੀਟਿਕਸ) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ (/a/′) ਸਾਰੇ ਵਿਅੰਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹੈ, 31 ਵਿਅੰਜਨ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਵਰ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਰਮਾ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਵਰ ਕੈਰੀਅਰ ਸ਼ਬਦ-ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਵਰ ਲਿਖਣ ਲਈ ਸਵਰ ਡਾਇਐਕ੍ਰੀਟਿਕਸ / ਉਚਾਰਣ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦੇ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।[2]
ਇਤਿਹਾਸ
[ਸੋਧੋ]ਖੰਬੂ ਰਾਏ ਭਾਰਤ, ਨੇਪਾਲ, ਤਿੱਬਤ ਅਤੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੀਆਂ ਲਿਪੀਆਂ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਿਕ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਰਾਏ ਨੇ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਬੰਟਾਵਾ ਭਾਸ਼ਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਖੰਬੂ ਰਾਏ ਲੋਕ ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਲਿਪੀ ਤੋਂ ਸਵਰਗੀ ਕ੍ਰਿਪਾਸਲੀਆਨ ਰਾਏ ਦੁਆਰਾ 1981-1982 ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਖੰਬੂ ਰਾਏ ਲਿਪੀ ਨਾਲ ਲਿਖਦੇ ਸਨ। ਖੰਬੂ-ਰਾਏ ਭਾਸ਼ਾ (ਬੰਤਾਵਾ ਭਾਸ਼ਾ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਪੱਧਰ ਤੱਕ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਖੰਬੂ ਰਾਏ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ 1997 ਵਿੱਚ ਸਿੱਕਮ ਦੀ ਸਰਕਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।[3] ਕਿਰਤ ਰਾਏ ਲਿਪੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਸੁਮਹੁੰਗ ਲਿਪੀ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਟੀਕਾ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੇ ਸੁਮਹੁੰਗਾ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਪੁਸਤਕ ਲਿਖਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਸੀ। 1981-82 ਵਿੱਚ ਗਿਆਲਸ਼ਿੰਗ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਵਿੱਚ ਮੁੜਪੇਸ਼ਕੀਤਾ।[4] ਕ੍ਰਿਪਾਸਲੀਆਨ ਰਾਏ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਰਾਈ ਅਕਸ਼ਾਰਕੋ ਬਰਨਮਾਲਾ ਰਾਹੀਂ ਸੁਮਹੁੰਗ ਲਿਪਿ ਨੂੰ "ਕ੍ਰਿਪਾਸਾਲੀਅਨ ਲਿਪੀ" ਵਜੋਂ ਦੁਬਾਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ।[1]
ਯੂਨੀਕੋਡ
[ਸੋਧੋ]ਕਿਰਤ ਰਾਏ ਨੂੰ ਸਤੰਬਰ, 2024 ਵਿੱਚ ਯੂਨੀਕੋਡ ਸਟੈਂਡਰਡ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਮਿਤੀ ਤੱਕ, ਇੱਕ ਸਿੰਗਲ ਯੂਨੀਕੋਡ ਫੌਂਟ ਸੀ, ਜੋ ਐਸ. ਆਈ. ਐਲ. ਦੁਆਰਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਕਿਰਤ ਰਾਏ ਲਈ ਯੂਨੀਕੋਡ ਬਲਾਕ U + 16D40-U + 16 D7F: ਹੈ।
- 1 2 Mandal, Biswajit; Evans, Lorna (2022-02-14). "Proposal to Encode Kirat Rai script in the Universal Character Set" (PDF). The Unicode Standard. Retrieved 10 November 2023.
- ↑ "Kirat Rai". Scriptsource.org. Retrieved 10 November 2023.
- ↑ Rai, Smriti (March 2016). "Significance of "thar" in the Social Structure of the Khambu Rais: Some Observations" (PDF). Journal of the Department of Sociology of North Bengal University. 3 (1): 148–160. Archived from the original (PDF) on 2023-11-10. Retrieved 2025-02-02.
- ↑ Pandey, Anshuman (2011-04-13). "Introducing the Khambu Rai Script" (PDF). ISO/IEC JTC1/SC2/WG2. Retrieved 2024-06-25.