ਕੋਲਾਬਾ ਕਿਲ੍ਹਾ
| ਕੋਲਾਬਾ | |
|---|---|
| ਰਾਏਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ | |
| |
| ਅਲੀਬਾਗ ਤੋਂ ਕੋਲਾਬਾ ਕਿਲ੍ਹਾ | |
| ਸਥਾਨ ਵਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ | |
| Controlled by | ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ। |
| Open to the public |
ਹਾਂ |
| Condition | ਕਾਫ਼ੀ ਵਧੀਆ |
| ਸਥਾਨ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ | |
| Materials | ਪੱਥਰ |
| Height | ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਪੱਧਰ |
| ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਸੈਨਾ ਵਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ | |
| ਅਧਿਕਾਰੀ ਜਾਂ ਮਾਲਕ | ਸ਼ੂਨਯ |
ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੋਂਕਣ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮੁੰਬਈ ਤੋਂ 35 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਅਲੀਬਾਗ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਤੋਂ 1 ਤੋਂ 2 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਕੋਲਾਬਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਅਲੀਬਾਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਸਮੁੰਦਰੀ ਅੱਡਾ ਹੈ।। ਇਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸਮਾਰਕ ਹੈ।[1]
ਇਤਿਹਾਸ
[ਸੋਧੋ]ਕੁਲਾਬਾ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਜ਼ਿਕਰ ਉਦੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਛਤਰਪਤੀ ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਪੂਰੇ ਦੱਖਣੀ ਕੋਂਕਣ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹਾਬੱਧ ਕਰਨ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਸੀ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਦਾ ਕੰਮ 19 ਮਾਰਚ 1680 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ। 1662 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਕੋਲਾਬਾ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਅਤੇ ਕਿਲ੍ਹਾਬੱਧ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੁੱਖ ਜਲ ਸੈਨਾ ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਕਮਾਨ ਦਰਿਆ ਸਾਰੰਗ ਅਤੇ ਮੇਨਕ ਭੰਡਾਰੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕੋਲਾਬਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਜਹਾਜ਼ਾਂ 'ਤੇ ਮਰਾਠਾ ਹਮਲਿਆਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਕੋਲਾਬਾ ਕਿਲ੍ਹੇ 'ਤੇ ਛੱਤਰਪਤੀ ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਨੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ।
ਛਤਰਪਤੀ ਸੰਭਾਜੀ ਰਾਜੇ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਦੀ ਮੌਤ (1680 ਵਿੱਚ) ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿਲ੍ਹਾ ਜੂਨ 1681 ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 1713 ਵਿੱਚ, ਪੇਸ਼ਵਾ ਬਾਲਾਜੀ ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸੰਧੀ ਦੇ ਤਹਿਤ, ਕੋਲਾਬਾ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਸਰਖੇਲ ਕਾਨਹੋਜੀ ਅੰਗਰੇ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੁੱਖ ਅਧਾਰ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਿੱਥੋਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਜਹਾਜ਼ਾਂ 'ਤੇ ਛਾਪੇਮਾਰੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। 17 ਨਵੰਬਰ 1721 ਨੂੰ, ਅੰਗਰੇਜ਼ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਤੋਂ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੋ ਕੇ, ਅੰਗਰੇਜ਼ ਕੋਲਾਬਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ ਪੁਰਤਗਾਲੀਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ। 6000 ਦੀ ਇੱਕ ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਜ਼ਮੀਨੀ ਸੈਨਾ ਅਤੇ ਕਮੋਡੋਰ ਮੈਥਿਊਜ਼ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਲਾਈਨ ਦੇ ਤਿੰਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਨੇ ਸਹਿਯੋਗ ਕੀਤਾ ਪਰ ਇਹ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਅਸਫਲ ਰਹੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਇਸ ਅਸਫਲਤਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ "ਪੁਰਤਗਾਲੀਆਂ ਦੀ ਕਾਇਰਤਾ" 'ਤੇ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਲਗਭਗ ਹੈਮਿਲਟਨ ਦੁਆਰਾ ਕੋਲਾਬਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਚੱਟਾਨ 'ਤੇ ਬਣਿਆ ਕਿਲ੍ਹਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਮੁੱਖ ਭੂਮੀ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੂਰ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਟਾਪੂ ਹੈ। 4 ਜੁਲਾਈ 1729 ਨੂੰ, ਕਾਨਹੋਜੀ ਰਾਜੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਕੋਲਾਬਾ ਕਿਲ੍ਹੇ 'ਤੇ ਮਰ ਗਿਆ। 1729 ਵਿੱਚ, ਪਿੰਜਾਰਾ ਗੜ੍ਹ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਅੱਗ ਦੀ ਘਟਨਾ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਈਆਂ। 1787 ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਵੱਡੀ ਅੱਗ ਦੀ ਘਟਨਾ ਵਾਪਰੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਵਾੜਾ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਿਆ। 1842 ਵਿੱਚ, ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਲੱਕੜ ਦੇ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਨਿਲਾਮੀ ਦੁਆਰਾ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਅਲੀਬਾਗ ਵਾਟਰ ਵਰਕਸ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਲਈ ਪੱਥਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ।
ਵਿਉਤਪਤੀ
[ਸੋਧੋ]ਕੋਲਾਬਾ ਨਾਮ ਦੀ ਸਹੀ ਉਤਪਤੀ ਅਸਪਸ਼ਟ ਹੈ, ਪਰ ਇਸਨੂੰ ਕੋਲਵਾਨ ਜਾਂ ਕੋਲਭਟ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕੋਲੀ ਪਿੰਡ, ਅਤੇ ਕਲਾਬੇਹ ਤੋਂ ਵੀ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਗਰਦਨ।[6]
ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ
[ਸੋਧੋ]ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਦੀ ਔਸਤ ਉਚਾਈ 25 ਫੁੱਟ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਦੋ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ਹਨ, ਇੱਕ ਸਮੁੰਦਰ ਕਿਨਾਰੇ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਅਲੀਬਾਗ ਵੱਲ। ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸਦੇ ਅਹਾਤੇ ਵਿੱਚ ਤਾਜ਼ੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਖੂਹ ਹਨ ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਇੱਕ ਸਮੁੰਦਰੀ ਕਿਲ੍ਹਾ ਹੈ। ਮਾਨਸੂਨ ਵਿੱਚ, ਘੱਟ ਲਹਿਰਾਂ ਵੇਲੇ ਕਮਰ ਤੱਕ ਡੂੰਘੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਕੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉੱਚ ਲਹਿਰਾਂ ਵੇਲੇ, ਇਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ, ਮੰਦਰ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੈਲਾਨੀ ਕੋਲਾਬਾ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਘਰ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਲਈ ਕਈ ਲੋਕ ਠਹਿਰਦੇ ਹਨ। ਗਣੇਸ਼ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਜਸ਼ਨ। ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਘੱਟ ਸਮੁੰਦਰੀ ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਿਲ੍ਹੇ 'ਤੇ ਹਾਜੀ ਕਮਾਲੂਦੀਨ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਹੈ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਉੱਤਰੀ ਕੰਧ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਪਹੀਆਂ 'ਤੇ ਦੋ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤੋਪਾਂ ਲੱਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਤੋਪ ਉੱਤੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ "ਡਾਸਨ ਹਾਰਡੀ ਫੀਲਡ, ਲੋ ਮੂਰ ਆਇਰਨਵਰਕਸ, ਯੌਰਕਸ਼ਾਇਰ, ਇੰਗਲੈਂਡ"। ਡਾਸਨ, ਹਾਰਡੀ ਅਤੇ ਫੀਲਡ 1790 ਤੋਂ ਇਸ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਲੋਹੇ ਦੇ ਕੰਮ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਸਨ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਿੱਧੀਵਿਨਾਇਕ ਮੰਦਰ 1759 ਵਿੱਚ ਰਾਘੋਜੀ ਅੰਗਰੇ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਹਵਾਲੇ
[ਸੋਧੋ]- ↑ "List of the protected monuments of Mumbai Circle district-wise" (PDF). Archived from the original on 6 June 2013.