ਖਮਾਸ (ਰਾਗ)
ਖਮਾਸ ਜਾਂ ਕਾਮਸ/ਖਾਮਸ/ਖਾਮਚ/ਖਾਮਾਜ/ਕਾਮਚੀ (ਕਾਮਸ/ਕਾਮਚੀ) ਕਰਨਾਟਕੀ ਸੰਗੀਤ (ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਸੰਗੀਤਕ ਪੈਮਾਨਾ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਾਗ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਜਨਯ ਰਾਗਮ ਹੈ (28ਵੇਂ ਮੇਲਾਕਾਰਤਾ ਸਕੇਲ ਹਰਿਕੰਭੋਜੀ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸਕੇਲ) । ਇਹ ਇੱਕ ਜਨਯਾ ਸਕੇਲ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਸਵਰ (ਸੰਗੀਤਕ ਨੋਟਸ) ਚਡ਼੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਪੈਮਾਨੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹਨ।
ਇਹ ਇੱਕ ਪੈਮਾਨਾ ਹੈ ਜੋ ਸ਼੍ਰਿੰਗਾਰਾ ਰਸ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜਵਾਲੀ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਲਈ ਢੁਕਵਾਂ ਹੈ।[1]
ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਨ
[ਸੋਧੋ]
ਖਮਾਸ ਇੱਕ ਅਸਮਰੂਪ ਰਾਗ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਅਰੋਹ (ਚਡ਼੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਪੈਮਾਨੇ) ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ਭਮ ਨਹੀਂ ਲਗਦਾ । ਇਹ ਇੱਕ ਵਕਰਾ-ਸ਼ਾਡਵ-ਸੰਪੂਰਨਾ ਰਾਗਮ (ਵਕਰਾ-ਸ਼ਾਡਵ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਅਰੋਹ (ਚਡ਼੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਪੈਮਾਨੇ) ਵਿੱਚ ਛੇ ਸੁਰ ਅਤੇ ਅਵਰੋਹ (ਉਤਰਨ ਵਾਲੇ ਪੈਮਾਨੇ) ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਗ-ਜ਼ੈਗ ਚਾਲਾਂ ਨਾਲ ਸੱਤ ਸੁਰ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਆਰੋਹਣ-ਅਵਰੋਹਣ ਬਣਤਰ (ਚਡ਼੍ਹਨ ਅਤੇ ਉਤਰਨ ਦਾ ਪੈਮਾਨਾ) ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈਃ
- ਅਰੋਹਣਃ ਸ ਮ1 ਗ3 ਮ1 ਪ ਧ2 ਨੀ2 ਸੰ [ਏ]
- ਅਵਰੋਹਣਃ ਸੰ ਨੀ2 ਧ2 ਪ ਮ1 ਗ3 ਰੇ2 ਸ [ਬੀ]
ਇਸ ਪੈਮਾਨੇ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਗਏ ਸੁਰ ਹਨ ਸ਼ਡਜਮ, ਅੰਤਰ ਗੰਧਾਰਮ, ਸ਼ੁੱਧ ਮੱਧਯਮ, ਪੰਚਮ, ਚਥੁਸਰਤੀ ਧੈਵਤਮ ਅਤੇ ਕੈਸਿਕੀ ਨਿਸ਼ਾਦਮ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚਥੁਸਰਿਤੀ ਰਿਸ਼ਭਮ ਨੂੰ ਉਤਰਦੇ ਪੈਮਾਨੇ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੰਕੇਤਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਲਈ, ਕਰਨਾਟਕ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਸਵਰ ਵੇਖੋ।
ਵਿਕਲਪਿਕ ਵਰਜਨ
[ਸੋਧੋ]ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਖਮਾਸ ਇੱਕ ਉਪੰਗਾ ਰਾਗ ਸੀ (ਮੂਲ ਸਕੇਲ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਨੋਟਸ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜਾਵਲੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਭਸ਼ੰਗਾ ਕਿਸਮ ਦੇ ਖਮਾਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਆਈ (ਸਕੇਲ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਨੋਟਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ) । ਕਾਕਲੀ ਨਿਸ਼ਾਦਮ (ਐਨ 3) ਨੂੰ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੁਰ (ਬਾਹਰੀ ਨੋਟ) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।[2]
ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਮੁਥੁਸਵਾਮੀ ਦੀਕਸ਼ਿਤਰ ਸਕੂਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਖਮਾਸ ਇੱਕ ਸੰਪੂਰਨਾ ਰਾਗ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਜ਼ਿਗ-ਜ਼ੈਗ ਨੋਟ ਨਹੀਂ ਹਨ (ਕੋਈ ਵਕਰਾ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ) ।
ਖਾਮਾਜ (ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਖਾਮਾਜ) ਖਾਮਾਸ ਰਾਗ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਜੁਲਦਾ ਹੈ। ਫਿਲਮ ਅਭਿਮਾਨ ਦਾ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮ ਗੀਤ 'ਤੇਰੇ ਮੇਰੇ ਮਿਲਨ ਕੀ' ਖਾਮਾਜ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ।
ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਚਨਾਵਾਂ
[ਸੋਧੋ]ਖਮਾਸ ਰਾਗਮ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਸ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਕੁਝ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕ੍ਰਿਤੀਆਂ, ਥਿਲਾਨਾ ਅਤੇ ਵਰਨਮ ਇੱਥੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ।
- ਮੁਥਿਆ ਭਾਗਵਤਾਰ ਦੁਆਰਾ 'ਮਾਤੇ ਮਲਾਇਆ-ਧਵਾਜਾ ਪਾਂਡਿਆ-ਸੰਜਤੇ' (ਦਾਰੂ ਵਰਨਮ) ਮੁਥੀਆ ਭਾਗਵਤਾਰ
- ਸੰਤਾਨਾ-ਗੋਪਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਮ, ਸ਼ਦਾਨਨੇ ਸਕਲਮ ਅਰਪਯਾਮੀ ਅਤੇ ਸਰਸ ਡਾਲਾ ਨਯਨਾ-ਮੁਥੁਸਵਾਮੀ ਦੀਕਸ਼ਿਤਰਮੁਥੂਸਵਾਮੀ ਦੀਕਸ਼ਿਤਰ
- ਤਿਆਗਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਸੰਗੀਤਬੱਧ ਸੁਜਨਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸੀਤਾਪਾਥੇ
- ਵੈਂਕਟਰਮਨ ਭਾਗਵਤ ਦੁਆਰਾ ਮਾਨਸ ਰਾਮੂਨੀ ਮਾਰਵਾਕਾਵੇ
- ਦੂਰੂ ਮਦੁਵਰੇਨ, ਮੂਰੂਥੀਆਨੋ ਨੀਲਿਸੋ ਪੁਰੰਦਰਾ ਦਾਸਾ ਦੁਆਰਾਪੁਰੰਦਰ ਦਾਸਾ
- ਮਾਤਾਦਾ ਬਾਰਡੇਨੋ ਬੰਗਲੌਰ ਨਾਗਰਤਨਮਾ ਦੁਆਰਾ
- ਰਾਮ ਜੋਗੀ ਮੰਡੂ, ਇਵੇਲਾ ਨੰਨੂ ਬ੍ਰੋਵਰਾ ਅਤੇ ਰਾਮ ਰਾਰਾ ਭਦਰਚਲ ਰਾਮਦਾਸੁ ਦੁਆਰਾ
- ਸੁੱਬਾਰਾਮਾ ਦੀਕਸ਼ਿਤਰ ਦੁਆਰਾ ਐਂਟਾਨੀਨੇਸੁੱਬਰਾਮਾ ਦੀਕਸ਼ਿਤਰ
- ਮੈਸੂਰ ਵਾਸੂਦੇਵਚਾਰ ਦੁਆਰਾ ਬ੍ਰੋਚ ਵਾਰੇਵਰੁ ਰਾ ਅਤੇ ਇੰਥਾ ਪਰਾਕੇਲਨਾਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਐੱਨ3 ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ।
- ਇਡਾਥੂ ਪਦਮ ਥੁਕੀ ਅਤੇ ਰਾਮ ਨਾਮਾ ਅਮਰੁਥਾ-ਪਾਪਨਾਸਾਮ ਸਿਵਨ
- ਥਾਮ ਥਾਮ-ਥਿਲਾਨਾ-ਪਟਨਾਮ ਸੁਬਰਾਮਣੀਆ ਅਈਅਰ
- ਅੰਨਾਮਚਾਰੀਆ ਦੁਆਰਾ ਧੋਲੇਯਮ ਚਲਾ ਢੋਲੇਅਮ ਚਲਾਅੰਨਾਮਾਚਾਰੀਆ
- ਮੈਸੂਰ ਵਾਸੂਦੇਵਾਚਾਰੀਆ ਦੁਆਰਾ ਉਪੇਂਦਰਮ ਆਸ਼ਰਾਮੀ ਸੰਤਤਮਮੈਸੂਰ ਵਾਸੂਦੇਵਚਾਰੀਆ
- ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਭਾਗਵਤਾਰ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੰਭੋ ਮਹਾਦੇਵ ਚੰਦਰਚੂਡ਼
- ਵਰਾਦਾਦਸਰ ਦੁਆਰਾ ਸਰਸਵਤੀ ਸਰਸ-ਵਾਣੀ ਸਰਸੀਜਾ-ਭਵਨੀਕੀ-ਰਾਣੀ
- ਸਰਸ-ਸਾਮ-ਮੁਖ, ਪਲਾਇਆ ਮਾਮਾਈ ਭੋ ਸ਼੍ਰੀਕਾਂਤਸ਼ ਸਵਾਤੀ ਤਿਰੂਨਲ ਦੁਆਰਾ
- ਜਯਤੀ ਜਯਤੀ ਭਾਰਤ-ਮਾਤਾ ਮਯੂਰਾਮ ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦੁਆਰਾ
ਫ਼ਿਲਮ ਰਚਨਾਵਾਂ
[ਸੋਧੋ]| ਗੀਤ. | ਫ਼ਿਲਮ | ਸੰਗੀਤਕਾਰ | ਗਾਇਕ |
|---|---|---|---|
| ਓਰੂਨਲ ਓਰੂ ਪੋਜੂਥੂ | ਤਿਰੂਨੀਲਕੰਤਰ | ਪਾਪਨਾਸਾਮ ਸਿਵਨ | ਐਮ. ਕੇ. ਤਿਆਗਰਾਜ ਭਾਗਵਤਰ |
| ਮਾਨਿਦਾ ਜੇਨਾਮ ਮੀਂਦਮ ਵੰਦੀਦੁਮੋ | ਰਾਜਾ ਮੁਕਤੀ | ਸੀ. ਆਰ. ਸੁਬੁਰਮਨ | |
| ਨਾਨ ਪੇਸਾ ਵੰਥੇਨ | ਪਲੋਟੀ ਵਲਾਰਥਾ ਕਿੱਲੀ | ਇਲਯਾਰਾਜਾ | ਐੱਸ. ਪੀ. ਬਾਲਾਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮ, ਐੱਸ ਜਾਨਕੀਐੱਸ. ਜਾਨਕੀ |
| ਪੱਲਵੀਏ ਚਰਣਮ | ਓਰੁਵਰ ਵਾਜ਼ੂਮ ਆਲਯਮ | ||
| ਰੋਜਾ ਓਂਦਰੂ ਮੁਥਮ (ਕਰਨਾਟਕ ਖਮਾਸ ਅਧਾਰਤ) | ਕੋੰਬੇਰੀ ਮੂਕਨ | ||
| ਮਾਰਗਾਜ਼ੀ ਮਠਮ | ਪੰਜਮੀ (ਰਿਲੀਜ਼ ਨਾ ਹੋਈ ਫ਼ਿਲਮ) | ਐੱਸ. ਜਾਨਕੀ, ਟੀ. ਵੀ. ਗੋਪਾਲਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨ | |
| ਕੂਟਾਥਿਲੇ ਕੋਵਿਲ ਪੁਰਾ (ਕਰਨਾਟਕ ਖਮਾਸ ਅਧਾਰਤ) | ਇਦਯਾ ਕੋਵਿਲ | ਐੱਸ. ਪੀ. ਬਾਲਾਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮ | |
| ਪੋਨ੍ਨਿਲ ਵਾਨਮ (ਕਰਨਾਟਕ ਖਮਾਸ ਅਧਾਰਤ) | ਵਿੱਲੂ ਪੱਟੂਕਰਨ | ਐੱਸ. ਜਾਨਕੀ | |
| ਯੂਯਿਰਮ ਨੀਏ | ਪਵਿੱਤਰਾ | ਏ. ਆਰ. ਰਹਿਮਾਨ | ਪੀ. ਉਨਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨ |
| ਓਰੂ ਨਾਲ ਓਰੂ ਪੋਜ਼ੂਡੂ | ਅੰਤਿਮੰਥਰਾਈ | ਸਵਰਨਾਲਥਾ | |
| ਪੂ ਪੂਵਾ | ਉੱਨਈ ਕੰਨ ਥੇਡੂਥੇ | ਦੇਵਾ | ਐੱਸ. ਪੀ. ਬਾਲਾਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮ, ਫੈਬੀ ਮਨੀਫੇਬੀ ਮਨੀ |
| ਸੋਕਾ ਨਾਨੁਮ ਨਿਕੁਰੇਨ | ਕਿਸ਼ਤੀ | ਗਿਬਰਨ | ਸੁਧਾ ਰਘੁਨਾਥਨ |
ਨੋਟਸ
[ਸੋਧੋ]ਹਵਾਲੇ
[ਸੋਧੋ]ਫਿਲਮ ਰਚਨਾਵਾਂ
[ਸੋਧੋ]| ਗੀਤ. | ਫ਼ਿਲਮ | ਸੰਗੀਤਕਾਰ | ਗਾਇਕ |
|---|---|---|---|
| ਓਰੂਨਲ ਓਰੂ ਪੋਜੂਤੂ | ਤਿਰੂਨੀਲਕੰਤਰ | ਪਾਪਨਾਸਮ ਸਿਵਨ | ਐਮ. ਕੇ. ਤਿਆਗਰਾਜ ਭਾਗਵਤਰ |
| ਮਾਨਿਦਾ ਜੇਨਾਮ ਮੀਂਦਮ ਵੰਦੀਦੁਮੋ | ਰਾਜਾ ਮੁਕਤੀ | ਸੀ. ਆਰ. ਸੁਬੁਰਮਨ | |
| ਨਾਨ ਪੇਸਾ ਵੰਤੇਨ | ਪਲੋਟੀ ਵਲਾਰਥਾ ਕਿੱਲੀ | ਇਲਯਾਰਾਜਾ | ਐੱਸ. ਪੀ. ਬਾਲਾਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮ,ਐੱਸ. ਜਾਨਕੀ |
| ਪੱਲਵੀਏ ਚਰਣਮ | ਓਰੁਵਰ ਵਾਜ਼ੂਮ ਆਲਯਮ | ||
| ਰੋਜਾ ਓਂਦਰੂ ਮੁਥਮ (ਕਰਨਾਟਕ ਖਮਾਸ ਅਧਾਰਤ) | ਕੋੰਬੇਰੀ ਮੂਕਨ | ||
| ਮਾਰਗਾਜ਼ੀ ਮਠਮ | ਪੰਜਮੀ (ਰਿਲੀਜ਼ ਨਾ ਹੋਈ ਫ਼ਿਲਮ) | ਐੱਸ. ਜਾਨਕੀ, ਟੀ. ਵੀ. ਗੋਪਾਲਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨ | |
| ਕੂਟਾਥਿਲੇ ਕੋਵਿਲ ਪੁਰਾ (ਕਰਨਾਟਕ ਖਮਾਸ ਅਧਾਰਤ) | ਇਦਯਾ ਕੋਵਿਲ | ਐੱਸ. ਪੀ. ਬਾਲਾਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮ | |
| ਪੋਨ੍ਨਿਲ ਵਾਨਮ (ਕਰਨਾਟਕ ਖਮਾਸ ਅਧਾਰਤ) | ਵਿੱਲੂ ਪੱਟੂਕਰਨ | ਐੱਸ. ਜਾਨਕੀ | |
| ਯੂਯਿਰਮ ਨੀਏ | ਪਵਿੱਤਰਾ | ਏ. ਆਰ. ਰਹਿਮਾਨ | ਪੀ. ਉਨਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨ |
| ਓਰੂ ਨਾਲ ਓਰੂ ਪੋਜ਼ੂਡੂ | ਅੰਤਿਮੰਥਰਾਈ | ਸਵਰਨਾਲਥਾ | |
| ਪੂ ਪੂਵਾ | ਉੱਨਈ ਕੰਨ ਥੇਡੂਥੇ | ਦੇਵਾ | ਐੱਸ. ਪੀ. ਬਾਲਾਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮ, ਫੈਬੀ ਮਨੀਫੇਬੀ ਮਨੀ |
| ਸੋਕਾ ਨਾਨੁਮ ਨਿਕੁਰੇਨ | ਕਿਸ਼ਤੀ | ਗਿਬਰਨ | ਸੁਧਾ ਰਘੁਨਾਥਨ |