"ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ" ਦੇ ਰੀਵਿਜ਼ਨਾਂ ਵਿਚ ਫ਼ਰਕ

Jump to navigation Jump to search
ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਲੇਖ ਤੋਂ ਲਿਆਂਦੇ ਚਾਰਟ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਕੇ
ਟੈਗ: ਮੋਬਾਈਲੀ ਸੋਧ ਮੋਬਾਈਲੀ ਵੈੱਬ ਸੋਧ
(ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਲੇਖ ਤੋਂ ਲਿਆਂਦੇ ਚਾਰਟ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਕੇ)
|name=ਗੁਰਮੁਖੀ
|languages=[[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]], ਗੁਰਮੁਖੀ, [[ਸਿੰਧੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਸਿੰਧੀ]]
|sample=Guru Granth Sahib By Bhai Pratap Singh GianiPunjabi_Alphabet.jpg
|caption= ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿੱਚ ਹੱਥਲਿਖਤ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]]
|time=16ਵੀਂ ਸਦੀ - ਮੌਜੂਦਾ
|type=[[ਆਬੂਗੀਦਾ]]
|fam1=[[ਮਿਸਰੀ ਚਿੱਤਰ ਅੱਖਰ|ਮਿਸਰੀ ਖ਼ਤ ਤਸਵੀਰ]]<sup>[ੳ]</sup>
|fam2=ਕਨਾਨੀ<sup>[ੳ]</sup>
|fam3=[[ਫੋਨੀਸ਼ੀਆਈ ਲਿਪੀ|ਫੋਨੀਸ਼ੀਆਈ]]<sup>[ੳ]</sup>
|fam4=[[ਆਰਾਮੀ ਲਿਪੀ|ਆਰਾਮੀ]]<sup>[ੳ]</sup>
|footnotes=[ੳ] ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਦਾ ਮੂਲ ਮਿਸਰੀ ਹੈ ਇਸ ਨੂੰ ਸਰਬਤ ਰਜ਼ਾਮੰਦੀ ਨਹੀਂ ਹਾਸਲ।
|fam5=ਬ੍ਰਾਹਮੀ
|fam6=ਗੁਪਤਾ
{{ਪੰਜਾਬੀਆਂ}}
 
'''ਗੁਰਮੁਖੀ''' ({{lang-pa|گرمکھی}} <small>([[ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ]])</small>) ਇੱਕ [[ਸਿੱਖ]] ਲਿੱਪੀ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਦੂਜੇ [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]], [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ|ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਸਾਹਿਬ]] ਨੇ ਸੋਲ਼ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਅਤੇ ਮਿਆਰਬੰਦ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਇਸਤਿਮਲ ਕੀਤਾ।<ref name="Gurmukhi - The Sikh Alphabet">{{cite book|last1=Mandair|first1=Arvind-Pal S.|last2=Shackle|first2=Christopher|last3=Singh|first3=Gurharpal|title=Sikh Religion, Culture and Ethnicity|date=December 16, 2013|publisher=Routledge|isbn=9781136846342|page=13, Quote: "creation of a pothi in distinct Sikh script (Gurmukhi) seem to relate to the immediate religio–political context ..."|url=https://books.google.com/books?id=79ZcAgAAQBAJ&pg=PA13|accessdate=23 November 2016}}<br />{{cite book|last1=Mann|first1=Gurinder Singh|last2=Numrich|first2=Paul|last3=Williams|first3=Raymond|title=Buddhists, Hindus, and Sikhs in America|year=2007|publisher=Oxford University Press|location=New York|isbn=9780198044246|page=100, Quote: "He modified the existing writing systems of his time to create Gurmukhi, the script of the Sikhs; then ..."|url=https://books.google.com/books?id=8R-Kl2C1C7QC&pg=PA144 |accessdate=23 November 2016}}<br />{{cite journal|last1=Shani|first1=Giorgio|title=The Territorialization of Identity: Sikh Nationalism in the Diaspora|journal=Studies in Ethnicity and Nationalism|volume=2|date=March 2002|page=11|doi=10.1111/j.1754-9469.2002.tb00014.x}}<br />{{cite book |author= Harjeet Singh Gill |editor1=Peter T. Daniels |editor2=William Bright |title=The World's Writing Systems |url=https://books.google.com/books?id=ospMAgAAQBAJ&pg=PA395 |year=1996 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-507993-7 |page=395 }}</ref><ref name="Bright1996p395">{{cite book|author1=Peter T. Daniels|author2=William Bright|title=The World's Writing Systems |url=https://books.google.com/books?id=ospMAgAAQBAJ&pg=PA395 |year=1996|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-507993-7|page=395}}</ref><ref name=jaincardona53/> ਗੁਰਮੁਖੀ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਚੜ੍ਹਦੇ ਪੰਜਾਬ ਸੂਬੇ]] ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ]] ਲਈ ਅਫ਼ਸਰਾਨਾ ਲਿੱਪੀ ਹੈ,<ref name=jaincardona53/> ਜਿਸਨੂੰ ਫ਼ਾਰਸੀ-ਅਰਬੀ [[ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ]] ਲਿੱਪੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Bright1996p395">{{cite book|author1=Peter T. Daniels|author2=William Bright|title=The World's Writing Systems |url=https://books.google.com/books?id=ospMAgAAQBAJ&pg=PA395 |year=1996|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-507993-7|page=395}}</ref><ref name=jaincardona53>{{cite book|author1=Danesh Jain|author2=George Cardona|title=The Indo-Aryan Languages|url=https://books.google.com/books?id=OtCPAgAAQBAJ|year=2007|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-79711-9|page=53}}</ref> ਮੌਜੂਦਾ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੇ ਬਤਾਲ਼ੀ ਅੱਖਰ, ਕਤਾਰ ਊੜੇ ਤੋਂ ਕੱਕੇ ਬਿੰਦੀ ਤੱਕ ਅਤੇ ਨੌ ਲਗਾ ਮਾਤਰਾ ਹਨ। ਇਹ ਬਤਾਲ਼ੀ ਹਰਫ਼ ਹਨ: {{lang|pa|[[ੳ]]}}, {{lang|pa|[[ਅ]]}}, {{lang|pa|[[ੲ]]}}, {{lang|pa|[[ਸ]]}}, {{lang|pa|[[ਹ]]}}, {{lang|pa|[[ਕ]]}}, {{lang|pa|[[ਖ]]}}, {{lang|pa|[[ਗ]]}}, {{lang|pa|[[ਘ]]}}, {{lang|pa|[[ਙ]]}}, {{lang|pa|[[ਚ]]}}, {{lang|pa|[[ਛ]]}}, {{lang|pa|[[ਜ]]}}, {{lang|pa|[[ਝ]]}}, {{lang|pa|[[ਞ]]}}, {{lang|pa|[[ਟ]]}}, {{lang|pa|[[ਠ]]}}, {{lang|pa|[[ਡ]]}}, {{lang|pa|[[ਢ]]}}, {{lang|pa|[[ਣ]]}}, {{lang|pa|[[ਤ]]}}, {{lang|pa|[[ਥ]]}}, {{lang|pa|[[ਦ]]}}, {{lang|pa|[[ਧ]]}}, {{lang|pa|[[ਨ]]}}, {{lang|pa|[[ਪ]]}}, {{lang|pa|[[ਫ]]}}, {{lang|pa|[[ਬ]]}}, {{lang|pa|[[ਭ]]}}, {{lang|pa|[[ਮ]]}}, {{lang|pa|[[ਯ]]}}, {{lang|pa|[[ਰ]]}}, {{lang|pa|[[ਲ]]}}, {{lang|pa|[[ਵ]]}}, {{lang|pa|[[ੜ]]}}, {{lang|pa|[[ਸ਼]]}}, {{lang|pa|[[ਖ਼]]}}, {{lang|pa|[[ਗ਼]]}}, {{lang|pa|[[ਜ਼]]}}, {{lang|pa|[[ਫ਼]]}}, {{lang|pa|[[ਲ਼]]}}, ਅਤੇ {{lang|pa|[[ਕ਼ਲ਼]]}}। [[ਸਿੱਖੀ]] ਦੇ ਮਾਝ ਗ੍ਰੰਥ, [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਨੂੰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿੱਚ, ਕਈ ਜ਼ੁਬਾਨਾਂਂ ਅਤੇ ਲਹਿਜ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ''ਗੁਰਮੁਖੀ ਭਾਸ਼ਾ''<ref>Harnik Deol, ''Religion and Nationalism in India''. Routledge, 2000. {{ISBN|0-415-20108-X}}, 9780415201087. Page 22. "(...) the compositions in the Sikh holy book, Adi Granth, are a melange of various dialects, often coalesced under the generic title of ''Sant Bhasha''."<br />The making of Sikh scripture by Gurinder Singh Mann. Published by Oxford University Press US, 2001. {{ISBN|0-19-513024-3}}, {{ISBN|978-0-19-513024-9}} Page 5. "The language of the hymns recorded in the Adi Granth has been called ''Sant Bhasha,'' a kind of lingua franca used by the medieval saint-poets of northern India. But the broad range of contributors to the text produced a complex mix of regional dialects."<br />Surindar Singh Kohli, ''History of Punjabi Literature''. Page 48. National Book, 1993. {{ISBN|81-7116-141-3}}, {{ISBN|978-81-7116-141-6}}. "When we go through the hymns and compositions of the Guru written in ''Sant Bhasha'' (saint-language), it appears that some Indian saint of 16th century...."<br />Nirmal Dass, ''Songs of the Saints from the Adi Granth''. SUNY Press, 2000. {{ISBN|0-7914-4683-2}}, {{ISBN|978-0-7914-4683-6}}. Page 13. "Any attempt at translating songs from the Adi Granth certainly involves working not with one language, but several, along with dialectical differences. The languages used by the saints range from Sanskrit; regional Prakrits; western, eastern and southern Apabhramsa; and Sahiskriti. More particularly, we find sant bhasha, Marathi, Old Hindi, central and Lehndi Panjabi, Sgettland Persian. There are also many dialects deployed, such as Purbi Marwari, Bangru, Dakhni, Malwai, and Awadhi."</ref> ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
 
==ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਤਰੱਕੀ==
ਇਹ ਵਰਨਮਾਲਾ ਹੁਣ ਆਪਣੀ ਮਾਤ੍ਰਭੂਮੀ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਪਾਰ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਖਿੱਤਿਆਂ ਵਿਚ ਵੱਸ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਹਰ ਪਾਸੇ ਚੱਲੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਲਿਪੀ ਦਾ ਆਪਣੀ ਮਾਤ੍ਰਭੂਮੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਸੱਚ-ਮੁਚ ਹੀ ਉੱਜਵਲ ਭਵਿੱਖ ਹੈ। ਹਾਲੇ ਤਕ, ਪੰਜਾਬੀ ਲਈ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਫ਼ਾਰਸੀ ਲਿਪੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਇਸ ਲਿਪੀ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਲਿਖਿਤ ਸਾਹਿਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਹੁਣ ਇਹ ਬਹੁਤਾ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ ਵੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ, ਅਜੇ ਵੀ ਪੋਸਟ-ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਪੱਧਰ ਤਕ ਫ਼ਾਰਸੀ ਲਿਪੀ ਵਿਚ ਹੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
 
==ਚਿੰਨ੍ਹ==
==ਹਰਫ਼==
ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿੱਪੀ ਦੇ ਬਤਾਲ਼ੀਇੱਕਤਾਲ਼ੀ ਅੱਖਰ ਹਨ। ਪਹਿਲੇ ਤਿੰਨ ਅਨੋਖੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲਗਾ ਮਾਤਰਾ ਦੇ ਅਕਾਰ ਦੀ ਨੀਂਹ ਬਣਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਹਰਫ਼ ਬਾਕੀ ਅੱਖਰਾਂ ਵਰਗੇ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਹਰਫ਼ ਐੜੇ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਦੇ ਇੱਕਲੇ ਨਹੀਂ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ।
 
===ਪਰੰਪਰਿਕ ਅੱਖਰ===
{|cellpadding="10" cellspacing="0" style="margin: 1em auto 1em auto; text-align:center; width: 80%; font-size:30px; background: #FBFBFB; border-bottom:1px solid #0047AB; border-left:1px solid #0047AB; border-top:1px solid #0047AB; border-right: 1px solid #0047AB;"
{|- class="wikitable" style="text-align:center;"
|- bgcolor="#DCDCDC" align="center"
! colspan="2" | ਟੋਲੀਆਂ ਦੇ ਨਾਂ<br/>(ਉੱਚਾਰਣ ਢੰਗ) ↓
! colspan="2" | ਨਾਂ !! ਧੁਨੀ <br>(IPA)
! colspan="2" | ਨਾਂ !! ਧੁਨੀ <br>(IPA)
! colspan="2" | ਨਾਂ !! ਧੁਨੀ <br>(IPA)
! colspan="2" | ਨਾਂ !! ਧੁਨੀ <br>(IPA)
! colspan="2" | ਨਾਂ !! ਧੁਨੀ <br>(IPA)
|- align="center"
| bgcolor="#AFEEEE" colspan="1" | '''ਮਾਤਰਾ ਵਾਹਕ'''<br>(ਲਗਾਂ ਦੇ ਅੱਖਰ) || bgcolor="#87 CE EB" colspan="1" | '''ਮੂਲ ਵਰਗ'''<br>(ਖਹਿਵੇਂ ਅੱਖਰ)
| bgcolor="AFEEEE" style="font-size:24px" | [[ੳ]] || ਊੜਾ ||&nbsp;–
| bgcolor="AFEEEE" style="font-size:24px" | ਅ || ਐੜਾ || ə
| bgcolor="AFEEEE" style="font-size:24px" | ੲ || ਈੜੀ ||&nbsp;–
| bgcolor="87CEEB" style="font-size:24px" | ਸ || ਸੱਸਾ || s
| bgcolor="87CEEB" style="font-size:24px" | ਹ || ਹਾਹਾ || ɦ
|- class="wikitable" style="text-align:center;"
|- bgcolor="#DCDCDC" align="center"
! colspan="2" | ਡੱਕਵੇਂ / ਪਰਸਦੇ ਅੱਖਰ (੧ - ੪)→
! colspan="3" | ਅਨਾਦੀ
! colspan="3" | ਮਹਾ ਪਰਾਣ
! colspan="3" | ਨਾਦੀ <small>ਜਾਂ</small> ਘੋ
! colspan="3" | ਸੁਰ ਧੁਨੀ
! colspan="3" | ਨਾਸਕ
|- align="center"
| bgcolor="#DCDCDC" colspan="2" | '''ਕਵਰਗ ਟੋਲੀ'''<br/>(ਕੰਠੀ ਅੱਖਰ)
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਕ || ਕੱਕਾ || k
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਖ || ਖੱਖਾ || kʰ
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਗ || ਗੱਗਾ || g
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਘ || ਘੱਗਾ || kə̀
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਙ || ਙੰਙਾ || ŋ
|- align="center"
| bgcolor="#DCDCDC" colspan="2" | '''ਚਵਰਗ ਟੋਲੀ'''<br/>(ਤਾਲਵੀ <small>ਅਤੇ</small> ਪਰਸ-ਖਹਿਵੇਂ ਅੱਖਰ)
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਚ || ਚੱਚਾ || t͡ʃ
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਛ || ਛੱਛਾ || t͡ʃʰ
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਜ || ਜੱਜਾ || d͡ʒ
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਝ || ਝੱਜਾ || t͡ʃə̀
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਞ || ਞੰਞਾ || ɲ
|- align="center"
| bgcolor="#DCDCDC" colspan="2" | '''ਟਵਰਗ ਟੋਲੀ'''<br/>(ਮੁੱਢੀ <small>ਜਾਂ</small> ਉਲਟਜੀਭੀ ਅੱਖਰ)
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਟ || ਟੈਂਕਾ || ʈ
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਠ || ਠੱਠਾ || ʈʰ
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਡ || ਡੱਡਾ || ɖ
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਢ || ਢੱਡਾ || ʈə̀
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਣ || ਣਾਣਾ || ɳ
|- align="center"
| bgcolor="#DCDCDC" colspan="2" | '''ਤਵਰਗ ਟੋਲੀ'''<br/>(ਦੰਦੀ ਅੱਖਰ)
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਤ || ਤੱਤਾ || t̪
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਥ || ਥੱਥਾ || t̪ʰ
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਦ || ਦੱਦਾ || d̪
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਧ || ਧੱਦਾ || t̪ə̀
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਨ || ਨੰਨਾ || n
|- align="center"
| bgcolor="#DCDCDC" colspan="2" | '''ਪਵਰਗ ਟੋਲੀ'''<br/>(ਹੋਠੀ ਅੱਖਰ)
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਪ || ਪੱਪਾ || p
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਫ || ਫੱਫਾ || pʰ
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਬ || ਬੱਬਾ || b
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਭ || ਭੱਬਾ || pə̀
| bgcolor="#ccc" style="font-size:24px" | ਮ || ਮੱਮਾ || m
|- bgcolor="#DCDCDC" align="center"
! colspan="17" | ਸਰਕਵੇਂ ਅਤੇ ਫਟਕਵੇਂ ਅੱਖਰ
|- align="center"
| bgcolor="#B0C4DE" colspan="2" | '''ਅੰਤਿਮ ਟੋਲੀ'''<br/>(ਅੱਧ-ਸੁਰ ਅਤੇ ਪਾਸੇਦਾਰ ਅੱਖਰ)
| bgcolor="B0C4DE" style="font-size:24px" | ਯ || ਯੱਯਾ || j
| bgcolor="B0C4DE" style="font-size:24px" | ਰ || ਰਾਰਾ || ɾ
| bgcolor="B0C4DE" style="font-size:24px" | ਲ || ਲੱਲਾ || l
| bgcolor="B0C4DE" style="font-size:24px" | ਵ || ਵਾਵਾ || ʋ
| bgcolor="B0C4DE" style="font-size:24px" | ੜ || ੜਾੜਾ || ɽ
 
|}
 
 
===ਪੈਰ ਬਿੰਦੀ ਅੱਖਰ===
 
{|class="wikitable" style="text-align:center;"
|- bgcolor="#CCCCCC" align="center"
! colspan="2" | ਨਾਂ !! ਧੁਨੀ<br>[IPA]
! colspan="2" | ਨਾਂ !! ਧੁਨੀ<br>[IPA]
! colspan="2" | ਨਾਂ !! ਧੁਨੀ<br>[IPA]
|- align="center"
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਸ਼ || ਸੱਸੇ ਪੈਰ ਬਿੰਦੀ || ʃ
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਖ਼ || ਖੱਖੇ ਪੈਰ ਬਿੰਦੀ || x
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਗ਼ || ਗੱਗੇ ਪੈਰ ਬਿੰਦੀ || ɣ
|- align="center"
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਜ਼ || ਜੱਜੇ ਪੈਰ ਬਿੰਦੀ || z
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਫ਼ || ਫੱਫੇ ਪੈਰ ਬਿੰਦੀ || f
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਲ਼ || ਲੱਲੇ ਪੈਰ ਬਿੰਦੀ || ɭ
|}
 
 
===ਸੰਜੁਗਤ <small>ਜਾਂ</small> ਦੁੱਤ ਅੱਖਰ===
 
{|class="wikitable" style="text-align:center;"
|- bgcolor="#CCCCCC"
! colspan="1" | ਅੱਖਰ !! ਨਾਂ !! ਵਰਤੋਂ
|- align="center"
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੍ਰ || ਪੈਰੀਂ ਰਾਰਾ:<br>ਰ→ ੍ਰ || rowspan="3" | ਦਫ਼ਤਰੀ ਹਨ ਅਜੋਕੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ
|- align="center"
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੍ਵ || ਪੈਰੀਂ ਵਾਵਾ:<br>ਵ→ ੍ਵ
|- align="center"
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੍ਹ || ਪੈਰੀਂ ਹਾਹਾ:<br>ਹ→ ੍ਹ
|- align="center"
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੵ || ਪੈਰੀਂ ਯੱਯਾ <small>ਜਾਂ</small> ਯਕਸ਼:<br>ਯ→ ੵ || rowspan="3" | ਗੈਰ-ਦਫ਼ਤਰੀ ਹਨ ਅਜੋਕੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ
|- align="center"
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੍ਯ|| ਅੱਧ ਯੱਯਾ:<br>ਯ→੍ਯ
|- align="center"
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:12px" | ਆਦਿ || ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਅੱਖਰ:<br>ਟ→ ੍ਟ, ਨ→ ੍ਨ ਤ→ ੍ਤ, ਚ→ ੍ਚ
|}
 
 
===ਲਗਾਖਰ===
ਵਿਅੰਜਨ ਦੇ ਉੱਪਰ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ।
 
{|class="wikitable" style="text-align:center;"
|- bgcolor="#CCCCCC"
! colspan="1" | ਚਿੰਨ੍ਹ !! ਨਾਂ !! ਵਰਤੋਂ
|- align="center"
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੱ || ਅੱਧਕ || align="left" | ਅਗਲੇ ਵਿਅੰਜਨ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਧਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ।
|- align="center"
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੰ || ਟਿੱਪੀ || align="left" | ਅਗਲੇ ਵਿਅੰਜਨ ਦੇ ਅੱਗੇ ਇੱਕ ਨਾਸਕ ਧੁਨੀ ਜੋੜਦੀ ਹੈ ।
|- align="center"
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਂ || ਬਿੰਦੀ || align="left" | ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਮਾਤਰੇ ਨੂੰ ਨਾਸਕ ਰੂਪ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ।
|}
 
 
===ਹੋਰ ਚਿੰਨ੍ਹ===
ਡੰਡੇ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ ।
{|class="wikitable" style="text-align:center;"
|- bgcolor="#CCCCCC"
! colspan="1" | ਚਿੰਨ੍ਹ !! ਨਾਂ !! ਵਰਤੋਂ
|- align="center"
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੍ || ਹਲੰਤ || align="left" | ਵਿਅੰਜਨ ਦੇ ਥੱਲੇ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨੂੰ ਸੁਰ ਰਹਿਤ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ । ਦੁੱਤ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ।
|- align="center"
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | । || ਡੰਡਾ || align="left" | ਵਾਕ ਦਾ ਅੰਤ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ।
|- align="center"
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ਃ || ਵਿਸਰਗ || align="left" | ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ । (ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਇਵੇਂ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ)
|- align="center"
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੑ || ਉਦਾਤ || align="left" | ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਵਿਅੰਜਨ ਦੀ ਸੁਰ ਨੂੰ ਉੱਚੀ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ ।
|}
 
 
===ਲਗਾਂ ਮਾਤਰੇ===
 
{|class="wikitable" style="text-align:center;"
|- bgcolor="#CCCCCC"
! colspan="3" | ਮਾਤਰੇ !! colspan="2" rowspan="2" | ਨਾਂ !! rowspan="2" | IPA
|- bgcolor="#CCCCCC"
! colspan="1" | ਇਕੱਲਾ
! colspan="1" | ਲਗਾਂ
! colspan="1" | ਕੱਕੇ ਨਾਲ਼
|-
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਅ
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:14px" align="center" | (-)
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਕ
| colspan="2" | ਮੁਕਤਾ || ə
|-
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਆ
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਾ
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਕਾ
| colspan="2" | ਕੰਨਾ || aː~äː
|-
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਇ
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਿ
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਕਿ
| colspan="2" | ਸਿਹਾਰੀ || ɪ
|-
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਈ
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ੀ
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਕੀ
| colspan="2" | ਬਿਹਾਰੀ || iː
|-
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center"| ਉ
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center"| ੁ
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center"| ਕੁ
| colspan="2" | ਔਂਕੜ || ʊ
|-
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਊ
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ੂ
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਕੂ
| colspan="2" | ਦੁਲੈਂਕੜ || uː
|-
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਏ
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ੇ
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਕੇ
| colspan="2" | ਲਾਵਾਂ || eː
|-
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਐ
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ੈ
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਕੈ
| colspan="2" | ਦੁਲਾਵਾਂ || ɛː~əɪ
|-
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਓ
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ੋ
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਕੋ
| colspan="2" | ਹੋੜਾ || oː
|-
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਔ
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ੌ
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" align="center" | ਕੌ
| colspan="2" | ਕਨੌੜਾ || ɔː~əʊ
|}
 
 
===ਅੰਕੜੇ===
 
{|class="wikitable" style="text-align:center;"
|-
! colspan="1" | ਅੰਕੜਾ !! ਨਾਂ !! IPA !! ਨੰਬਰ
|-
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੦ || ਸੁੰਨ || {{IPA|[sʊnːᵊ]}} || 0
|-
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੧ || ਇੱਕ || {{IPA|[ɪkːᵊ]}} || 1
|colspan="10" span dir="ltr" style="text-align:left; font-family: Arial; border-bottom:1px solid #0047AB; font-size:16px;"| ਗੁਰਮੁਖੀ ਹਰਫ਼ ਹੇਠਾਂ ਆਪਣੇ ''ਨਾਮ'' ਅਤੇ ਬਰਾਬਰ ਦੇ ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਅੱਖਰ ਨਾਲ਼।
|-
|{{lang|pa|[[ੳ]]}}
|{{lang|pa|[[ਅ]]}}
|{{lang|pa|[[ੲ]]}}
|{{lang|pa|[[ਸ]]}}
|{{lang|pa|[[ਹ]]}}
|{{lang|pa|[[ਕ]]}}
|{{lang|pa|[[ਖ]]}}
|{{lang|pa|[[ਗ]]}}
|{{lang|pa|[[ਘ]]}}
|{{lang|pa|[[ਙ]]}}
|-
|span dirbgcolor="ltr#CCCCCC" style="font-familysize:24px" Arial;| border-bottom:1px solid|| #aaa;ਦੋ font-size:13px;"|| {{IPA|[d̪oː]}} || ਊੜਾ2
|span dir="ltr" style="font-family: Arial; border-bottom:1px solid #aaa; font-size:13px;"| ਐੜਾ (ا‎)
|span dir="ltr" style="font-family: Arial; border-bottom:1px solid #aaa; font-size:13px;"| ਈੜੀ
|span dir="ltr" style="font-family: Arial; border-bottom:1px solid #aaa; font-size:13px;"| ਸੱਸਾ (ث, س, ص)
|span dir="ltr" style="font-family: Arial; border-bottom:1px solid #aaa; font-size:13px;"| ਹਾਹਾ (ح)
|span dir="ltr" style="font-family: Arial; border-bottom:1px solid #aaa; font-size:13px;"| ਕੱਕਾ (ک‎)
|span dir="ltr" style="font-family: Arial; border-bottom:1px solid #aaa; font-size:13px;"| ਖੱਖਾ (کھ‎‎)
|span dir="ltr" style="font-family: Arial; border-bottom:1px solid #aaa; font-size:13px;"| ਗੱਗਾ (گ‎)
|span dir="ltr" style="font-family: Arial; border-bottom:1px solid #aaa; font-size:13px;"| ਘੱਗਾ (گھ)
|span dir="ltr" style="font-family: Arial; border-bottom:1px solid #aaa; font-size:13px;"| ਙੰਙਾ (ں)
|-
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੩ || ਤਿੰਨ || {{IPA|[t̪ɪnːᵊ]}} || 3
|{{lang|pa|[[ਚ]]}}
|{{lang|pa|[[ਛ]]}}
|{{lang|pa|[[ਜ]]}}
|{{lang|pa|[[ਝ]]}}
|{{lang|pa|[[ਞ]]}}
|{{lang|pa|[[ਟ]]}}
|{{lang|pa|[[ਠ]]}}
|{{lang|pa|[[ਡ]]}}
|{{lang|pa|[[ਢ]]}}
|{{lang|pa|[[ਣ]]}}
|-
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੪ || ਚਾਰ || {{IPA|[t͡ʃaːɾᵊ]}} || 4
|span dir="ltr" style="font-family: Arial; border-bottom:1px solid #aaa; font-size:13px;"| ਚੱਚਾ (چ)
|span dir="ltr" style="font-family: Arial; border-bottom:1px solid #aaa; font-size:13px;"| ਛੱਛਾ (چھ)
|span dir="ltr" style="font-family: Arial; border-bottom:1px solid #aaa; font-size:13px;"| ਜੱਜਾ (ج)
|span dir="ltr" style="font-family: Arial; border-bottom:1px solid #aaa; font-size:13px;"| ਝੱਜਾ (جھ)
|span dir="ltr" style="font-family: Arial; border-bottom:1px solid #aaa; font-size:13px;"| ਞੰਞਾ
|span dir="ltr" style="font-family: Arial; border-bottom:1px solid #aaa; font-size:13px;"| ਟੈਂਕਾ (ٹ)
|span dir="ltr" style="font-family: Arial; border-bottom:1px solid #aaa; font-size:13px;"| ਠੱਠਾ (ٹھ)
|span dir="ltr" style="font-family: Arial; border-bottom:1px solid #aaa; font-size:13px;"| ਡੱਡਾ (ڈ)
|span dir="ltr" style="font-family: Arial; border-bottom:1px solid #aaa; font-size:13px;"| ਢੱਡਾ (ڈھ)
|span dir="ltr" style="font-family: Arial; border-bottom:1px solid #aaa; font-size:13px;"| ਣਾਣਾ
|-
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੫ || ਪੰਜ || {{IPA|[pənd͡ʒᵊ]}} || 5
|{{lang|pa|[[ਤ]]}}
|{{lang|pa|[[ਥ]]}}
|{{lang|pa|[[ਦ]]}}
|{{lang|pa|[[ਧ]]}}
|{{lang|pa|[[ਨ]]}}
|{{lang|pa|[[ਪ]]}}
|{{lang|pa|[[ਫ]]}}
|{{lang|pa|[[ਬ]]}}
|{{lang|pa|[[ਭ]]}}
|{{lang|pa|[[ਮ]]}}
|-
|span dirbgcolor="ltr#CCCCCC" style="font-familysize:24px" Arial;| border-bottom:1px solid|| #aaa;ਛੇ font-size:13px;"|| ਤੱਤਾ{{IPA|[t͡ʃʰeː]}} || (ت)6
|span dir="ltr" style="font-family: Arial; border-bottom:1px solid #aaa; font-size:13px;"| ਥੱਥਾ (تھ)
|span dir="ltr" style="font-family: Arial; border-bottom:1px solid #aaa; font-size:13px;"| ਦੱਦਾ (د‎)
|span dir="ltr" style="font-family: Arial; border-bottom:1px solid #aaa; font-size:13px;"| ਧੱਦਾ (دھ‎)
|span dir="ltr" style="font-family: Arial; border-bottom:1px solid #aaa; font-size:13px;"| ਨੰਨਾ (ن)
|span dir="ltr" style="font-family: Arial; border-bottom:1px solid #aaa; font-size:13px;"| ਪੱਪਾ (پ‎)
|span dir="ltr" style="font-family: Arial; border-bottom:1px solid #aaa; font-size:13px;"| ਫੱਫਾ (پھ)
|span dir="ltr" style="font-family: Arial; border-bottom:1px solid #aaa; font-size:13px;"| ਬੱਬਾ (ب‎)
|span dir="ltr" style="font-family: Arial; border-bottom:1px solid #aaa; font-size:13px;"| ਭੱਬਾ (بھ)
|span dir="ltr" style="font-family: Arial; border-bottom:1px solid #aaa; font-size:13px;"| ਮੱਮਾ (م‎)
|-
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੭ || ਸੱਤ || {{IPA|[sət̪ːᵊ]}} || 7
|{{lang|pa|[[ਯ]]}}
|{{lang|pa|[[ਰ]]}}
|{{lang|pa|[[ਲ]]}}
|{{lang|pa|[[ਵ]]}}
|{{lang|pa|[[ੜ]]}}
|{{lang|pa|[[ਸ਼]]}}
|{{lang|pa|[[ਖ਼]]}}
|{{lang|pa|[[ਗ਼]]}}
|{{lang|pa|[[ਜ਼]]}}
|{{lang|pa|[[ਫ਼]]}}
|-
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੮ || ਅੱਠ || {{IPA|[əʈʰːᵊ]}} || 8
|span dir="ltr" style="font-family: Arial; border-bottom:1px solid #aaa; font-size:13px;"| ਯਈਯਾ (ی)
|span dir="ltr" style="font-family: Arial; border-bottom:1px solid #aaa; font-size:13px;"| ਰਾਰਾ (ر‎)
|span dir="ltr" style="font-family: Arial; border-bottom:1px solid #aaa; font-size:13px;"| ਲੱਲਾ (ل‎)
|span dir="ltr" style="font-family: Arial; border-bottom:1px solid #aaa; font-size:13px;"| ਵਾਵਾ (و)
|span dir="ltr" style="font-family: Arial; border-bottom:1px solid #aaa; font-size:13px;"| ੜਾੜਾ (ڑ‎)
|span dir="ltr" style="font-family: Arial; border-bottom:1px solid #aaa; font-size:13px;"| ਸੱਸੇ ਬਿੰਦੀ (ش)
|span dir="ltr" style="font-family: Arial; border-bottom:1px solid #aaa; font-size:13px;"| ਖੱਖੇ ਬਿੰਦੀ (خ‎)
|span dir="ltr" style="font-family: Arial; border-bottom:1px solid #aaa; font-size:13px;"| ਗੱਗੇ ਬਿੰਦੀ (غ)
|span dir="ltr" style="font-family: Arial; border-bottom:1px solid #aaa; font-size:13px;"| ਜੱਜੇ ਬਿੰਦੀ (ز)
|span dir="ltr" style="font-family: Arial; border-bottom:1px solid #aaa; font-size:13px;"| ਫੱਫੇ ਬਿੰਦੀ (ف‎)
|-
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | ੯ || ਨੌਂ || {{IPA|[nɔ̃:]}} || 9
|{{lang|pa|[[ਲ਼]]}}
|{{lang|pa|[[ਕ਼]]}}
|-
|span dirbgcolor="ltr#CCCCCC" style="font-family: Arial; font-size:13px;24px" | ਲੱਲੇ੧੦ || ਦਸ || {{IPA|[d̪əsᵊ]}} || ਬਿੰਦੀ10
|span dir="ltr" style="font-family: Arial; font-size:13px;"| ਕੱਕੇ ਬਿੰਦੀ (ق)
|}
 
2

edits

ਨੇਵੀਗੇਸ਼ਨ ਮੇਨੂ