ਸਮੱਗਰੀ 'ਤੇ ਜਾਓ

ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ

ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇੱਕ ਆਜ਼ਾਦ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਤੋਂ
ਮੱਕੀ ਦੀਆਂ ਅਸਾਧਾਰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਵੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਲਈ ਆਧਾਰ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੀਵ-ਵਿਭਿੰਨਤਾ (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: Agricultural biodiversity) ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਆਮ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਉਪ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ "ਜੈਵਟਿਕ, ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਪੱਧਰਾਂ 'ਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ, ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਸੂਖਮ-ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਢਾਂਚੇ, ਕਾਰਜਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਭੋਜਨ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।"[1] ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਿਸਾਨਾਂ, ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਕਾਂ, ਮਛੇਰਿਆਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸਥਿਰਤਾ, ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਅਤੇ ਲਚਕੀਲਾਪਣ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਤੱਤ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।[2] ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਟਿਕਾਊ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਖੁਰਾਕਾਂ ਲਈ ਕੇਂਦਰੀ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਪੋਸ਼ਣ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਜਲਵਾਯੂ ਅਨੁਕੂਲਨ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।[3][4][5]

ਕਿਸਮਾਂ

[ਸੋਧੋ]

ਫਸਲੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ

[ਸੋਧੋ]

ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਜਾਂ ਫਸਲ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ, ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜੈਨੇਟਿਕ ਅਤੇ ਫੀਨੋਟਾਈਪਿਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਇੱਕ ਖਾਸ ਤੱਤ ਦਾ ਇੱਕ ਉਪ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ 50 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਹੈ; ਹਰੇਕ ਫਸਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ।

ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਮਨੁੱਖੀ ਆਬਾਦੀ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਘੱਟਦੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਘੱਟਦੀ ਗਿਣਤੀ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਮੋਨੋਕਲਚਰ ਵਿੱਚ ਵਧਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਜੇਕਰ, ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹਾਨ ਅਕਾਲ ਵਾਂਗ, ਇੱਕ ਬਿਮਾਰੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਫ਼ਸਲ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ 'ਗ੍ਰੋਸ ਮਿਸ਼ੇਲ' ਕੇਲੇ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਪਾਰਕ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਬੀਜ ਬੈਂਕਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ, ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।ਫਰਮਾ:Excerpt

ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ

[ਸੋਧੋ]

ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਜਾਨਵਰ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤ (AnGR), ਜਿਸਨੂੰ ਫਾਰਮ ਜਾਨਵਰ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤ ਜਾਂ ਪਸ਼ੂ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਥਣਧਾਰੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤ (ਭਾਵ, ਅਸਲ ਜਾਂ ਸੰਭਾਵੀ ਮੁੱਲ ਦੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਮੱਗਰੀ) ਹਨ, ਜੋ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। AnGR ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਉਪ ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਇੱਕ ਖਾਸ ਤੱਤ ਹੈ।

AnGR ਜੀਵਤ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਮੱਗਰੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕ੍ਰਾਇਓਕੰਜ਼ਰਵਡ ਵੀਰਜ ਜਾਂ ਭਰੂਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ, ਨਸਲ ਅਤੇ ਨਸਲ ਦੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ 38 ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਥਣਧਾਰੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ 8,800 ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਸਲਾਂ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।[8] ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੁੱਖ ਜਾਨਵਰ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਪਸ਼ੂ, ਭੇਡਾਂ, ਬੱਕਰੀਆਂ, ਮੁਰਗੀਆਂ ਅਤੇ ਸੂਰ ਹਨ। ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ, ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ "ਵੱਡੇ ਪੰਜ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਡ੍ਰੋਮੇਡਰੀ, ਗਧਾ, ਬੈਕਟਰੀਅਨ ਊਠ, ਮੱਝ, ਗਿੰਨੀ ਸੂਰ, ਘੋੜਾ, ਖਰਗੋਸ਼, ਯਾਕ, ਹੰਸ, ਬੱਤਖ, ਸ਼ੁਤਰਮੁਰਗ, ਤਿੱਤਰ, ਕਬੂਤਰ ਅਤੇ ਟਰਕੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਪੱਧਰ

[ਸੋਧੋ]

ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ

[ਸੋਧੋ]
ਬੋਲੀਵੀਆ ਦੇ ਕਾਚਿਲਾਇਆ, ਲਾ ਪਾਜ਼ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ, ਕਵਿਨੋਆ ਕਿਸਾਨ ਦੇ ਨਾਲ, ਵਾਢੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕੁਇਨੋਆ ( ਚੇਨੋਪੋਡੀਅਮ ਕੁਇਨੋਆ ) ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ।

ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਭੋਜਨ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਜਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਕਿਸਾਨ-ਵਿਕਸਤ ਰਵਾਇਤੀ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੈਂਡਰੇਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਇੱਕ ਫਸਲ ਦੀਆਂ ਵਪਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਕਿਸਮਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੇਬ ਕਿਸਮਾਂ: ਫੂਜੀ, ਗੋਲਡਨ ਡੇਲੀਸ਼ੀਅਸ, ਗੋਲਡਨ ਪਿਪਿਨ, ਆਦਿ)। ਸਾਰੀਆਂ ਭੋਜਨ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਾਫ਼ੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੂਲ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਕਿ ਉਹ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਪੇਰੂ ਦਾ ਐਂਡੀਅਨ ਖੇਤਰ ਕੁਝ ਕੰਦ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਲਈ ਮੂਲ ਕੇਂਦਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀਆਂ 1,483 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਸਮਾਂ ਉੱਥੇ ਮਿਲ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਨ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਰਚਨਾ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਾਤਾਵਰਣਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਕਠੋਰਤਾ, ਕੀੜਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਰੋਧ, ਜਾਂ ਕਾਫ਼ੀ ਫ਼ਸਲ। [6] ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ, ਬਦਲਦੇ ਭੂਮੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ, ਹੋਰ ਕਾਰਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਘਟ ਰਹੀ ਹੈ। (ਇਹ ਵੀ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕੀਟ- ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀ-ਰੋਧ ਲਈ ਸੀਮਤ ਪ੍ਰਜਨਨ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ, ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਘਟਾ ਦੇਵੇਗਾ।)[7] ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸਥਿਰ ਨਹੀਂ ਹੈ ਪਰ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਭਾਵੇਂ ਕਿਸਾਨ ਹੋਣ ਜਾਂ ਪ੍ਰਜਨਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਲਗਾਤਾਰ ਵਿਕਸਤ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।

ਬੇਨਿਨ ਵਿੱਚ ਅਣਗੌਲੀਆਂ ਅਤੇ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ

ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ

[ਸੋਧੋ]

ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਅਤੇ ਭਰਪੂਰਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 5,538 ਤੋਂ 75,000 ਤੱਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।[8] ਇੱਕ ਰੂੜੀਵਾਦੀ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਹੈ ਕਿ ਲਗਭਗ 6,000 ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭੋਜਨ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵਿੱਚ "ਪਾਲਤੂ ਪੌਦੇ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜੋ ਫਸਲਾਂ, ਪਸ਼ੂਆਂ, ਜੰਗਲ ਜਾਂ ਜਲ-ਪਾਲਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ, ਕਟਾਈ ਕੀਤੇ ਜੰਗਲ ਅਤੇ ਜਲ-ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ, ਪਾਲਤੂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਉਤਪਾਦਾਂ ਲਈ ਕਟਾਈ ਕੀਤੀਆਂ ਹੋਰ ਜੰਗਲੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ। ਇਸ ਵਿੱਚ "ਸੰਬੰਧਿਤ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ" ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਜੋ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।" ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ, ਜੰਗਲਾਤ, ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਅਤੇ ਜਲ-ਪਾਲਣ ਸ਼ਾਮਲ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।[9]

ਜਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਕਾਰੀਗਰ ਮਛੇਰਿਆਂ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਨਕ ਜਲ-ਪਰਿਆਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ, ਤਲਾਬਾਂ, ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਤੱਟਵਰਤੀ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਵਰਤੋਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਬਚਾਅ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਮੱਛੀਆਂ ਸਮੇਤ ਜਲ-ਜੀਵ ਸਾਡੀ ਭੋਜਨ ਸਪਲਾਈ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਹਿੱਸਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਤੱਟਵਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਨੂੰ ਵੀ ਆਧਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿ ਮਛੇਰਿਆਂ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਕੋਲ ਜੈਨੇਟਿਕ ਭੰਡਾਰ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਹੋਣ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਜਲ-ਪਾਲਣ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਜਾਰੀ ਰਹੇ।

ਅੰਤਰ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਸਾਡੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਵਿੱਚ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ। ਅੰਤਰ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਇੱਕ ਸਿੰਗਲ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਐਲੀਲਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਸਾਨੂੰ ਸਾਡੀ ਖੁਰਾਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਕਲਪ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇੱਕ ਫਸਲ ਇੱਕ ਮੋਨੋਕਲਚਰ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਵਾਂ ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਬੀਜਣ ਲਈ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਜੇਕਰ ਕਣਕ ਦੀ ਫਸਲ ਕਿਸੇ ਕੀੜੇ ਦੁਆਰਾ ਤਬਾਹ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਅੰਤਰ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਣਕ ਦੀ ਇੱਕ ਸਖ਼ਤ ਕਿਸਮ ਲਗਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਉਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕਣਕ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਨੂੰ ਛੱਡ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਅੰਤਰ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਗਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।

ਈਕੋਸਿਸਟਮ (ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ) ਵਿਭਿੰਨਤਾ

[ਸੋਧੋ]
ਮੁੰਡੁਕ ਵਿੱਚ ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਛੱਤੇ। ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦਾ ਮੋਜ਼ੇਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਲੈਂਡਸਕੇਪ, ਦੇਸ਼) ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ: ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਚਰਾਗਾਹਾਂ, ਤਲਾਅ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ, ਲਗਾਏ ਗਏ ਖੇਤ, ਬਾੜੇ, ਰੁੱਖ ਅਤੇ ਹੋਰ। ਲੈਂਡਸਕੇਪ-ਪੱਧਰ ਦੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪੱਧਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਖੋਜ ਧਿਆਨ ਮਿਲਿਆ ਹੈ।

ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ

[ਸੋਧੋ]

ਜਾਣ-ਪਛਾਣ

[ਸੋਧੋ]

ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਤੋਂ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਸੇਵਾਵਾਂ ਉਹ ਸੇਵਾਵਾਂ ਹਨ ਜੋ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਈਕੋਸਿਸਟਮ (ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜੰਗਲ ਜਾਂ ਘਾਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨ) ਦੁਆਰਾ ਮਨੁੱਖੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚਾਰ ਵਿਆਪਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਪ੍ਰਬੰਧ (ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵਰਗੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਪ੍ਰਬੰਧ), ਸਹਾਇਤਾ (ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੂੰ ਸਿਹਤਮੰਦ ਰੱਖਣ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਿੱਟੀ), ਨਿਯਮਤ (ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯਮਤ ਕਰਨਾ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਰਾਗਣ, ਕਾਰਬਨ ਕੈਪਚਰ ਜਾਂ ਕੀਟ ਨਿਯੰਤਰਣ), ਜਾਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ (ਮਨੋਰੰਜਨ, ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਲਾਭ)।

ਪ੍ਰੋਵਿਜ਼ਨਿੰਗ

[ਸੋਧੋ]

ਐਗਰੋ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਪੋਸ਼ਣ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਹੈ। ਭੋਜਨ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ "ਪੌਦਿਆਂ, ਜਾਨਵਰਾਂ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।" ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 6,000 ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਅਤੇ ਕਈ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਭੋਜਨ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਹੁਣ ਘਟਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਹਨ। ਭੋਜਨ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਉਪ-ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਜਾਂ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕਵਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਬ੍ਰਾਸਿਕਾ ਓਲੇਰੇਸੀਆ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਕਈ ਰੂਪ (ਗੋਭੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬ੍ਰੋਕਲੀ, ਗੋਭੀ, ਬ੍ਰਸੇਲਜ਼ ਸਪਾਉਟ, ਆਦਿ)। ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਖੋਜ ਦੁਆਰਾ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ('ਅਨਾਥ' ਜਾਂ ' ਅਣਗੌਲੀਆਂ ਅਤੇ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੀਆਂ ' ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ) ਸੂਖਮ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਿਹਤਮੰਦ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।[10] ਇੱਕ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਰਚਨਾ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਿਸਮ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਕੁਝ ਸ਼ਕਰਕੰਦੀ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਬੀਟਾ-ਕੈਰੋਟੀਨ ਦਾ ਪੱਧਰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਦੂਜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀ 100 ਗ੍ਰਾਮ ਕੱਚੇ, ਛਿੱਲੇ ਹੋਏ ਸ਼ਕਰਕੰਦੀ ਵਿੱਚ 23,100 ਐਮਸੀਜੀ ਤੱਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।[11] ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਤੋਂ ਹੋਰ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੇਵਾਵਾਂ ਲੱਕੜ, ਫਾਈਬਰ, ਬਾਲਣ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਚਿਕਿਤਸਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਹਨ। ਟਿਕਾਊ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਸਾਰੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ, ਟਿਕਾਊ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ।[12]

ਸਹਿਯੋਗੀ

[ਸੋਧੋ]
ਜੰਗਲੀ ਪਿਆਜ਼ ਦੇ ਫੁੱਲ ( ਐਲੀਅਮ )

ਸਹਾਇਕ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਜੈਵਿਕ ਜਾਂ ਜੀਵਨ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਟਿਕਾਊ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜੈਵਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ, ਟਿਕਾਊ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਵਾਧੇ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਸੇਵਾ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਨਵੇਂ ਅਤੇ ਬਦਲਦੇ ਜਲਵਾਯੂ ਅਤੇ ਮੌਸਮ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਉਪਲਬਧ ਹੋਵੇ। ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਸੁਧਾਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਖਪਤਕਾਰਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਰੋਤ ਫਸਲ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਜੰਗਲੀ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ ਜੋ ਜੈਨੇਟਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ। ਦੂਜੀ ਸਹਾਇਕ ਸੇਵਾ ਜੰਗਲੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਪਰਾਗਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਖੇਤ ਦੇ ਹਾਸ਼ੀਏ, ਰਿਪੇਰੀਅਨ ਕੋਰੀਡੋਰ, ਹੇਜਰੋ ਅਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੁਆਰਾ ਜੰਗਲੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋੜਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਹਾਇਕ ਸੇਵਾ ਸਿਹਤਮੰਦ ਮਿੱਟੀ ਬਾਇਓਟਾ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ ਹੈ।[13]

ਨਿਯਮਿਤ ਕਰਨਾ

[ਸੋਧੋ]

ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯਮਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕਈ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਸਿਹਤਮੰਦ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰਾਗਣ, ਕੀਟ ਨਿਯੰਤਰਣ ਅਤੇ ਕਾਰਬਨ ਕੈਪਚਰ ਇਸ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਹਨ।

ਪਰਾਗਣ

[ਸੋਧੋ]
ਇੱਕ ਲੇਡੀਬਰਡ ਦਾ ਲਾਰਵਾ, ਜੋ ਐਫੀਡਜ਼ ਨੂੰ ਖਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਚਿਮੋਈਓ, ਮੋਜ਼ਾਮਬੀਕ

ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ 115 ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 75% ਪਰਾਗਣਕਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।[14][15] ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਪਰਾਗਣਕਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ: (a) ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਲਈ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ; (b) ਕੀਟ ਨਿਯੰਤਰਣ ਲਈ ਗੈਰ-ਰਸਾਇਣਕ ਜੈਵਿਕ ਵਿਕਲਪ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ (ਹੇਠਾਂ ਦੇਖੋ) ਤਾਂ ਜੋ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਘਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ, ਅਤੇ ਕੀਟ ਪਰਾਗਣਕਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਪਹੁੰਚੇ; (c) ਨਿਰੰਤਰ ਫੁੱਲ ਉਤਪਾਦਨ ਦਾ ਇੱਕ ਸਹਿਜੀਵ ਸਬੰਧ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ, ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਫੁੱਲ ਆਉਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਤਾਂ ਜੋ ਪਰਾਗਣਕਾਂ ਕੋਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਫੁੱਲਾਂ ਤੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਪਹੁੰਚ ਹੋਵੇ।

ਕੀਟ ਕੰਟਰੋਲ

[ਸੋਧੋ]

ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਕੀਟ ਨਿਯੰਤਰਣ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ: (a) ਕੀੜਿਆਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਲਈ ਇੱਕ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ; (b) ਵਿਆਪਕ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ ਕਿ ਜੀਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਰੋਗਾਣੂ ਜਾਂ ਕੀੜੇ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਰੋਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿ ਪੌਦਾ ਕੀੜਿਆਂ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਕਸਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।[16] ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਫਸਲਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਗਿੱਲੀਆਂ ਜਾਂ ਸੁੱਕੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉੱਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਫਸਲ ਕੀਟ ਜਾਂ ਰੋਗਾਣੂ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚ ਸਕਦੀ ਹੈ।[17]

ਕਾਰਬਨ ਕੈਪਚਰ

[ਸੋਧੋ]

ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਕਾਰਬਨ ਕੈਪਚਰ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜੇਕਰ ਇਸਨੂੰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦੇ ਪੈਕੇਜ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਕਵਰ ਫਸਲਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਕੇ ਜੋ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਖਾਦ ਵਜੋਂ ਪੁੱਟੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ; ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਟੈਂਡ ਅਤੇ ਹੇਜਰੋਜ਼ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ; ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਅਖੰਡਤਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨਾ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਸਥਾਨਕ ਰੋਗਾਣੂਆਂ ਨੂੰ ਘਰ ਦਿੰਦੇ ਰਹਿਣ। ਕਿਸਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਨਨਕਰਤਾ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਉਹਨਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬਦਲਦੀਆਂ ਜਲਵਾਯੂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵਧੇਰੇ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ, ਸੰਭਾਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਰਗੇ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਬਾਇਓਮਾਸ ਵਿੱਚ ਜ਼ਬਤ ਵਧਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਖੇਤਾਂ ਦੇ ਘਟਣ ਤੋਂ ਬਚ ਕੇ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ ਘਟਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੰਗਲਾਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਰੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਝਾੜੀਆਂ ਨੂੰ ਖੇਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਇੱਕ ਅਨਿੱਖੜਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨਾ, ਕਾਰਬਨ ਨੂੰ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਵੱਖ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।[18]

ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ

[ਸੋਧੋ]
ਰਵਾਇਤੀ ਫਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨਾਲ ਛੱਠ ਪੂਜਾ ਦਾ ਜਸ਼ਨ

ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਭੋਜਨ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਪਕਵਾਨਾਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾਯੋਗ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਲੱਖਣ ਕਿਸਮਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਨਸਲੀ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਚੌਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਲਾਲ ਚੌਲ, ਮਿੱਠੇ ਗਲੂਟਿਨਸ ਚੌਲ) ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ, ਰਸਮਾਂ ਅਤੇ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।[19] ਇੱਕ ਹੋਰ ਉਦਾਹਰਣ ਸਥਾਨਕ ਭੋਜਨ ਮੇਲੇ ਹਨ, ਜੋ ਹੌਲੀ ਭੋਜਨ ਅੰਦੋਲਨ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ਸਥਾਨਕ ਭੋਜਨ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੱਲ ਜੋੜਨ, ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਲਈ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕੁਝ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਰਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਫਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ (ਪੋਮੇਲੋ ਅਤੇ ਅੰਬ) ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਆਬਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਪੇਂਡੂ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ' ਛਠ ਪੂਜਾ ' ਤਿਉਹਾਰ 'ਤੇ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ, ਨੇਪਾਲ ਅਤੇ ਮਾਰੀਸ਼ਸ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।[20] ਘਰੇਲੂ ਬਗੀਚੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਥਾਨਾਂ ਵਜੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ, ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕਾਰਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਿਸਮ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।[21] ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਸਮੇਤ ਕਈ ਗੈਰ-ਮੁਦਰਾ ਮੁੱਲਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਸਰੋਤ-ਗਰੀਬ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।[22]

ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ

[ਸੋਧੋ]

ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਭੂਮੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਬਦਲਦੇ ਪੈਟਰਨਾਂ (ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ, ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ), ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ (ਮੋਨੋਕਲਚਰ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ, ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ-ਅਧਾਰਤ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ); ਖੁਰਾਕਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਪਲਾਈ ਚੇਨਾਂ ਦਾ ਪੱਛਮੀਕਰਨ ਕਰਕੇ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ।[23][24] ਇਹ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਮੁੱਚੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਕੁਦਰਤੀ ਪਿਛੋਕੜ ਦਰ ਦੇ 100-1000 ਗੁਣਾ ਦੀ ਦਰ ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।[25][26] ਇਹ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਤੱਕ ਵੀ ਫੈਲਦਾ ਹੈ।

ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾਲ ਜੈਨੇਟਿਕ ਕਟੌਤੀ, ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਜੀਨਾਂ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ, ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਨੁਕੂਲਿਤ ਭੂਮੀ ਨਸਲਾਂ ਜਾਂ ਨਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਜੀਨਾਂ (ਜਾਂ ਜੀਨ ਕੰਪਲੈਕਸਾਂ) ਦੇ ਖਾਸ ਸੰਜੋਗਾਂ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੈਨੇਟਿਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਉਦੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਇਹ ਘਾਟ ਪੂਰੀ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਬਿਮਾਰੀ, ਕੀੜਿਆਂ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਾਰਕਾਂ ਲਈ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜੈਨੇਟਿਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਅਕਸਰ ਆਧੁਨਿਕ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਦੁਆਰਾ ਇਕਸਾਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।[27] ਜੈਨੇਟਿਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਣ 1970 ਵਿੱਚ ਆਈ ਜਦੋਂ ਮੱਕੀ ਦੇ ਝੁਲਸ ਨੇ ਅਮਰੀਕੀ ਮੱਕੀ ਦੀ ਪੱਟੀ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ 15% ਫ਼ਸਲ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਈ। ਟੈਕਸਾਸ ਨਰ ਨਿਰਜੀਵ ਸਾਇਟੋਪਲਾਜ਼ਮ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਇੱਕ ਖਾਸ ਪੌਦੇ ਦੇ ਸੈੱਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਨੇ ਝੁਲਸ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ - ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਗਏ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ 90% ਅਮਰੀਕੀ ਮੱਕੀ ਦੇ ਪੌਦੇ ਇਸ ਗੁਣ ਨੂੰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।

ਘਟੀ ਹੋਈ ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਮਨੁੱਖੀ ਖੁਰਾਕ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 1900 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਮੱਧ ਤੋਂ, ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਖੁਰਾਕ ਮੁੱਖ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਖਪਤ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਵਿਭਿੰਨ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸਥਾਨਕ ਜਾਂ ਖੇਤਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਖਪਤ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਸਮਰੂਪ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। 1961 ਅਤੇ 2009 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਖਾਧੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਭੋਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ 68% ਘੱਟ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ 'ਗਲੋਬਲ ਸਟੈਂਡਰਡ' ਖੁਰਾਕ ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਮੁੱਖ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵਧਦਾ ਹੋਇਆ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਜੋ ਕੁੱਲ ਭੋਜਨ ਊਰਜਾ (ਕੈਲੋਰੀ), ਪ੍ਰੋਟੀਨ, ਚਰਬੀ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਭਾਰ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜੋ ਉਹ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਮਨੁੱਖੀ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਣਕ, ਚੌਲ, ਖੰਡ, ਮੱਕੀ, ਸੋਇਆਬੀਨ (+284%), ਪਾਮ ਤੇਲ (+173%), ਅਤੇ ਸੂਰਜਮੁਖੀ (+246%) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਸਥਾਨਕ ਜਾਂ ਖੇਤਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੋਜਨ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਅਨੁਪਾਤ ਦੀ ਖਪਤ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਕਣਕ 97% ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਖੁਰਾਕ ਬਣ ਗਈ ਹੈ, ਬਾਕੀ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਮੁੱਖ ਖੁਰਾਕਾਂ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਬਦਬਾ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਹੋਰ ਫਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਾਈ, ਰਾਈ, ਸ਼ਕਰਕੰਦੀ (-45%), ਕਸਾਵਾ (-38%), ਨਾਰੀਅਲ, ਸੋਰਘਮ (-52%) ਅਤੇ ਬਾਜਰਾ (-45%) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।[28][29]

ਉਦਾਹਰਣਾਂ

[ਸੋਧੋ]
  • 1846 ਦਾ ਆਇਰਿਸ਼ ਆਲੂ ਝੁਲਸ ਰੋਗ ਦਸ ਲੱਖ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਦੋ ਮਿਲੀਅਨ ਦੇ ਪਰਵਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਕਾਰਕ ਸੀ। ਇਹ ਸਿਰਫ ਦੋ ਆਲੂ ਕਿਸਮਾਂ ਬੀਜਣ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਸੀ, ਦੋਵੇਂ ਝੁਲਸ ਰੋਗ ਲਈ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਫਾਈਟੋਫਥੋਰਾ ਇਨਫੈਸਟਨ, ਜੋ 1845 ਵਿੱਚ ਆਈਆਂ ਸਨ।
  • ਜਦੋਂ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਤੱਕ ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਘਾਹ ਵਾਲਾ ਸਟੰਟ ਵਾਇਰਸ ਆਇਆ, ਤਾਂ 6,273 ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਲਈ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਗਈ।[30] ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੀ ਰੋਧਕ ਸੀ, ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਕਿਸਮ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ 1966 ਤੋਂ ਹੀ ਪਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਸਮ ਨੇ ਹੋਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਹਾਈਬ੍ਰਿਡ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਹੁਣ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
  • 1970 ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ, ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ ਅਤੇ ਮੱਧ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਕੌਫੀ ਜੰਗਾਲ ਨੇ ਕਾਫੀ ਦੇ ਬਾਗਾਂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਇਥੋਪੀਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰੋਧਕ ਕਿਸਮ ਪਾਈ ਗਈ।[31] ਇਹ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਹਨ।
  • ਮੋਨੋਕਲਚਰ ਕਈ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਆਫ਼ਤਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕਾਰਕ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਯੂਰਪੀਅਨ ਵਾਈਨ ਉਦਯੋਗ ਦਾ ਪਤਨ ਅਤੇ 1970 ਦੀ ਅਮਰੀਕੀ ਦੱਖਣੀ ਮੱਕੀ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਝੁਲਸ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।[32]

ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਸੰਬੰਧਿਤ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਨਿਯੰਤਰਣ

[ਸੋਧੋ]

ਸੰਬੰਧਿਤ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਚੁਣੌਤੀ ਹੈ। ਮੋਨੋਕਲਚਰ ਫਾਰਮਾਂ 'ਤੇ, ਪਹੁੰਚ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜੈਵਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ, ਮਸ਼ੀਨੀ ਸੰਦਾਂ ਅਤੇ ਟ੍ਰਾਂਸਜੈਨਿਕ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਘੁੰਮਾਉਣ ਲਈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੁਝ ਪੌਲੀਕਲਚਰ ਕਿਸਾਨ ਉਹੀ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਕੀਟ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਵਧੇਰੇ ਕਿਰਤ-ਅਧਾਰਤ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਵੀ ਵਰਤਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੂੰਜੀ, ਬਾਇਓਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਅਤੇ ਊਰਜਾ 'ਤੇ ਘੱਟ ਨਿਰਭਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਸੰਭਾਲ

[ਸੋਧੋ]

ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਜਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਜਾਂ ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਐਕਸ ਸੀਟੂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਧਣ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਹਟਾਉਣਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨਾ, ਜਾਂ ਇਨ ਸੀਟੂ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਜਾਂ ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੇ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।[33] ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪਹੁੰਚ ਕਈ ਵਾਰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਖੜ੍ਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ/ਜਾਂ, ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਹਨ। ਸੰਭਾਲ ਪ੍ਰੈਕਟੀਸ਼ਨਰ ਸੰਭਾਲ ਦੇ ਉਦੇਸ਼, ਖ਼ਤਰਿਆਂ, ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ, ਆਦਿ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਵਾਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।[34][35]

ਐਕਸ ਸੀਟੂ ਸੰਭਾਲ

[ਸੋਧੋ]
ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਟ੍ਰੌਪੀਕਲ ਐਗਰੀਕਲਚਰ (CIAT), ਕੋਲੰਬੀਆ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਜੀਨਬੈਂਕ ਵਿਖੇ ਐਕਸ ਸੀਟੂ ਸੰਭਾਲ

ਐਕਸ ਸੀਟੂ ਸੰਭਾਲ ਨੂੰ "ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਜੈਵਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ" ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।[36] ਐਕਸ ਸੀਟੂ ਸੰਭਾਲ ਇੱਕ ਪ੍ਰਬੰਧਿਤ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: ਬੋਟੈਨੀਕਲ ਗਾਰਡਨ, ਸੀਡਬੈਂਕ, ਪੋਲਨਬੈਂਕ, ਫੀਲਡ ਜੀਨਬੈਂਕ, ਕ੍ਰਾਇਓਬੈਂਕ ਜਾਂ ਹਰਬੇਰੀਆ, ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ (ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ, ਕਿਸਮਾਂ, ਕਿਸਮਾਂ, ਉਪ-ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ, ਲੈਂਡਰੇਸ ਆਦਿ) ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਹੈ। ਐਕਸ ਸੀਟੂ ਸੰਭਾਲ ਨੂੰ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਤਰੀਕਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਦਲਣ ਦੀ ਘੱਟ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਜੀਨਬੈਂਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ 1,750 ਜੀਨਬੈਂਕਾਂ ਵਿੱਚ 7 ਮਿਲੀਅਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਮੂਨੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।[37] ਇੱਕ ਜੀਨਬੈਂਕ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਣ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬੀਮੇ ਵਜੋਂ ਸੁਰੱਖਿਆ-ਡੁਪਲੀਕੇਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸਾਲਾਨਾ ਜਾਂ ਬੀਜ-ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਸਵੈਲਬਾਰਡ ਗਲੋਬਲ ਬੀਜ ਵਾਲਟ ਵਿੱਚ ਬੈਕਅੱਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਬੀਜ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਲਈ ਐਕਸ ਸੀਟੂ ਸੰਭਾਲ ਕੁਝ ਫਾਇਦੇ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ: 1) ਬੀਜ ਲਈ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜਗ੍ਹਾ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; 2) ਐਕਸ ਸੀਟੂ ਸੰਭਾਲ ਕਿਤੇ ਵੀ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ; 3) ਵੰਡ, ਹੋਰ ਵਰਤੋਂ, ਖੋਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਚੀਜ਼ ਤੱਕ ਆਸਾਨ ਪਹੁੰਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; 4) ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਲਾਗਤਾਂ ਜਿਸਦਾ ਕੋਈ ਤੁਰੰਤ ਉਤਪਾਦਨ ਜਾਂ ਬਾਜ਼ਾਰ ਮੁੱਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਹਨ।

ਐਕਸ ਸੀਟੂ ਸੰਭਾਲ ਦੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: 1) ਬੀਜਾਂ ਅਤੇ ਜਰਮਪਲਾਜ਼ਮ ਨੂੰ ਸਥਾਈ ਸਟੋਰੇਜ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਖੇਤ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਸਿਹਤਮੰਦ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ ਮਹਿੰਗਾ ਹੈ; 2) ਅਣਗੌਲੀਆਂ ਅਤੇ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਜਾਂ ਫਸਲੀ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਕਵਰੇਜ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸੀਮਤ ਹੈ। ਜੀਨਬੈਂਕਾਂ ਨੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੁੱਖ ਮੁੱਖ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਗੈਰ-ਮੁੱਖ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਫਸਲੀ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੀ ਘੱਟ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; 3) 'ਅੜੀਅਲ' ਬੀਜਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸਟੋਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ; 4) ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਅਤੇ ਸਟਾਫ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

ਇਨ ਸੀਟੂ ਸੰਭਾਲ

[ਸੋਧੋ]

ਇਨ ਸੀਟੂ ਸੰਭਾਲ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਪਰਿਆਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਵਿਹਾਰਕ ਆਬਾਦੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਰਿਕਵਰੀ ਅਤੇ, ਪਾਲਤੂ ਜਾਂ ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਵਿਲੱਖਣ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ"। [36] ਇਨ ਸੀਟੂ ਸੰਭਾਲ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲੀ ਵਿੱਚ ਰੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ, ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਲੈਂਡਰੇਸ ਅਤੇ ਅਣਗੌਲੀਆਂ ਅਤੇ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਨ ਸੀਟੂ ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਦਾ ਇਹ ਫਾਇਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਕੁਦਰਤੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਦਬਾਅ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। [38] ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ, [39] ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰੇਲੂਕਰਨ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਲਈ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ, ਕਿਸਾਨ ਡੀ ਫੈਕਟੋ ਸੰਭਾਲ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਲੈਂਡਰੇਸ ਉਗਾਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਬੀਜ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਭਿਆਸਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦੇ ਹਨ [40] । [41] ਘਰੇਲੂ ਬਗੀਚੇ ਵੀ ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਹਨ, [42] ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਲੈਂਡਰੇਸ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੰਗਲ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਲਈ, ਇਨ ਸੀਟੂ ਸੰਭਾਲ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਢੁਕਵਾਂ ਤਰੀਕਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਬੀਜਾਂ ਨੂੰ ਐਕਸ ਸੀਟੂ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਅਤੇ ਕਿਉਂਕਿ 60,000 ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ, [43] ਹਰੇਕ ਵਿੱਚ ਕਈ ਆਬਾਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਪਛਾਣਨ ਅਤੇ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹਨ।

ਸਿੰਥੈਟਿਕ ਇਨਪੁਟਸ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਪਹੁੰਚ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਸਰੋਤ-ਗਰੀਬ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਖੇਤ ਅਕਸਰ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜੈਵਿਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਧਿਐਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਮੈਟਾ-ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਕਿ, ਜੈਵਿਕ ਫਸਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ, ਰਵਾਇਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਅਮੀਰੀ ਅਤੇ ਭਰਪੂਰਤਾ ਕਾਫ਼ੀ ਘੱਟ ਸੀ (ਔਸਤਨ 30% ਵੱਧ ਅਮੀਰੀ ਅਤੇ ਜੈਵਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ 50% ਵੱਧ ਭਰਪੂਰਤਾ), ਹਾਲਾਂਕਿ 16% ਅਧਿਐਨਾਂ ਨੇ ਰਵਾਇਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਅਮੀਰੀ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਪੱਧਰ ਪਾਇਆ।[44]

ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਉੱਚ ਪੱਧਰਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ, ਅਣਗੌਲੀਆਂ ਅਤੇ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ, ਭੂਮੀ ਜਾਤੀਆਂ, ਰੁੱਖਾਂ, ਮੱਛੀਆਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਲਈ, ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਘੱਟ ਲਾਗਤ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲੀਆਂ ਗਈਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਕਿਸਮਾਂ ਜਲਵਾਯੂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ, ਭੂਮੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਅਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੀ ਮੰਗ ਲਈ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।

ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਪੱਧਰ ਦੀ ਸੰਭਾਲ

[ਸੋਧੋ]

ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਪੱਧਰ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਲੈਂਡਸਕੇਪ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੈਂਡਸਕੇਪਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਹਿੱਸੇਦਾਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਦੇ ਟੀਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭੂਮੀ ਵਰਤੋਂ ਮੋਜ਼ੇਕ ਜੋੜਦੇ ਹਨ।

  1. 'ਕੁਦਰਤੀ' ਖੇਤਰ
  2. ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਨ ਖੇਤਰ
  3. ਲੈਂਡਸਕੇਪ, ਫਾਰਮ ਅਤੇ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਪੈਮਾਨੇ 'ਤੇ ਉਤਪਾਦਨ, ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ ਦਾ ਤਾਲਮੇਲ ਕਰਨ ਲਈ ਸੰਸਥਾਗਤ ਵਿਧੀਆਂ, ਸਹਿਯੋਗ ਦਾ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵਪਾਰ-ਬੰਦ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਰਕੇ।[45]
GIAHS : ਨੋਟੋ ਦਾ ਸਤੋਯਾਮਾ ਅਤੇ ਸਤੋਮੀ, ਜਪਾਨ

GIAHS登錄之日本「能登的里山里海」（輪島市梯田）

ਸੀਮਤ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਪੂਰੇ ਲੈਂਡਸਕੇਪ ਜਾਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ-ਪਰਿਆਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹਨ। ਇੱਕ ਹੈ 'ਗਲੋਬਲੀ ਇੰਪਰੂਟੈਂਟ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਹੈਰੀਟੇਜ ਸਿਸਟਮ' (GIAHS), ਜੋ ਕਿ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਵਿਲੱਖਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਜੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਅਤੇ ਬਣਾਈ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਲੱਖਾਂ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਕਈ ਚੀਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਸੇਵਾਵਾਂ, ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਸਥਾਈ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।

ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ

[ਸੋਧੋ]

ਨੋਟ ਅਤੇ ਹਵਾਲੇ

[ਸੋਧੋ]
  1. ↑ United Nations Food and Agriculture Organization (1999). "What is Agrobiodiversity". United Nations Food and Agriculture Organization.
  2. ↑ . Rome, Italy. {{cite book}}: Missing or empty |title= (help)
  3. ↑ Frison, E.A.; Cherfas, J.; Hodgkin, T. (2011). "Agricultural Biodiversity Is Essential for a Sustainable Improvement in Food and Nutrition Security". Sustainability. 3: 238–253. doi:10.3390/su3010238. {{cite journal}}: |hdl-access= requires |hdl= (help)
  4. ↑ Mijatović, Dunja; Van Oudenhoven, Frederik; Eyzaguirre, Pablo; Hodgkin, Toby (2013). "The role of agricultural biodiversity in strengthening resilience to climate change: towards an analytical framework". International Journal of Agricultural Sustainability (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ). 11 (2): 95–107. Bibcode:2013IJAgS..11...95M. doi:10.1080/14735903.2012.691221. ISSN 1473-5903.
  5. ↑ "FAO, (2008). Climate Change and Biodiversity for Food and Agriculture" (PDF).
  6. ↑ Hajjar, Reem; Jarvis, Devra I.; Gemmill-Herren, Barbara (2008). "The utility of crop genetic diversity in maintaining ecosystem services". Agriculture, Ecosystems & Environment (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ). 123 (4): 261–270. Bibcode:2008AgEE..123..261H. doi:10.1016/j.agee.2007.08.003.
  7. ↑ Zimmerer, Karl S.; de Haan, Stef; Jones, Andrew D.; Creed-Kanashiro, Hilary; Tello, Milka; Carrasco, Miluska; Meza, Krysty; Plasencia Amaya, Franklin; Cruz-Garcia, Gisella S. (2019). "The biodiversity of food and agriculture (Agrobiodiversity) in the anthropocene: Research advances and conceptual framework". Anthropocene. 25. Elsevier. Bibcode:2019Anthr..2500192Z. doi:10.1016/j.ancene.2019.100192. ISSN 2213-3054. {{cite journal}}: |hdl-access= requires |hdl= (help)
  8. ↑ . Rome, Italy. {{cite book}}: Missing or empty |title= (help)
  9. ↑ FAO Commission on Genetic Resources for Food and Agriculture. "The State of the World's Biodiversity for Food and Agriculture". Retrieved 10 February 2020.
  10. ↑ "Species Database: Biodiversity for Food and Nutrition". www.b4fn.org. Retrieved 2020-02-10.
  11. ↑ Burlingame, B.; Charrondiere, R.; Mouille, B. (2009). "Food composition is fundamental to the cross-cutting initiative on biodiversity for food and nutrition". Journal of Food Composition and Analysis. 43 (5): 361–365. doi:10.1016/j.jfca.2009.05.003.
  12. ↑ Thrupp, L. A. (2000). "Linking agricultural biodiversity and food security: the valuable role of agrobiodiversity for sustainable agriculture" (PDF). International Affairs. 76 (2): 265–281. doi:10.1111/1468-2346.00133. PMID 18383639. Archived from the original (PDF) on 2013-11-03. Retrieved 2013-06-19.
  13. ↑ M. Govindaraj；M. Vetriventhan； M. Srinivasan (2015-03-19). "Importance of Genetic Diversity Assessment in Crop Plants and Its Recent Advances: An Overview of Its Analytical Perspectives". Genetics Research International (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ). 2015. doi:10.1155/2015/431487. PMC 4383386. PMID 25874132.
  14. ↑ Klein, Alexandra-Maria; Vaissière, Bernard E; Cane, James H; Steffan-Dewenter, Ingolf; Cunningham, Saul A; Kremen, Claire; Tscharntke, Teja (2007-02-07). "Importance of pollinators in changing landscapes for world crops". Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences. 274 (1608): 303–313. doi:10.1098/rspb.2006.3721. PMC 1702377. PMID 17164193.
  15. ↑ . Bonn, Germany. {{cite book}}: Missing or empty |title= (help)
  16. ↑ . New York, USA. {{cite book}}: Missing or empty |title= (help)
  17. ↑ Gurr, Geoff M.; Wratten, Stephen D.; Luna, John Michael (2003). "Multi-function agricultural biodiversity: pest management and other benefits". Basic and Applied Ecology. 4 (2): 107–116. Bibcode:2003BApEc...4..107G. doi:10.1078/1439-1791-00122.
  18. ↑ . Dordrecht. {{cite book}}: Missing or empty |title= (help)
  19. ↑ Wang, Yanjie; Wang, Yanli; Sun, Xiaodong; Caiji, Zhuoma; Yang, Jingbiao; Cui, Di; Cao, Guilan; Ma, Xiaoding; Han, Bing (2016-10-27). "Influence of ethnic traditional cultures on genetic diversity of rice landraces under on-farm conservation in southwest China". Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine. 12 (1): 51. doi:10.1186/s13002-016-0120-0. ISSN 1746-4269. PMC 5084377. PMID 27788685.
  20. ↑ . New York. {{cite book}}: Missing or empty |title= (help)
  21. ↑ Galluzzi, Gea; Eyzaguirre, Pablo; Negri, Valeria (2010). "Home gardens: neglected hotspots of agro-biodiversity and cultural diversity". Biodiversity and Conservation (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ). 19 (13): 3635–3654. Bibcode:2010BiCon..19.3635G. doi:10.1007/s10531-010-9919-5. ISSN 0960-3115.
  22. ↑ Sthapit, Bhuwon; Rana, Ram; Eyzaguirre, Pablo; Jarvis, Devra (2008). "The value of plant genetic diversity to resource-poor farmers in Nepal and Vietnam". International Journal of Agricultural Sustainability (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ). 6 (2): 148–166. Bibcode:2008IJAgS...6..148S. doi:10.3763/ijas.2007.0291. ISSN 1473-5903.
  23. ↑ Carrington, Damian (26 September 2017). "Sixth mass extinction of wildlife also threatens global food supplies". The Guardian. Retrieved 10 February 2020.
  24. ↑ Thormann, Imke; Engels, Johannes M. M. (2015), Ahuja, M. R.; Jain, S. Mohan (eds.), "Genetic Diversity and Erosion—A Global Perspective", Genetic Diversity and Erosion in Plants, Sustainable Development and Biodiversity, vol. 7, Springer International Publishing, pp. 263–294, doi:10.1007/978-3-319-25637-5_10, ISBN 978-3-319-25635-1
  25. ↑ Pimm, S. L.; Jenkins, C. N.; Abell, R.; Brooks, T. M.; Gittleman, J. L.; Joppa, L. N.; Raven, P. H.; Roberts, C. M.; Sexton, J. O. (2014-05-30). "The biodiversity of species and their rates of extinction, distribution, and protection". Science (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ). 344 (6187). doi:10.1126/science.1246752. ISSN 0036-8075. PMID 24876501.
  26. ↑ Butchart, S. H. M.; Walpole, M.; Collen, B.; van Strien, A.; Scharlemann, J. P. W.; Almond, R. E. A.; Baillie, J. E. M.; Bomhard, B.; Brown, C. (2010-05-28). "Global Biodiversity: Indicators of Recent Declines". Science (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ). 328 (5982): 1164–1168. Bibcode:2010Sci...328.1164B. doi:10.1126/science.1187512. ISSN 0036-8075. PMID 20430971.
  27. ↑ Eric Elsner. "Genetic Resources and Genetic Diversity". Archived from the original on 18 ਮਈ 2021. Retrieved 29 October 2014.
  28. ↑ Kinver, Mark (2014-03-03). "Crop diversity decline 'threatens food security'". BBC News. BBC. Retrieved 13 June 2016.
  29. ↑ Fischetti, Mark (2016). "Diets around the world are becoming more similar". Scientific American. 315 (1): 72. doi:10.1038/scientificamerican0716-76. PMID 27348387.
  30. ↑ "Rice Grassy Stunt Virus". Lumrix.net. Archived from the original on 23 July 2011. Retrieved 21 June 2009.
  31. ↑ Wahl, GM; Robert de Saint Vincent B; Derose, ML (1984). "Effect of chromosomal position on amplification of transfected genes in animal cells". Nature. 307 (5951): 516–520. Bibcode:1984Natur.307..516W. doi:10.1038/307516a0. PMID 6694743.
  32. ↑ "Southern Corn Leaf Blight". Archived from the original on 14 August 2011. Retrieved 13 November 2007.
  33. ↑ Dulloo, Mohammad Ehsan; Hunter, Danny; Borelli, Teresa (2010-09-24). "Ex Situ and In Situ Conservation of Agricultural Biodiversity: Major Advances and Research Needs". Notulae Botanicae Horti Agrobotanici Cluj-Napoca (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ). 38 (2): 123–135. doi:10.15835/nbha3824878 (inactive 11 July 2025). ISSN 1842-4309.{{cite journal}}: CS1 maint: DOI inactive as of ਜੁਲਾਈ 2025 (link)
  34. ↑ Maxted, Nigel; Dulloo, Ehsan; Ford-Lloyd, Brian V.; Iriondo, Jose M.; Jarvis, Andy (2008). "Gap analysis: a tool for complementary genetic conservation assessment". Diversity and Distributions (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ). 14 (6): 1018–1030. Bibcode:2008DivDi..14.1018M. doi:10.1111/j.1472-4642.2008.00512.x. ISSN 1472-4642.
  35. ↑ Ehsan Dulloo；with other 49 authors (2005). "Millenium Ecosystem Assessment - Responses: Chapter 5 - Biodiversity" (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ). Island Press. Retrieved 2022-12-02.{{cite web}}: CS1 maint: numeric names: authors list (link)
  36. 1 2 CBD (Convention on Biological Diversity) (1992). "Article 2. Use of Terms". www.cbd.int. Retrieved 2020-02-14.
  37. ↑ . Rome. {{cite book}}: Missing or empty |title= (help)
  38. ↑ Bellon, Mauricio R.; Dulloo, Ehsan; Sardos, Julie; Thormann, Imke; Burdon, Jeremy J. (2017). "In situ conservation—harnessing natural and human-derived evolutionary forces to ensure future crop adaptation". Evolutionary Applications. 10 (10): 965–977. Bibcode:2017EvApp..10..965B. doi:10.1111/eva.12521. ISSN 1752-4571. PMC 5680627. PMID 29151853.
  39. ↑ van de Wouw, Mark; van Hintum, Theo; Kik, Chris; van Treuren, Rob; Visser, Bert (2010). "Genetic diversity trends in twentieth century crop cultivars: a meta analysis". Theoretical and Applied Genetics (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ). 120 (6): 1241–1252. doi:10.1007/s00122-009-1252-6. ISSN 0040-5752. PMC 2839474. PMID 20054521.
  40. ↑ Jarvis, D. I.; Brown, A. H. D.; Cuong, P. H.; Collado-Panduro, L.; Latournerie-Moreno, L.; Gyawali, S.; Tanto, T.; Sawadogo, M.; Mar, I. (2008-04-08). "A global perspective of the richness and evenness of traditional crop-variety diversity maintained by farming communities". Proceedings of the National Academy of Sciences (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ). 105 (14): 5326–5331. doi:10.1073/pnas.0800607105. ISSN 0027-8424. PMC 2291090. PMID 18362337.
  41. ↑ ਹਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਗ਼ਲਤੀ:Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named ":2".
  42. ↑ Galluzzi, Gea; Eyzaguirre, Pablo; Negri, Valeria (2010-12-01). "Home gardens: neglected hotspots of agro-biodiversity and cultural diversity". Biodiversity and Conservation (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ). 19 (13): 3635–3654. Bibcode:2010BiCon..19.3635G. doi:10.1007/s10531-010-9919-5. ISSN 1572-9710.
  43. ↑ Kinver, Mark (2017-04-05). "World is home to '60,000 tree species'". BBC News (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ (ਬਰਤਾਨਵੀ)). Retrieved 2020-02-14.
  44. ↑ Bengtsoon, J. (2005). "The effects of organic agriculture on biodiversity and abundance: a metaanalysis". Journal of Applied Ecology. 42 (2): 261–269. Bibcode:2005JApEc..42..261B. doi:10.1111/j.1365-2664.2005.01005.x. {{cite journal}}: Unknown parameter |displayauthors= ignored (|display-authors= suggested) (help)
  45. ↑ Scherr, Sara J; McNeely, Jeffrey A (2008). "Biodiversity conservation and agricultural sustainability: towards a new paradigm of 'ecoagriculture' landscapes". Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences. 363 (1491): 477–494. doi:10.1098/rstb.2007.2165. ISSN 0962-8436. PMC 2610165. PMID 17652072.

ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ

[ਸੋਧੋ]
"https://pa.wikipedia.org/w/index.php?title=ਖੇਤੀਬਾੜੀ_ਜੈਵ_ਵਿਭਿੰਨਤਾ&oldid=849848" ਤੋਂ ਲਿਆ