ਜਲ ਘੜੀ
ਇੱਕ ਜਲ ਘੜੀ, ਜਾਂ ਕਲੈਪਸੀਡ੍ਰਾ (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: water clock, or clepsydra) ਇੱਕ ਘੜੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਭਾਂਡੇ ਵਿੱਚ (ਆਉਣ-ਜਾਣ ਦੀ ਕਿਸਮ) ਜਾਂ (ਬਾਹਰ ਜਾਣ ਦੀ ਕਿਸਮ) ਤਰਲ ਦੇ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਵਾਹ ਦੁਆਰਾ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਤਰਲ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਫਿਰ ਮਾਪਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਜਲ ਘੜੀਆਂ ਕੁਝ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਾਂ-ਮਾਪਣ ਵਾਲੇ ਯੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਨ। [1] ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਘੜੀਆਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸਰਲ ਰੂਪ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਟੋਰੇ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦਾ ਵਹਾਅ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਬਾਬਲ, ਮਿਸਰ ਅਤੇ ਫਾਰਸ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਚੀਨ ਸਮੇਤ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਹੋਰ ਖੇਤਰ ਵੀ ਜਲ ਘੜੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਬੂਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਤਾਰੀਖਾਂ ਘੱਟ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹਨ। ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਘੜੀਆਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯੂਨਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰੋਮ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਟੈਸੀਬੀਅਸ (ਮੌਤ 222 ਈਸਾ ਪੂਰਵ) ਅਤੇ ਵਿਟਰੂਵੀਅਸ (ਮੌਤ 15 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਤੋਂ ਬਾਅਦ) ਵਰਗੇ ਤਕਨੀਕੀ ਲੇਖਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਡਿਜ਼ਾਈਨ
[ਸੋਧੋ]
ਇੱਕ ਜਲ ਘੜੀ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਮਾਪਣ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਲੇਸ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਘੜੀਆਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦਾ ਭੌਤਿਕ ਸਿਧਾਂਤ ਟੋਰੀਸੈਲੀ ਦਾ ਨਿਯਮ ਹੈ। ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਜਲ ਘੜੀਆਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ: ਇਨਫਲੋ ਅਤੇ ਆਊਟਫਲੋ। ਇੱਕ ਆਊਟਫਲੋ ਵਾਟਰ ਘੜੀ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਡੱਬਾ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਡੱਬੇ ਵਿੱਚੋਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਅਤੇ ਬਰਾਬਰ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਡੱਬੇ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬੀਤਣ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਪਾਣੀ ਡੱਬੇ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਨਿਰੀਖਕ ਦੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਾਣੀ ਰੇਖਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕਿੱਥੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਹੈ ਅਤੇ ਦੱਸ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਬੀਤ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਕ ਇਨਫਲੋ ਵਾਟਰ ਘੜੀ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਸਿਵਾਏ ਕੰਟੇਨਰ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਵਹਿਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਪਾਣੀ ਨਿਸ਼ਾਨਬੱਧ ਕੰਟੇਨਰ ਨੂੰ ਭਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਕੰਟੇਨਰ ਭਰਦਾ ਹੈ, ਨਿਰੀਖਕ ਦੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਾਣੀ ਰੇਖਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕਿੱਥੇ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੱਸ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਬੀਤ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੁਝ ਆਧੁਨਿਕ ਘੜੀਆਂ ਨੂੰ "ਵਾਟਰ ਘੜੀਆਂ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਘੜੀਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਟਾਈਮਕੀਪਿੰਗ ਇੱਕ ਪੈਂਡੂਲਮ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਹੋਰ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵਾਟਰ ਵ੍ਹੀਲ ਜਾਂ ਸਮਾਨ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਘੜੀ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ, ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਡਿਸਪਲੇਅ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਰੱਖਣਾ।
ਯੂਨਾਨੀਆਂ ਅਤੇ ਰੋਮਨਾਂ ਨੇ ਜਲ ਘੜੀ ਦੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਨੂੰ ਉੱਨਤ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਫੀਡਬੈਕ ਸਿਸਟਮ, ਗੇਅਰਿੰਗ ਅਤੇ ਐਸਕੇਪਮੈਂਟ ਵਿਧੀ ਦੇ ਨਾਲ ਇਨਫਲੋ ਕਲੈਪਸਾਈਡ੍ਰਾ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਕਾਲਪਨਿਕ ਆਟੋਮੇਟਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਹੋਇਆ। ਬਾਈਜ਼ੈਂਟੀਅਮ, ਸੀਰੀਆ ਅਤੇ ਮੇਸੋਪੋਟੇਮੀਆ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਤਰੱਕੀ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿੱਥੇ ਵਧਦੀ ਸਟੀਕ ਜਲ ਘੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਸੈਗਮੈਂਟਲ ਅਤੇ ਐਪੀਸਾਈਕਲਿਕ ਗੇਅਰਿੰਗ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਪਹੀਏ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮੇਬਿਲਟੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਤਰੱਕੀਆਂ ਜੋ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਯੂਰਪ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈਆਂ। ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਚੀਨੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਉੱਨਤ ਜਲ ਘੜੀਆਂ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀਆਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੇਅਰ, ਐਸਕੇਪਮੈਂਟ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਪਹੀਏ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਕੋਰੀਆ ਅਤੇ ਜਾਪਾਨ ਨੂੰ ਭੇਜੇ।
ਕੁਝ ਜਲ ਘੜੀਆਂ ਦੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਗਿਆਨ ਵਪਾਰ ਦੇ ਫੈਲਾਅ ਦੁਆਰਾ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜਲ ਘੜੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਧੁੱਪ ਘੜੀ ਨਾਲ ਕੈਲੀਬਰੇਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਅੱਜ ਦੇ ਸਮਾਂ-ਰੱਖਿਆ ਦੇ ਮਿਆਰਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਘੜੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸਮਾਂ-ਰੱਖਿਆ ਯੰਤਰ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਇਸਨੂੰ 1300 ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਸਟੀਕ ਵਰਜ ਐਸਕੇਪਮੈਂਟ ਮਕੈਨੀਕਲ ਘੜੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਬਦਲ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। [2]
ਖੇਤਰੀ ਵਿਕਾਸ
[ਸੋਧੋ]ਮਿਸਰ
[ਸੋਧੋ]ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਜਲ ਘੜੀ ਜਿਸਦਾ ਭੌਤਿਕ ਸਬੂਤ ਹੈ , ਮਿਸਰ ਦੇ ਨਵੇਂ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 1417–1379 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਫ਼ਿਰਊਨ ਅਮੇਨਹੋਟੇਪ III ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਇਸਨੂੰ ਕਰਨਾਕ ਵਿਖੇ ਅਮੁਨ-ਰੇ ਦੇ ਪ੍ਰੀਸਿੰਕਟ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। [3] ਪਾਣੀ ਦੀ ਘੜੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਦੇ ਮਿਸਰੀ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਅਮੇਨੇਮਹੇਤ ਦਾ ਮਕਬਰਾ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਹੈ, ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਇਸਦੇ ਖੋਜੀ ਵਜੋਂ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ। [3] [4] ਇਹ ਸਧਾਰਨ ਜਲ ਘੜੀਆਂ, ਜੋ ਕਿ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਸਨ, ਢਲਾਣ ਵਾਲੇ ਪਾਸਿਆਂ ਵਾਲੇ ਪੱਥਰ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਸਨ ਜੋ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਤਲ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਛੇਕ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਸਥਿਰ ਦਰ ਨਾਲ ਟਪਕਣ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਪਾਣੀ ਦੇ ਪੱਧਰ ਦੇ ਪਹੁੰਚਣ 'ਤੇ "ਘੰਟਿਆਂ" ਦੇ ਬੀਤਣ ਨੂੰ ਮਾਪਣ ਲਈ ਅੰਦਰੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਦੂਰੀ ਵਾਲੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਵਾਲੇ ਬਾਰਾਂ ਵੱਖਰੇ ਕਾਲਮ ਸਨ। ਕਾਲਮ ਬਾਰਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰੇਕ ਲਈ ਸਨ ਤਾਂ ਜੋ ਮੌਸਮੀ ਘੰਟਿਆਂ ਦੇ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕੇ। ਪੁਜਾਰੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਘੜੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰਾਤ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਰਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਜੋ ਮੰਦਰ ਦੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਅਤੇ ਬਲੀਆਂ ਸਹੀ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਣ। [5]
ਭਾਰਤ
[ਸੋਧੋ]ਐਨ. ਨਰਹਰੀ ਆਚਾਰ ਅਤੇ ਸੁਭਾਸ਼ ਕਾਕ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜਲ ਘੜੀਆਂ ਦੂਜੀ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਜੋ ਕਿ ਅਥਰਵਵੇਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਿੱਖ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਹੈ। [6] [7] ਐਨ. ਕਾਮੇਸ਼ਵਰ ਰਾਓ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਮੋਹਨਜੋ-ਦਾਰੋ ਦੇ ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਸਭਿਅਤਾ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਖੁਦਾਈ ਕੀਤੇ ਗਏ ਘੜੇ ਜਲ ਘੜੀਆਂ ਵਜੋਂ ਵਰਤੇ ਗਏ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਤਲ 'ਤੇ ਟੇਪਰ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਪਾਸੇ ਇੱਕ ਛੇਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ 'ਤੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ (ਪਾਣੀ ਪਾਉਣ ਦੀ ਰਸਮ) ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਭਾਂਡੇ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹਨ। [8]
ਛੇ ਵੇਦਾਂਗ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਜੋਤਿਸ਼, ਘਟੀ ਜਾਂ ਕਪਾਲ ਨਾਮਕ ਜਲ ਘੜੀਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਨਾਡਿਕਾ (ਲਗਭਗ 24 ਮਿੰਟ) ਦੀਆਂ ਇਕਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਮਾਪਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੂਰਿਆ ਸਿੱਧਾਂਤ (5ਵੀਂ ਸਦੀ ਈ.) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੈਰਦੇ ਅਤੇ ਡੁੱਬਦੇ ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਲੈਪਸੀਡ੍ਰਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। ਨਾਲੰਦਾ ਮਹਾਂਵਿਹਾਰ, ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਬੋਧੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਵਿਖੇ, ਚਾਰ ਘੰਟਿਆਂ ਦੇ ਅੰਤਰਾਲਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਜਲ ਘੜੀ ਦੁਆਰਾ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਤਾਂਬੇ ਦਾ ਕਟੋਰਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਕਟੋਰੇ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵੱਡੇ ਫਲੋਟ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਕਟੋਰਾ ਇਸਦੇ ਤਲ 'ਤੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਛੇਕ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੁੰਦਾ ਸੀ; ਇਹ ਭਰਨ 'ਤੇ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਦਿਨ ਵੇਲੇ ਇੱਕ ਢੋਲ ਦੇ ਡੱਗੇ ਦੁਆਰਾ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਜੋੜੀ ਗਈ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਰੁੱਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਘੜੀ ਚਲਾਉਂਦੇ ਸਨ। [9]
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜਲ ਘੜੀਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ 6ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਮੱਤ ਵਰਾਹਮਿਹਿਰਾ ਦੁਆਰਾ ਪੰਚ ਸਿਧਾਂਤਿਕਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸੂਰਯ ਸਿਧਾਂਤ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵੇਰਵੇ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। [ ਪੂਰਾ ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੈ ] ਹੋਰ ਵੇਰਵੇ 7ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਗਣਿਤ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਬ੍ਰਹਮਗੁਪਤ ਦੁਆਰਾ ਬ੍ਰਹਮਾਸਫੁਟਸਿਧਾਂਤ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹਨ। 8ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਖਗੋਲ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਲੱਲਾ ਦੁਆਰਾ ਮਾਪਾਂ ਸਮੇਤ ਇੱਕ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵਰਣਨ ਵੀ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਘਟੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਗੋਲਾਕਾਰ ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੇਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਨਾੜੀਕਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [10]
ਕੋਰੀਆ
[ਸੋਧੋ]
718 ਵਿੱਚ, ਯੂਨੀਫਾਈਡ ਸਿਲਾ ਨੇ ਕੋਰੀਆਈ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਤਾਂਗ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਲੈਪਸੀਡ੍ਰਾ ਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀ। [11] 1434 ਵਿੱਚ, ਜੋਸੇਓਨ ਸ਼ਾਸਨ ਦੌਰਾਨ, ਚਾਂਗ ਯੋਂਗਸਿਲ (Korean: 장영실; Hanja: 蔣英實), ਇੱਕ ਮਹਿਲ ਗਾਰਡ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਦਰਬਾਰ ਇੰਜੀਨੀਅਰ, ਨੇ ਸੇਜੋਂਗ ਮਹਾਨ ਲਈ ਬੋਰੂਗਾਕ ਜਾਗੀਓਂਗਨੂ ਜਾਂ ਬੋਰੂਗਾਕ ਪੈਵਿਲੀਅਨ ਦੀ ਸਵੈ-ਚਲਣ ਵਾਲੀ ਜਲ ਘੜੀ ਬਣਾਈ। ਉਸਦੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਘੜੀ ਨੂੰ ਸਵੈ-ਚਾਲਕ (ਜਾਂ ਆਟੋਮੈਟਿਕ) ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਜੈਕ-ਵਰਕ ਵਿਧੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸੀ: ਸਮੇਂ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿੰਨ ਲੱਕੜ ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਜਾਂ "ਜੈਕ" ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਨਵੀਨਤਾ ਨੂੰ ਹੁਣ ਮਨੁੱਖੀ ਕਾਮਿਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ "ਕੁੱਕੜ ਆਦਮੀ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੀ ਨਿਰਭਰਤਾ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਇਸਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਭਰਨ ਲਈ।
ਤਾਪਮਾਨ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਘਣਤਾ, ਅਤੇ ਘੜੀ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ
[ਸੋਧੋ]ਜਦੋਂ ਵੇਗ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬਾਹਰੀ ਪ੍ਰਵਾਹ ਦਰ ਟੋਰੀਸੈਲੀ ਦੇ ਨਿਯਮ ਦੁਆਰਾ, ਜਾਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਬਰਨੌਲੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਪਾਣੀ ਇੱਕ ਨੋਜ਼ਲ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਾਫ਼ੀ ਲੰਬਾ ਅਤੇ ਪਤਲਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹੇਗਨ-ਪੋਇਸੁਇਲ ਸਮੀਕਰਨ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਲੇਸਦਾਰਤਾ ਬਾਹਰੀ ਪ੍ਰਵਾਹ ਦਰ 'ਤੇ ਹਾਵੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਲਗਭਗ, ਪ੍ਰਵਾਹ ਦਰ ਅਜਿਹੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਲਈ ਲੇਸਦਾਰਤਾ ਦੇ ਉਲਟ ਅਨੁਪਾਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਤਾਪਮਾਨ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਤਾਪਮਾਨ ਵਧਣ ਨਾਲ ਤਰਲ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਘੱਟ ਲੇਸਦਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਾਣੀ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਲੇਸਦਾਰਤਾ ਜ਼ੀਰੋ ਅਤੇ 100 ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਲਗਭਗ ਸੱਤ ਦੇ ਕਾਰਕ ਨਾਲ ਬਦਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਜਿਹੀ ਨੋਜ਼ਲ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਪਾਣੀ ਦੀ ਘੜੀ 100 'ਤੇ ਲਗਭਗ ਸੱਤ ਗੁਣਾ ਤੇਜ਼ ਚੱਲੇਗੀ। 0 ਤੋਂ °C °C. 20 'ਤੇ ਪਾਣੀ ਲਗਭਗ 25 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਚਿਪਚਿਪਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ 30 ਤੋਂ °C °C, ਅਤੇ ਇੱਕ ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ ਦੇ ਤਾਪਮਾਨ ਵਿੱਚ ਭਿੰਨਤਾ, ਇਸ " ਕਮਰੇ ਦੇ ਤਾਪਮਾਨ " ਸੀਮਾ ਵਿੱਚ, ਲਗਭਗ ਦੋ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਦੀ ਲੇਸਦਾਰਤਾ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਇੱਕ ਪਾਣੀ ਦੀ ਘੜੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀ ਨੋਜ਼ਲ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੇ ਤਾਪਮਾਨ 'ਤੇ ਚੰਗਾ ਸਮਾਂ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਇਹ ਇੱਕ ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ ਗਰਮ ਜਾਂ ਠੰਢਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਨ ਲਗਭਗ ਅੱਧਾ ਘੰਟਾ ਵਧਦੀ ਜਾਂ ਘਟਦੀ। ਇਸਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਨ ਇੱਕ ਮਿੰਟ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਮਾਂ ਰੱਖਣ ਲਈ ਇਸਦੇ ਤਾਪਮਾਨ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋਵੇਗੀ। C (ਲਗਭਗ °F)। ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਕੋਈ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਪਤਲੇ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਨੋਜ਼ਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਘੜੀਆਂ (ਉੱਪਰ ਦੱਸੇ ਗਏ ਆਧੁਨਿਕ ਪੈਂਡੂਲਮ-ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਘੜੀਆਂ ਦੇ ਉਲਟ) ਆਧੁਨਿਕ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਦੁਆਰਾ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਆਧੁਨਿਕ ਘੜੀਆਂ ਨੂੰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਰੀਸੈਟ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਘੜੀਆਂ ਸੰਭਾਵਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਰੀਸੈਟ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਦੁਬਾਰਾ ਭਰੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਇੱਕ ਸੂਰਜੀ ਘੜੀ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ, ਇਸ ਲਈ ਸੰਚਤ ਗਲਤੀ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਹਵਾਲੇ
[ਸੋਧੋ]- ↑ Turner 1984
- ↑ Mills, A. A. (August 1982). "Newton's Water Clocks and the Fluid Mechanics of Clepsydrae". Notes and Records of the Royal Society of London. 37 (1): 35–61. doi:10.1098/rsnr.1982.0004. JSTOR 531476. Retrieved 18 June 2024.
- 1 2 Cotterell & Kamminga 1990.
- ↑ . Chicago.
{{cite book}}: Missing or empty|title=(help) - ↑ Cotterell & Kamminga 1990
- ↑ Achar, N. Narahari (December 1998). "On the meaning of AV XIX. 53.3: Measurement of Time?". Electronic Journal of Vedic Studies. Archived from the original on 2015-09-23. Retrieved 2007-05-11.
- ↑
{{cite book}}: Empty citation (help) - ↑ Rao, N. Kameswara (December 2005). "Aspects of prehistoric astronomy in India" (PDF). Bulletin of the Astronomical Society of India. 33 (4): 499–511. Bibcode:2005BASI...33..499R. Archived from the original (PDF) on 2012-04-29. Retrieved 2007-05-11.
It appears that two artifacts from Mohenjo-daro and Harappa might correspond to these two instruments. Joshi and Parpola (1987) lists a few pots tapered at the bottom and having a hole on the side from the excavations at Mohenjadaro (Figure 3). A pot with a small hole to drain the water is very similar to clepsydras described by Ohashi to measure the time (similar to the utensil used over the lingum in Shiva temple for abhishekam).
- ↑ . Leiden.
{{cite book}}: Missing or empty|title=(help) - ↑ "A copper vessel weighing 10 palas, 6 angulas in height and twice as much in breadth at the mouth—this vessel of the capacity of 60 palas of water and hemispherical in form is called a ghati." This copper vessel, which was bored with a needle and made of 3 1/8 masas of gold and 4 angulas long, gets filled in one nadika."[ਪੂਰਾ ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ]
- ↑
{{cite book}}: Empty citation (help)