ਜੀਵਵਾਦ
 |
ਜੀਵਵਾਦ ਇੱਕ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ, ਧਾਰਮਿਕ ਜਾਂ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਆਤਮਾ ਸਿਰਫ਼ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਸਾਰੇ ਜਾਨਵਰਾਂ, ਪੌਦਿਆਂ, ਚੱਟਾਨਾਂ, ਕੁਦਰਤੀ ਵਰਤਾਰਿਆਂ (ਬਿਜਲੀ, ਮੀਂਹ ਆਦਿ) ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ । ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ, ਕਈ ਵਾਰ ਆਤਮਾ ਦੀ ਹੋਂਦ ਬਾਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ, ਨਾਵਾਂ, ਉਪਮਾਵਾਂ, ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਰਬ-ਸ਼ਕਤੀਵਾਦ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਬਾਇਲੀ ਸਮਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਸ਼ਿੰਤੋ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਕੁਝ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜਾਣ-ਪਛਾਣ
[ਸੋਧੋ]ਆਤਮਾ ਬਾਰੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਜਾਂ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ। ਕੁਝ ਲੋਕ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਚਾਰਵਾਕ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ, ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਜਾਂ ਵੱਖਰਾ ਜੀਵਾਂ ਜਾਂ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਚੇਤਨਾ ਅਟੱਲ ਦਿਮਾਗ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਜਿਗਰ ਤੋਂ ਪਿੱਤ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਕਿਸੇ ਗੈਰ-ਭੌਤਿਕ ਤੱਤ ਜਾਂ ਪਦਾਰਥ ਦਾ ਗੁਣ ਜਾਂ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਆਤਮਾ ਜਾਂ ਆਤਮਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਕੁਝ ਲੋਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਚੇਤਨਾ ਭੌਤਿਕ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਸਗੋਂ ਆਤਮਾ ਜਾਂ ਆਤਮਾ ਦਾ ਗੁਣ ਹੈ, ਜੋ ਭੌਤਿਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਜੈਨ ਚਿੰਤਕਾਂ ਨੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, "ਚੇਤਨਲਕਸ਼ਨੋ ਜੀਵ:" ਇਹਨਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪਰ ਆਤਮਾ ਜਾਂ ਆਤਮਾ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਇੱਕੋ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੋਟੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੋ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਉਹ ਹਨ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਕੁਝ ਉੱਚ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਉਹ ਹਨ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜਿਆਂ ਅਤੇ ਪੌਦਿਆਂ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਤਮਾ ਜਾਂ ਜੀਵਨ ਦੀ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਨੂੰ ਦੂਜੇ ਲੋਕ ਨਿਰਜੀਵ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਜਾਂ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀਵਾਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਰਕਪੂਰਨ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ, ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀਵਾਦ ਉਹ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ ਜਿਸ ਅਨੁਸਾਰ ਆਤਮਾ ਜਾਂ ਜੀਵਤ ਆਤਮਾ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਗੈਰ-ਭੌਤਿਕ ਤੱਤ ਜਾਂ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਅਖੌਤੀ ਨਿਰਜੀਵ ਵਸਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਬੌਧਿਕ ਜੀਵਨ ਦੀ, ਸਗੋਂ ਭੌਤਿਕ ਜਾਂ ਭੌਤਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੀ ਵੀ ਨੀਂਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਠ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਦੀ ਇਸ ਸ਼੍ਰੁਤਿ “ਯੋਨਿਮਨਯੇ ਪ੍ਰਪਦਯਨ੍ਤੇ ਸ਼ਰੀਰਤ੍ਵਯ ਦੇਹਿਨ: ਸ੍ਥਾਨੁਮਨਯੇਨੁਸਯਤਿ ਯਥਾਕਰਮਾ ਯਥਾਸ਼੍ਰੁਤਮ੍” (2-27) ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ ਭਾਗਵਤ ਦੇ ਇਸ ਸਲੋਕ “ਅੰਦੇਸ਼ੁ ਪੇਸ਼ਿਸ ਤਰੁਸ਼ਵਨਿਸ਼੍ਚਿਤੇਸ਼ੁ ਪ੍ਰਾਣੋ ਹਿ ਜੀਵਮੁਪਧਵਤਿ” ( ਤ -31-3) ਤੋਂ। ਸ਼੍ਰੀ ਉਮਾਸਵਾਮੀ ਦਾ ਤੱਤਵਾਰਥਾਧਿਗਮਸੂਤਰ । ਇਸ ਵਾਕ “ਵਨਸਪਤਯੰਤਨਾਮੇਕਮ” (2-22) ਤੋਂ ਇਹ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਈਸ਼ਵਰਵਾਦੀ ਚਿੰਤਕ ਅਤੇ ਜੈਨ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਪੌਦਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਅਚੱਲ ਵਸਤੂਆਂ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਵਰਗੀਆਂ ਚਲ-ਅਚੱਲ ਵਸਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਉਸਨੂੰ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਸਮਰਥਕ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਦਰਅਸਲ, ਜੋ ਲੋਕ ਆਤਮਾ ਦੀ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਰੁੱਖਾਂ, ਗ੍ਰਹਿਆਂ, ਉਪਗ੍ਰਹਿਾਂ ਆਦਿ ਵਰਗੀਆਂ ਨਿਰਜੀਵ ਵਸਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗੁਆਨਾ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਅਕਸਰ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਮਰੇ ਹੋਏ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੀ, ਸਗੋਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੀ ਵੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਸਰੀਰ ਜਾਂ ਵਸਤੂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ ਜਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਜਾਂ ਮਾਣਮੱਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਚਿੰਤਕ ਸਰਬ-ਆਤਮਵਾਦ ਨੂੰ ਨਾ ਸਿਰਫ ਬਹੁ-ਦੇਵਵਾਦ ਦਾ, ਬਲਕਿ ਚੰਗੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਇੱਕ ਈਸ਼ਵਰਵਾਦ ਦਾ ਅਧਾਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅਸੱਭਿਆ ਜਾਂ ਅਰਧ-ਅਸੱਭਿਆ ਨਸਲਾਂ ਦੇ ਧਰਮ ਜਾਂ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਵਜੋਂ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਰਬਆਤਮਵਾਦ ਸਿਰਫ਼ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਗ਼ੈਰ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਹਕੀਕਤਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਕ ਬੌਧਿਕ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਿਰਫ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜਾਂ ਅਪ੍ਰਤੱਖ ਯਤਨ।
ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ
[ਸੋਧੋ]- ਇੱਕ ਈਸ਼ਵਰਵਾਦ
- ਬਹੁਦੇਵਵਾਦ
- ਸਰਬ-ਈਸ਼ਵਰਵਾਦ