ਤ੍ਰਿਯੁਗੀਨਾਰਾਇਣ ਮੰਦਰ
| ਤ੍ਰਿਯੁਗੀਨਾਰਾਇਣ ਮੰਦਰ | |
|---|---|
 | |
| ਧਰਮ | |
| ਮਾਨਤਾ | ਹਿੰਦੂ |
| ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ | ਰੁਦਰ ਪਰਿਆਗ |
| Deity | ਲਕਸ਼ਮੀ ਨਾਰਾਇਣ, ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਪਾਰਵਤੀ |
| ਟਿਕਾਣਾ | |
| ਟਿਕਾਣਾ | ਤ੍ਰਿਯੁਗੀਨਾਰਾਇਣ |
| ਰਾਜ | ਉਤਰਾਖੰਡ |
| ਦੇਸ਼ | ਭਾਰਤ |
| ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ | |
| ਕਿਸਮ | ਉੱਤਰ ਭਾਰਤੀ ਹਿਮਾਲੀਅਨ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ |
| ਸਿਰਜਣਹਾਰ | ਆਦੀ ਸ਼ੰਕਰਾਚਾਰੀਆ |
Error: No parameter | |
Error: No parameter | |
ਤ੍ਰਿਯੁਗੀਨਾਰਾਇਣ ਮੰਦਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਉਤਰਾਖੰਡ ਰਾਜ ਦੇ ਰੁਦਰ ਪਰਿਆਗ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਹਿੰਦੂ ਅਸਥਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਮੰਦਰ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸਥਾਨ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਪਾਰਵਤੀ ਦੇ ਵਿਆਹ-ਸਥਾਨ ਵਜੋਂ ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਉਸ ਦੇਵੀ ਵਿਆਹ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ "ਅਖੰਡ ਧੂਣੀ" ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਜੋਤ ਲਗਾਤਾਰ ਬਲ ਰਹੀ ਹੈ।[1]
ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਜੋਤ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਜਲਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਕਲਯੁਗ ਵਿੱਚ ਕੇਦਾਰਘਾਟੀ ਦੇ ਜਮਲੋਕੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਸਨੂੰ ਜਗਾਇਆ ਅਤੇ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਿਰੰਤਰ ਬਲਦੀ ਜੋਤ ਕਾਰਨ, ਇਸ ਮੰਦਰ ਨੂੰ 'ਅਖੰਡ ਧੂਣੀ ਮੰਦਰ' ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕੇਦਾਰਨਾਥ ਧਾਮ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਦਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਕੇਦਾਰਨਾਥ ਦੇ ਬੇਸ ਕੈਂਪ, ਗੌਰੀਕੁੰਡ ਤੋਂ ਤ੍ਰਿਯੁਗੀਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਦੂਰੀ 16 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ।
ਨਵੇਂ ਵਿਆਹੇ ਜੋੜੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਪਾਰਵਤੀ ਦਾ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਲੈਣ ਲਈ ਇਸ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਈ ਜੋੜਿਆਂ ਨੇ ਇੱਥੇ ਵਿਆਹ ਵੀ ਕਰਵਾਇਆ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 2017 ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਸਤੀਆਂ ਕਵਿਤਾ ਕੌਸ਼ਿਕ ਅਤੇ ਰੋਨਿਤ ਬਿਸਵਾਸ, ਅਤੇ 2021 ਵਿੱਚ ਨਿਕਿਤਾ ਸ਼ਰਮਾ ਅਤੇ ਰੋਹਨਦੀਪ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਸ਼ਬਦ-ਨਿਰੁਕਤੀ
[ਸੋਧੋ]ਇਸ ਮੰਦਰ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਚਾਰ ਪਵਿੱਤਰ ਕੁੰਡਾਂ—ਰੁਦਰ ਕੁੰਡ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਕੁੰਡ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਕੁੰਡ ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ ਕੁੰਡ—ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲੀ ਧਾਰਾ ਦਾ ਸਰੋਤ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। 'ਤ੍ਰਿਯੁਗੀਨਾਰਾਇਣ' ਨਾਮ ਇੱਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਬਦ ਹੈ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ। "ਤ੍ਰਿ" ਦਾ ਅਰਥ ਤਿੰਨ, "ਯੁਗੀ" ਦਾ ਭਾਵ ਸਮੇਂ ਦੇ ਇੱਕ ਦੌਰ ਜਾਂ ਯੁੱਗ ਤੋਂ ਹੈ, ਅਤੇ "ਨਾਰਾਇਣ" ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ।
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇੱਥੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਤਿੰਨ ਯੁੱਗਾਂ ਤੋਂ ਇੱਥੇ ਬਲ ਰਹੀ ਅਖੰਡ ਜੋਤ ਵਿੱਚ ਲੱਕੜ ਭੇਟ ਕਰਦੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ 'ਤ੍ਰਿਯੋਗੀ ਨਾਰਾਇਣ ਮੰਦਰ' ਪਿਆ।[2] ਇਸ ਮੰਦਰ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਯੁੱਗਾਂ ਦੌਰਾਨ ਕਾਇਮ ਰਿਹਾ ਹੈ; 'ਯੁੱਗ' ਉਸ ਕਾਲ-ਚੱਕਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਯੁੱਗ: ਸਤਯੁਗ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁੱਗ, ਦੁਆਪਰ ਯੁੱਗ ਅਤੇ ਕਲਿਯੁਗ (ਮੌਜੂਦਾ ਯੁੱਗ), ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਦੰਤਕਥਾ
[ਸੋਧੋ]
ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਦੇਵੀ ਪਾਰਵਤੀ ਹਿਮਾਵਤ ਜਾਂ ਹਿਮਾਵਨ, ਹਿਮਾਲਿਆ ਦਾ ਰੂਪ, ਦੀ ਧੀ ਸੀ। ਉਹ ਸਤੀ ਦਾ ਪੁਨਰਜਨਮ ਸੀ, ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ - ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਨ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਪਾਰਵਤੀ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਲੁਭਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਅਸਫਲ ਰਹੀ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਗੌਰੀ ਕੁੰਡ ਵਿਖੇ ਸਖ਼ਤ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ, ਜੋ ਕਿ ਤ੍ਰਿਯੁਗੀਨਾਰਾਇਣ ਤੋਂ 5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (3.1 ਮੀਲ) ਦੂਰ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਯੁਗੀਨਾਰਾਇਣ ਮੰਦਰ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਪਾਰਵਤੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਗੌਰੀ ਕੁੰਡ ਮੰਦਰ ਵੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਕੇਦਾਰਨਾਥ ਮੰਦਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਅਧਾਰ ਕੈਂਪ ਹੈ।[3] ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਪਾਰਵਤੀ ਨੂੰ ਗੁਪਤਕਾਸ਼ੀ ਵਿਖੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਉਹ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਅਤੇ ਸੋਨ-ਗੰਗਾ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਸੰਗਮ 'ਤੇ ਛੋਟੇ ਤ੍ਰਿਯੁਗੀਨਾਰਾਇਣ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਕਰਨ।[4]
ਤ੍ਰਿਯੁਗੀਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਹਿਮਾਵਤ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੱਤਯੁਗ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਪਾਰਵਤੀ ਦੇ ਸਵਰਗੀ ਵਿਆਹ ਦਾ ਸਥਾਨ ਸੀ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਅਜੇ ਵੀ ਮੰਦਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ ਹਵਨ-ਕੁੰਡ ਜਾਂ ਅਗਨੀ-ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਸਦੀਵੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਲਦੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੇ ਵਿਆਹ ਨੂੰ ਰਸਮੀ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਰਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਰਵਤੀ ਦੇ ਭਰਾ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਿਰਜਣਹਾਰ-ਦੇਵਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਵਿਆਹ ਦੇ ਪੁਜਾਰੀ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀ-ਮੁਨੀ ਦੇਖ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਵਿਆਹ ਦੀ ਸਹੀ ਜਗ੍ਹਾ ਮੰਦਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸ਼ਿਲਾ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਪੱਥਰ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ।[5] ਇਸ ਸਥਾਨ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਇੱਕ ਸਥਾਨ-ਪੁਰਾਣ (ਇੱਕ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗ੍ਰੰਥ) ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਰਜ ਹੈ। ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਸ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬਲਦੀ ਅੱਗ ਦੀ ਰਾਖ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।[6] ਇਹ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਅੱਗ ਦੀ ਰਾਖ ਵਿਆਹੁਤਾ ਅਨੰਦ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਹੈ।[ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ] ਵਿਆਹ ਸਮਾਰੋਹ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਕੋਈ ਵੀ ਲੋਕ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਚਾਰ ਕੁੰਡਾਂ ਜਾਂ ਛੋਟੇ ਤਲਾਬਾਂ, ਰੁਦਰ-ਕੁੰਡ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ-ਕੁੰਡ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਤਿੰਨਾਂ ਕੁੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਾਹ ਸਰਸਵਤੀ-ਕੁੰਡ ਤੋਂ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ, ਦੰਤਕਥਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੁੰਡਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਬਾਂਝਪਨ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਵਨ-ਕੁੰਡ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀਆਂ ਸੁਆਹ ਵਿਆਹੁਤਾ ਅਨੰਦ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਹਵਾਲੇ
[ਸੋਧੋ]- ↑ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ-ਪਾਰਵਤੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦਾ ਸਥਾਨ
- ↑ ਤ੍ਰਿਯੋਗੀ ਨਰਾਇਣ ਮੰਦਰ
- ↑ "Gauri Kund". Archived from the original on 2017-09-06. Retrieved 2026-08-19.
- ↑ Roma Bradnock (2000). Indian Himalaya handbook. Footprint Travel Guides. pp. 113–114. ISBN 9781900949798.
{{cite book}}:|work=ignored (help) - ↑ "Triyuginarayan Temple". Kedarnath.com. Archived from the original on 10 ਮਾਰਚ 2009. Retrieved 25 July 2009.
- ↑ Mittal, Sushil; G.R.Thursby (2004). The Hindu world. Routledge. p. 480. ISBN 9780415215275. Retrieved 14 August 2009.
{{cite book}}:|work=ignored (help)