ਸਮੱਗਰੀ 'ਤੇ ਜਾਓ

ਦੀਨਦਿਆਲ ਉਪਾਧਿਆਏ

ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇੱਕ ਆਜ਼ਾਦ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਤੋਂ


ਦੀਨਦਿਆਲ ਉਪਾਧਿਆਏ
ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ ਦੁਆਰਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸਾਂਝੀ ਡਾਕ ਟਿਕਟ, 2018
ਭਾਰਤੀ ਜਨ ਸੰਘ ਦੇ ਦਸਵੇਂ ਪ੍ਰਧਾਨ
ਦਫ਼ਤਰ ਵਿੱਚ
ਦਸੰਬਰ 1967 – ਫਰਵਰੀ 1968
ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂਬਲਰਾਜ ਮਧੋਕ
ਤੋਂ ਬਾਅਦਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਵਾਜਪਾਈ
ਨਿੱਜੀ ਜਾਣਕਾਰੀ
ਜਨਮ(1916-09-25)25 ਸਤੰਬਰ 1916
ਨਾਗਲਾ ਚੰਦਰਬਨ, ਮਥੁਰਾ, ਸੰਯੁਕਤ ਪ੍ਰਾਂਤ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ
(ਅਜੋਕੇ ਦੀਨਦਿਆਲ ਧਾਮ, ਮਥੁਰਾ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਭਾਰਤ)
ਮੌਤ11 ਫਰਵਰੀ 1968(1968-02-11) (ਉਮਰ 51)
ਮੁਗਲਸਰਾਏ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਭਾਰਤ
ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀਭਾਰਤੀ ਜਨ ਸੰਘ
ਅਲਮਾ ਮਾਤਰਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਕਾਲਜ, ਕਾਨਪੁਰ, ਆਗਰਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (BA)

ਦੀਨਦਿਆਲ ਉਪਾਧਿਆਏ (25 ਸਤੰਬਰ 1916 – 11 ਫਰਵਰੀ 1968) ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਅਟੁੱਟ ਮਾਨਵਤਾਵਾਦ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਸਮਰਥਕ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ (ਭਾਜਪਾ) ਦੇ ਪੂਰਵਜ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਾਰਟੀ ਭਾਰਤੀ ਜਨ ਸੰਘ (ਬੀਜੇਐਸ) ਦੇ ਨੇਤਾ ਸਨ।[1] ਉਪਾਧਿਆਏ ਨੇ 1940 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂਤਵ ਪੁਨਰ ਸੁਰਜੀਤੀ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਫੈਲਾਉਣ ਲਈ ਮਾਸਿਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਰਾਸ਼ਟਰ ਧਰਮ, ਜਿਸਦਾ ਮੋਟੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਰਥ 'ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਰਤੱਵ' ਹੈ, ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ।[2] ਉਪਾਧਿਆਏ ਨੂੰ ਕੁਝ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ-ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਮੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਕਈ ਗਾਂਧੀਵਾਦੀ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਰਵੋਦਯ (ਸਭ ਦੀ ਤਰੱਕੀ) ਅਤੇ ਸਵਦੇਸ਼ੀ (ਸਵੈ-ਨਿਰਭਰਤਾ) ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸਮਝੌਤੇ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਕੇ ਜਨ ਸੰਘ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਿਧਾਂਤ, ਅਟੁੱਟ ਮਾਨਵਤਾਵਾਦ ਦਾ ਖਰੜਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।[3]

ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ

[ਸੋਧੋ]

ਉਪਾਧਿਆਏ ਦਾ ਜਨਮ 1916 ਵਿੱਚ ਮਥੁਰਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਨਾਗਲਾ ਚੰਦਰਬਨ ਪਿੰਡ, ਜਿਸਨੂੰ ਹੁਣ ਦੀਨਦਿਆਲ ਧਾਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।[4][5][6] ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ, ਭਗਵਤੀ ਪ੍ਰਸਾਦ ਉਪਾਧਿਆਏ, ਇੱਕ ਜੋਤਸ਼ੀ ਸਨ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮਾਂ, ਰਾਮਪਿਆਰੀ ਉਪਾਧਿਆਏ, ਘਰੇਲੂ ਔਰਤ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਹਿੰਦੂ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਅੱਠ ਸਾਲ ਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਉਸਦੇ ਮਾਮੇ ਨੇ ਕੀਤਾ। ਉਸਦੇ ਮਾਮੇ ਅਤੇ ਮਾਸੀ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਹੇਠ ਉਸਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸੀਕਰ ਦੇ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਇਆ। ਸੀਕਰ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਸੋਨੇ ਦਾ ਤਗਮਾ, ਕਿਤਾਬਾਂ ਖਰੀਦਣ ਲਈ 250 ਰੁਪਏ ਅਤੇ 10 ਰੁਪਏ ਦੀ ਮਾਸਿਕ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਦਿੱਤੀ।[5] ਉਸਨੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਪਿਲਾਨੀ (ਹੁਣ ਬਿਰਲਾ ਸਕੂਲ, ਪਿਲਾਨੀ) ਤੋਂ ਇੰਟਰਮੀਡੀਏਟ ਕੀਤੀ।[7] [8] ਉਸਨੇ ਕਾਨਪੁਰ ਦੇ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਬੀ.ਏ. ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। 1939 ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਗਰਾ ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸੇਂਟ ਜੌਹਨ ਕਾਲਜ, ਆਗਰਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲੈ ਲਿਆ ਪਰ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਜਾਰੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖ ਸਕੇ।[9] ਕੁਝ ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਵਿੱਤੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਕਾਰਨ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਐਮਏ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ।[10] ਉਹ ਸਿਵਲ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਰਵਾਇਤੀ ਭਾਰਤੀ ਧੋਤੀ-ਕੁੜਤਾ ਅਤੇ ਟੋਪੀ ਪਹਿਨਣ ਕਰਕੇ ਪੰਡਿਤ ਜੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਣ ਲੱਗੇ।[11]

ਕਰੀਅਰ

[ਸੋਧੋ]

ਉਪਾਧਿਆਏ 1937 ਵਿੱਚ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦੇ ਸਮੇਂ ਆਪਣੇ ਇੱਕ ਸਹਿਪਾਠੀ ਬਾਲੂਜੀ ਮਹਾਸ਼ਬਦੇ ਰਾਹੀਂ ਆਰਐਸਐਸ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਏ ਸਨ। ਉਹ ਆਰਐਸਐਸ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਕੇਬੀ ਹੇਡਗੇਵਾਰ ਨੂੰ ਮਿਲੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਾਖਾ ਵਿੱਚ ਬੌਧਿਕ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਭੰਡਾਰੀ ਵੀ ਕਾਨਪੁਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਹਿਪਾਠੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1942 ਤੋਂ ਆਰਐਸਐਸ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਸਮਾਂ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਾਗਪੁਰ ਵਿਖੇ 40 ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਗਰਮੀਆਂ ਦੀਆਂ ਛੁੱਟੀਆਂ ਵਾਲੇ ਆਰਐਸਐਸ ਕੈਂਪ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਘ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ। ਆਰਐਸਐਸ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੰਗ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਸਾਲ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਪਾਧਿਆਏ ਆਰਐਸਐਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਭਰ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਬਣ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਖੀਮਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਲਈ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਵਜੋਂ ਅਤੇ 1955 ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਲਈ ਸੰਯੁਕਤ ਪ੍ਰਾਂਤ ਪ੍ਰਚਾਰਕ (ਖੇਤਰੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕ) ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਰਐਸਐਸ ਦਾ ਇੱਕ ਆਦਰਸ਼ ਸਵੈਮ ਸੇਵਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ 'ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭਾਸ਼ਣ ਸੰਘ ਦੇ ਸ਼ੁੱਧ ਵਿਚਾਰ-ਪ੍ਰਵਾਹ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਸੀ'।

ਉਪਾਧਿਆਏ ਨੇ 1940 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਲਖਨਊ ਤੋਂ ਮਾਸਿਕ ਰਾਸ਼ਟਰ ਧਰਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹਿੰਦੂਤਵ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਫੈਲਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਹਫ਼ਤਾਵਾਰੀ ਪੰਚਜਨਯ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸਵਦੇਸ਼ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।[12]

1951 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਸ਼ਿਆਮਾ ਪ੍ਰਸਾਦ ਮੁਖਰਜੀ ਨੇ ਬੀਜੇਐਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਦੀਨਦਿਆਲ ਨੂੰ ਆਰਐਸਐਸ ਦੁਆਰਾ ਪਾਰਟੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਇਸਨੂੰ ਸੰਘ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਇੱਕ ਸੱਚੇ ਮੈਂਬਰ ਵਿੱਚ ਢਾਲਣ ਦਾ ਕੰਮ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਇਸਦੀ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸ਼ਾਖਾ ਦਾ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਲ-ਇੰਡੀਆ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ। 15 ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ, ਉਹ ਸੰਗਠਨ ਦੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਰਹੇ। ਉਸਨੇ 1963 ਦੀ ਦੋ-ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਜੌਨਪੁਰ ਦੀ ਲੋਕ ਸਭਾ ਸੀਟ ਲਈ ਉਪ-ਚੋਣ ਵੀ ਲੜੀ ਜਦੋਂ ਜਨ ਸੰਘ ਦੇ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ ਬ੍ਰਹਮ ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ, ਪਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਖਿੱਚ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹੇ ਅਤੇ ਚੁਣੇ ਨਹੀਂ ਗਏ।

1967 ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨ ਸੰਘ ਨੂੰ 35 ਸੀਟਾਂ ਮਿਲੀਆਂ ਅਤੇ ਉਹ ਲੋਕ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਤੀਜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪਾਰਟੀ ਬਣ ਗਈ। ਜਨ ਸੰਘ ਸੰਯੁਕਤ ਵਿਧਾਇਕ ਦਲ ਦਾ ਵੀ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ, ਜੋ ਕਿ ਗੈਰ-ਕਾਂਗਰਸੀ ਵਿਰੋਧੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨੂੰ ਗੱਠਜੋੜ ਵਜੋਂ ਕਈ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰਾਂ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਸੀ। ਇਸਨੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ ਦੇ ਸੱਜੇ ਅਤੇ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਇੱਕ ਪਲੇਟਫਾਰਮ 'ਤੇ ਲਿਆਂਦੇ।[13] ਉਹ ਦਸੰਬਰ 1967 ਵਿੱਚ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਕਾਲੀਕਟ ਸੈਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਜਨ ਸੰਘ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣੇ। ਉਸ ਸੈਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਭਾਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਗੱਠਜੋੜ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਗਠਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਭਾਸ਼ਾ ਤੱਕ ਕਈ ਪਹਿਲੂਆਂ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਪਾਰਟੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਡੀ ਘਟਨਾ ਨਹੀਂ ਵਾਪਰੀ ਜੋ ਫਰਵਰੀ 1968 ਵਿੱਚ 2 ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਕਾਰਨ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।

ਉਪਾਧਿਆਏ ਨੇ ਲਖਨਊ ਤੋਂ ਪੰਚਜਨਯ (ਹਫਤਾਵਾਰੀ) ਅਤੇ ਸਵਦੇਸ਼ (ਰੋਜ਼ਾਨਾ) ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਕੀਤਾ। ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਚੰਦਰਗੁਪਤ ਮੌਰਿਆ ' ਤੇ ਇੱਕ ਨਾਟਕ ਲਿਖਿਆ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਕਰਾਚਾਰੀਆ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਲਿਖੀ। ਉਸਨੇ ਹੇਡਗੇਵਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਮਰਾਠੀ ਜੀਵਨੀ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ।

ਦਸੰਬਰ 1967 ਵਿੱਚ, ਉਪਾਧਿਆਏ ਨੂੰ ਬੀਜੇਐਸ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ।

ਦਰਸ਼ਨ

[ਸੋਧੋ]

ਅਟੁੱਟ ਮਾਨਵਵਾਦ ਉਪਾਧਿਆਏ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸੰਕਲਪਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਸੀ ਅਤੇ 1965 ਵਿੱਚ ਜਨ ਸੰਘ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਸਿਧਾਂਤ ਵਜੋਂ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।

ਮੌਤ

[ਸੋਧੋ]

10 ਫਰਵਰੀ 1968 ਨੂੰ ਉਪਾਧਿਆਏ ਲਖਨਊ ਤੋਂ ਪਟਨਾ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਦੇਰ ਰਾਤ ਦੀ ਰੇਲਗੱਡੀ ਵਿੱਚ ਸਵਾਰ ਹੋਏ, ਜਿਸਨੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵਾਰ ਰੁਕਿਆ। ਉਪਾਧਿਆਏ ਨੂੰ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਜੌਨਪੁਰ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿੰਦਾ ਦੇਖੇ ਜਾਣ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਹੋਈ। ਰੇਲਗੱਡੀ ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ 01:40 ਦੇ ਕਰੀਬ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਲਈ ਰੁਕੀ। ਮੁਗਲਸਰਾਏ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ; 2:10 ਵਜੇ ਪਹੁੰਚਣ 'ਤੇ ਹਾਂ, ਉਪਾਧਿਆਏ ਸਵਾਰ ਨਹੀਂ ਸਨ।[14] ਲਗਭਗ 2:20 ਵਜੇ ਸਵੇਰੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਮੁਗਲਸਰਾਏ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਬਾਹਰ, ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 750 ਫੁੱਟ ਦੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਪਈ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਰੁਪਏ ਦਾ ਨੋਟ ਸੀ।

ਕੇਂਦਰੀ ਜਾਂਚ ਬਿਊਰੋ (ਸੀਬੀਆਈ) ਦੀ ਜਾਂਚ ਟੀਮ ਨੇ ਇਹ ਪਤਾ ਲਗਾਇਆ ਕਿ ਉਪਾਧਿਆਏ ਨੂੰ ਲੁਟੇਰਿਆਂ ਨੇ ਟ੍ਰੇਨ ਦੇ ਮੁਗਲਸਰਾਏ ਸਟੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਠੀਕ ਪਹਿਲਾਂ ਡੱਬਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਧੱਕਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।[15] ਉਪਾਧਿਆਏ ਦੇ ਕੈਬਿਨ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਕੈਬਿਨ ਵਿੱਚ ਯਾਤਰਾ ਕਰ ਰਹੇ ਇੱਕ ਯਾਤਰੀ ਨੇ ਇੱਕ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਫਾਈਲਾਂ ਅਤੇ ਬਿਸਤਰੇ ਕੱਢਦੇ ਹੋਏ ਦੇਖਿਆ। ਇਸ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਪਛਾਣ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਭਰਤ ਲਾਲ ਵਜੋਂ ਹੋਈ। ਸੀਬੀਆਈ ਨੇ ਲਾਲ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀ ਰਾਮ ਅਵਧ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਜੋੜੇ 'ਤੇ ਕਤਲ ਅਤੇ ਚੋਰੀ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ।[16] ਸੀਬੀਆਈ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਆਦਮੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਪਾਧਿਆਏ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਬੈਗ ਚੋਰੀ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਫੜਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਣ ਦੀ ਧਮਕੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਟ੍ਰੇਨ ਤੋਂ ਧੱਕਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।[15] ਆਦਮੀਆਂ ਨੂੰ ਕਤਲ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਲਾਲ ਨੂੰ ਚੋਰੀ ਦਾ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ।[16][15]

ਇਹ ਕਤਲ ਅਜੇ ਵੀ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਣਸੁਲਝਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਇਸ ਕਤਲ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਮੰਨਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਸੀਬੀਆਈ ਨੇ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਨੂੰ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸੰਭਾਲਿਆ ਸੀ।[17][18] ਬਰੀ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 70 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਜਾਂਚ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। [16] ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਬੰਬੇ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੇ ਜਸਟਿਸ ਵਾਈ.ਵੀ. ਚੰਦਰਚੂੜ ਨੂੰ ਮਾਮਲੇ ਦੇ ਤੱਥਾਂ ਦੀ ਇੱਕ-ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਜਾਂਚ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। [16] ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ 1970 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਏ ਸਨ।[18] ਚੰਦਰਚੂੜ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸੀਬੀਆਈ ਦੀ ਜਾਂਚ ਨੇ ਮੌਤ ਦੀ ਇੱਕ ਸਹੀ ਤਸਵੀਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ ਜੋ ਇੱਕ ਰੁਕਾਵਟ ਵਾਲੀ ਚੋਰੀ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਇੱਕ ਸਵੈ-ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਵਾਪਰੀ ਘਟਨਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਾ ਕੋਈ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ।[16]

2017 ਵਿੱਚ ਉਪਾਧਿਆਏ ਦੀ ਭਤੀਜੀ ਅਤੇ ਕਈ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਨੇ ਉਸਦੇ ਕਤਲ ਦੀ ਨਵੀਂ ਜਾਂਚ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ।[19]

ਵਿਰਾਸਤ

[ਸੋਧੋ]
ਦੀਨਦਿਆਲ ਉਪਾਧਿਆਏ ਦੀ ਮੂਰਤੀ
ਦੀਨਦਿਆਲ ਉਪਾਧਿਆਏ ਦੀ ਮੂਰਤੀ

2016 ਤੋਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਭਾਜਪਾ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕਈ ਜਨਤਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਰੱਖੇ ਹਨ।[20] [21] ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੜਕ/ਮਾਰਗ ਦਾ ਨਾਮ ਉਪਾਧਿਆਏ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਗਸਤ 2017 ਵਿੱਚ ਯੂਪੀ ਵਿੱਚ ਭਾਜਪਾ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਪਾਧਿਆਏ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲਸਰਾਏ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦਾ ਨਾਮ ਬਦਲਣ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇਹ ਇਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਮਿਲੀ ਸੀ।[20] ਵਿਰੋਧੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਕਦਮ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ। ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਇੱਕ ਬਿਆਨ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦਾ ਨਾਮ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਯੋਗਦਾਨ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ ਸੀ।[22] ਦੀਨ ਦਿਆਲ ਰਿਸਰਚ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਉਪਾਧਿਆਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਬਾਰੇ ਸਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਦਾ ਹੈ।

2018 ਵਿੱਚ ਸੂਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਕੇਬਲ-ਸਟੇਡ ਪੁਲ ਦਾ ਨਾਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਪੰਡਿਤ ਦੀਨਦਿਆਲ ਉਪਾਧਿਆਏ ਪੁਲ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।[23]

16 ਫਰਵਰੀ 2020 ਨੂੰ ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਨੇ ਪੰਡਿਤ ਦੀਨਦਿਆਲ ਉਪਾਧਿਆਏ ਯਾਦਗਾਰੀ ਕੇਂਦਰ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਪਾਧਿਆਏ ਦੀ 63 ਫੁੱਟ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਮੂਰਤੀ ਹੈ।[24]

ਦੀਨਦਿਆਲ ਉਪਾਧਿਆਏ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਯਾਦਗਾਰੀ ਡਾਕ ਟਿਕਟਾਂ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ
  • 1978 ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਡਾਕ ਟਿਕਟ
    1978 ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਡਾਕ ਟਿਕਟ
  • 2015 ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਡਾਕ ਟਿਕਟ
    2015 ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਡਾਕ ਟਿਕਟ
  • 2016 ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਡਾਕ ਟਿਕਟ
    2016 ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਡਾਕ ਟਿਕਟ
  • 2018 ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਡਾਕ ਟਿਕਟ
    2018 ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਡਾਕ ਟਿਕਟ
1952-1967 ਤੱਕ ਭਾਰਤੀ ਜਨਸੰਘ ਦਾ ਵਿਕਾਸ
  • Footprint of Bharatiya Jana Sangh in 1952
    Footprint of Bharatiya Jana Sangh in 1952
  • Footprint of Bharatiya Jana Sangh in 1957
    Footprint of Bharatiya Jana Sangh in 1957
  • Footprint of Bharatiya Jana Sangh in 1962
    Footprint of Bharatiya Jana Sangh in 1962
  • Footprint of Bharatiya Jana Sangh in 1967
    Footprint of Bharatiya Jana Sangh in 1967

ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ

[ਸੋਧੋ]
  • ਦੀਨ ਦਿਆਲ ਉਪਾਧਿਆਏ ਗ੍ਰਾਮੀਣ ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਯੋਜਨਾ
  • ਦੀਨ ਦਿਆਲ ਉਪਾਧਿਆਏ ਗ੍ਰਾਮ ਜੋਤੀ ਯੋਜਨਾ
  • ਦੀਨ ਦਿਆਲ ਅੰਤਯੋਦਯ ਉਪਚਾਰ ਯੋਜਨਾ
  • ਪੰਡਿਤ ਦੀਨਦਿਆਲ ਉਪਾਧਿਆਏ ਇਨਡੋਰ ਸਟੇਡੀਅਮ
  • ਪੰਡਿਤ ਦੀਨਦਿਆਲ ਪੈਟਰੋਲੀਅਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ
  • ਦੀਨਦਿਆਲ ਉਪਾਧਿਆਏ ਹਸਪਤਾਲ, ਸ਼ਿਮਲਾ
  • ਪੰਡਿਤ ਦੀਨਦਿਆਲ ਉਪਾਧਿਆਏ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਸੰਸਥਾਨ

ਹਵਾਲੇ

[ਸੋਧੋ]

ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ

[ਸੋਧੋ]
  1. ↑ Dutta, Prabhash K. (21 September 2017). "Who was Deendayal Upadhyay, the man PM Narendra Modi often refers to in his speeches?". India Today (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ). Retrieved 9 February 2021.
  2. ↑ "Points about Deendayal Upadhyay". IndiaToday. 25 September 2018. Retrieved 16 February 2020.
  3. ↑ . London New York. {{cite book}}: Missing or empty |title= (help)
  4. ↑ Dutta, Prabhash K. (21 September 2017). "Who was Deendayal Upadhyay, the man PM Narendra Modi often refers to in his speeches?". India Today (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ). Retrieved 9 February 2021.
  5. ↑ 5.0 5.1 . Preface. {{cite book}}: Missing or empty |title= (help)
  6. ↑ Sahasrabuddhe, Vinay (24 September 2016). "With Focus on Vikas, Deendayal Upadhyaya Went Beyond Public vs Private". BloombergQuint (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ). Archived from the original on 24 ਫ਼ਰਵਰੀ 2022. Retrieved 24 February 2022.
  7. ↑ Prabhash K Dutta (21 September 2017). "Who was Deendayal Upadhyay, the man PM Narendra Modi often refers to in his speeches?". India Today. Retrieved 26 November 2018.
  8. ↑ "Pandit Deendayal Upadhyaya". rajasthan.bjym.org. Archived from the original on 7 June 2019. Retrieved 7 June 2019.
  9. ↑ "End of an Era". deendayalupadhyay.org. Archived from the original on 17 November 2018. Retrieved 26 November 2018.
  10. ↑ . Biography. {{cite book}}: Missing or empty |title= (help)
  11. ↑ Anand, Arun (25 September 2020). "Who killed Deendayal Upadhyaya? It's a 50-year-old question". ThePrint. Retrieved 9 February 2021.
  12. ↑ Dutta, Prabhash K. (21 September 2017). "Who was Deendayal Upadhyay, the man PM Narendra Modi often refers to in his speeches?". India Today (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ). Retrieved 9 February 2021.
  13. ↑ "Deen Dayal Upadhyaya, a swayamsevak, was pitchforked to lead Jana Sangh at a critical juncture in party's history", indianexpress.com, 25 September 2019, archived from the original on 12 April 2020
  14. ↑ Pandey, Deepak K. (25 May 2015). "Probe murder of Deendayal Upadhyaya afresh: Swamy". The Hindu. Retrieved 5 June 2018.
  15. ↑ 15.0 15.1 15.2 Pandey, Deepak K. (25 May 2015). "Probe murder of Deendayal Upadhyaya afresh: Swamy". The Hindu. Retrieved 5 June 2018.Pandey, Deepak K. (25 May 2015).
  16. ↑ 16.0 16.1 16.2 16.3 16.4 ਹਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਗ਼ਲਤੀ:Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Noorani
  17. ↑ Dutta, Prabhash K. (21 September 2017). "Who was Deendayal Upadhyay, the man PM Narendra Modi often refers to in his speeches?". India Today (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ). Retrieved 9 February 2021.
  18. ↑ 18.0 18.1 Husain, Yusra (11 February 2018). "Blood on the tracks: A journey that led to a fatal destination". The Times of India (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ). Retrieved 8 October 2022.
  19. ↑ "Cong asks for fresh probe into Deendayal Upadhyay's death". DNA India. Press Trust of India. 11 August 2017. Retrieved 5 June 2018.
  20. ↑ 20.0 20.1 Chatterjee, Manini (25 September 2017). "Manufacturing an icon – The Deendayal Upadhyaya, one of the university is also name in Sikar. blitzkrieg". The Telegraph. Archived from the original on 8 November 2017. Retrieved 5 June 2018.
  21. ↑ Dutta, Prabhash K. (21 September 2017). "Who was Deendayal Upadhyay, the man PM Narendra Modi often refers to in his speeches?". India Today (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ). Retrieved 9 February 2021.
  22. ↑ "SP, BSP oppose renaming of Mughalsarai railway station". LiveMint. PTI. 4 August 2017. Retrieved 5 June 2018.
  23. ↑ Dutta, Prabhash K. (21 September 2017). "Who was Deendayal Upadhyay, the man PM Narendra Modi often refers to in his speeches?". India Today (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ). Retrieved 9 February 2021.
  24. ↑ "PM Modi Launches, lays foundation stone of 50 projects worth Rs 1,254 crore in Varanasi". TribuneIndia. 16 February 2019. Archived from the original on 17 February 2020. Retrieved 17 February 2020.
"https://pa.wikipedia.org/w/index.php?title=ਦੀਨਦਿਆਲ_ਉਪਾਧਿਆਏ&oldid=832100" ਤੋਂ ਲਿਆ