ਧਾਮਨਾਰ ਗੁਫਾਵਾਂ
ਧਾਮਨਾਰ ਗੁਫਾਵਾਂ | |
 ਮੰਦਸੌਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਚੰਦਵਾਸਾ ਵਿਖੇ ਧਮਨਾਰ ਗੁਫਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਖੇਪ। | |
 Interactive map of ਧਾਮਨਾਰ ਗੁਫਾਵਾਂ | |
| ਗੁਣਕ | 24°11′35″N 75°29′53″E / 24.19306°N 75.49806°E |
|---|---|
| ਕਿਸਮ | ਬੋਧੀ ਗੁਫਾਵਾਂ |
ਧਮਨਾਰ ਗੁਫਾਵਾਂ (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: Dhamnar Caves) ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ ਦੇ ਮੰਦਸੌਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਧਮਨਾਰ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਗੁਫਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਸ ਚੱਟਾਨ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ 51 ਗੁਫਾਵਾਂ, ਸਟੂਪ, ਚੈਤਯ, ਰਸਤੇ ਅਤੇ ਸੰਖੇਪ ਨਿਵਾਸ ਹਨ, ਜੋ 7ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਉੱਕਰੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਬੈਠੀਆਂ ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਨਿਰਵਾਣ ਮੁਦਰਾ ਵਿੱਚ ਗੌਤਮ ਬੁੱਧ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਹਨ।[1]
ਉੱਤਰੀ ਪਾਸੇ ਦੀਆਂ ਚੌਦਾਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਰੀ ਕਚੇਰੀ (ਵੱਡਾ ਦਰਬਾਰ) ਅਤੇ ਭੀਮ ਬਾਜ਼ਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ। ਬਾਰੀ ਕਚੇਰੀ ਗੁਫਾ 20 ਫੁੱਟ ਵਰਗ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਟੂਪ ਅਤੇ ਚੈਤਯ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਵਰਾਂਡੇ ਵਿੱਚ ਲੱਕੜ ਦੀ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਦੇ ਨਾਲ ਪੱਥਰ ਦੀ ਰੇਲਿੰਗ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਭੀਮ ਬਾਜ਼ਾਰ ਗੁਫਾ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਲੰਬਾਈ 115 ਫੁੱਟ ਗੁਣਾ 80 ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਿਹਾਰ ਅਤੇ ਚੈਤਯਗ੍ਰਹਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਟੂਪ ਹਨ। ਲੱਕੜ ਦੇ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਛੱਤ ਮਾੜੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹੈ।[2]
ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ
[ਸੋਧੋ]ਧਮਨਾਰ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚ 51 ਚੱਟਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੱਟੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬੋਧੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਢਾਂਚੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਟੂਪ, ਚੈਤਯ, ਵਰਾਂਡਾ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਕਮਰੇ, ਦੋਵੇਂ ਹੀਨਯਾਨ ਅਤੇ ਮਹਾਯਾਨ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਦੇ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦੇ 5ਵੀਂ-6ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਨ।
ਇਸ ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਬੈਠਣ ਵਾਲਾ ਚਿੱਤਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦੀ ਚੱਟਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੱਟੀਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ (7ਵੀਂ-8ਵੀਂ ਸਦੀ ਈ.) ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ (8ਵੀਂ-9ਵੀਂ ਸਦੀ ਈ.) ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਇੱਕ ਇੱਕਲਾ ਅਖੰਡ ਮੰਦਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।
ਇਹ ਢਾਂਚਾ ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਸਰਵੇਖਣ ਦੁਆਰਾ ਇਸਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਢਹਿ-ਢੇਰੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਛਿੱਲੇਦਾਰ ਲੈਟਰਾਈਟ ਚੱਟਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਰਾਬ ਹੋ ਗਏ ਸਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਅਸਥਿਰ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।[3]
ਗੈਲਰੀ
[ਸੋਧੋ]-
ਧਮਨਾਰ ਗੁਫਾਵਾਂ ਦੀ ਯੋਜਨਾ -
ਗੁਫਾਵਾਂ। -
ਚੱਟਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੱਟੀਆਂ ਧਮਨਾਰ ਗੁਫਾਵਾਂ -
ਬੋਧੀ ਮੂਰਤੀ ਗੁਫਾਵਾਂ -
ਧਮਨਾਰ ਗੁਫਾਵਾਂ -
ਬੜੀ ਕਚਹਾਰੀ (ਗੁਫਾ-6) -
ਧਮਨਾਰ ਗੁਫਾਵਾਂ ਦਾ ਅਗਲਾ ਹਿੱਸਾ -
ਧਮਨਾਰ ਗੁਫਾਵਾਂ ਦੇ ਸਟੂਪ
ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ
[ਸੋਧੋ]- ਧਰਮਰਾਜੇਸ਼ਵਰ
ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ
[ਸੋਧੋ]- Jain, Kailash Chand (1972). Malwa Through the Ages, from the Earliest Times to 1305 A.D. Motilal Banarsidass Pub. pp. 426–427. ISBN 812080824X.
- Verma, Archana (2007). Cultural and Visual Flux at Early Historical Bagh in Central India. Archaeopress British Archaeological Reports. p. 11. ISBN 978-1407301518.
ਹਵਾਲੇ
[ਸੋਧੋ]- ↑ Archaeological Survey of India, Bhopal Circle. "Monument >> Mandsaur >> Dhamnar Buddhist caves No. 1 to 51". Govt of India, Ministry of Culture. Retrieved 1 December 2013.
- ↑ "DHAMPUR TAHSIL". Imperial Gazetteer of India. 11: 283. Archived from the original on 6 ਜੁਲਾਈ 2024. Retrieved 1 December 2013.
- ↑ "MP: Dhamnar caves conservation plan can be replicated, says ASI". Hindustan Times (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ). 2015-05-02. Retrieved 2022-03-15.
