ਨੁਜੁਮ-ਉਲ-ਉਲੂਮ
ਨੁਜੁਮ-ਉਲ-ਉਲੂਮ (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: Nujum-ul-Ulum; 'ਸਿਤਾਰਾ ਵਿਗਿਆਨ', ਅੰ. 1570 ਈਸਵੀ), ਭਾਰਤ ਦੇ ਬੀਜਾਪੁਰ ਦੇ ਆਦਿਲ ਸ਼ਾਹੀ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੌਰਾਨ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਇੱਕ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਹੈ। ਇਸ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤੀ ਜੋਤਿਸ਼ ਅਤੇ ਸੂਖਮ ਜਾਦੂ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਚਿੱਤਰਿਤ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ 876 ਲਘੂ ਚਿੱਤਰ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੂਤਾਂ, ਗ੍ਰਹਿਆਂ, ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ, ਡਿਗਰੀਆਂ, ਸੂਫੀ ਤਵੀਤਾਂ, ਜਾਦੂਈ ਜਾਦੂ, ਹਿੰਦੂ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ, ਜੋਤਿਸ਼ ਟੇਬਲ ਅਤੇ ਕੁੰਡਲੀਆਂ, ਜਾਨਵਰਾਂ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀਆਂ ਲਗਭਗ 400 ਚਿੱਤਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਡੈੱਕਨ ਪੇਂਟਿੰਗ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਨ।
ਇਤਿਹਾਸ
[ਸੋਧੋ]ਇਹ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ 17 ਅਗਸਤ, 1570 ਨੂੰ ਬੀਜਾਪੁਰ ਵਿੱਚ ਅਲੀ ਆਦਿਲ ਸ਼ਾਹ ਪਹਿਲੇ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਪੂਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸਨੂੰ ਜੋਤਿਸ਼ ਅਤੇ ਸੂਖਮ ਜਾਦੂ ਦਾ ਇੱਕ ਚਿੱਤਰਿਤ ਮੈਨੂਅਲ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਛਾਪੀ ਗਈ ਤਾਰੀਖ ਅਤੇ ਪੇਂਟਿੰਗ ਸ਼ੈਲੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਾਂ ਤਾਂ ਇਹ ਕੰਮ ਬੀਜਾਪੁਰ ਦੇ ਸੁਲਤਾਨ ਅਲੀ ਆਦਿਲ ਸ਼ਾਹ (1557-1579) ਦੁਆਰਾ ਜਾਂ ਉਸਦੇ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਮੈਂਬਰ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਪਰਿਕਲਪਨਾ ਨੂੰ ਆਇਤਨ ਦੀ ਲੰਬਾਈ, ਇਸਦੇ ਲਘੂ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਅਤੇ ਮਾਤਰਾ, ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਦੀ ਵਿਆਪਕ ਵਰਤੋਂ, ਅਤੇ ਲਗਾਏ ਗਏ ਚਿੱਤਰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੁਆਰਾ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ - ਇਹ ਸਾਰੇ ਕਾਰਕ ਜੋ ਇੱਕ ਸ਼ਾਹੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਦਰਅਸਲ, ਐਮਾ ਫਲੈਟ ਨੁਜੁਮ ਅਲ-ਉਲਮ ' ਤੇ ਆਪਣੇ ਹਾਲੀਆ ਲੇਖ ਵਿੱਚ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਬੂਤਾਂ ਤੋਂ, ਲੇਖਕਤਾ ਨੂੰ ਅਲੀ ਆਦਿਲ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ "ਜਾਂ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਭੂਤ ਲੇਖਕ ਦੇ ਬਰਾਬਰ" ਮੰਨਦੀ ਹੈ।
ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਓ.ਪੀ. ਪਰਮੇਸ਼ਵਰਨ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬੀਜਾਪੁਰ ਦੇ ਇਸ ਸਕੂਲ ਨੂੰ ਆਦਿਲ ਸ਼ਾਹ ਪਹਿਲੇ (1558-1580) ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਇਬਰਾਹਿਮ ਦੂਜੇ (1580-1627) ਦੁਆਰਾ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਕਲਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਬਾਅਦ ਵਾਲਾ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਮਾਹਰ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ, ਨੌਰਸ ਨਾਮ ਦਾ ਲੇਖਕ ਸੀ। ਬੀਜਾਪੁਰ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੇ ਤੁਰਕੀ ਅਤੇ ਫਾਰਸ ਨਾਲ ਸੁਹਿਰਦ ਸਬੰਧ ਸਨ, ਅਤੇ ਨੁਜੁਮ ਅਲ-ਉਲਮ ਵਿੱਚ ਖਗੋਲ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਸ਼ਾਇਦ ਇੱਕ ਓਟੋਮੈਨ ਤੁਰਕੀ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਤੋਂ ਲਏ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਫੁਜ਼ੁਲੀ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ।
ਵੇਰਵਾ
[ਸੋਧੋ]ਚੈਸਟਰ ਬੀਟੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵਿੱਚ ਖਰੜੇ ਦੇ ਵਰਣਨ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਨੁਜੁਮ ਅਲ-ਉਲਮ ('ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਸਿਤਾਰੇ') ਮੁਸਲਿਮ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ ਜੋ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜੋਤਿਸ਼ ਅਤੇ ਜਾਦੂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ, ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਤੋਂ ਅੱਠ ਸੌ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਚਿੱਤਰ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਫੋਲੀਓ ਉੱਤਰੀ ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਐਂਡਰੋਮੇਡਾ (ਇੱਕ ਔਰਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ) ਅਤੇ ਘੋੜਾ, ਇੱਕ ਰੱਥ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ, ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ (ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਮਹਿਲ) ਅਤੇ ਡਿਗਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਰਾਸ਼ੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ਲੀਓ (ਇੱਕ ਸ਼ੇਰ), ਜੁਪੀਟਰ ਨੂੰ ਜਲੂਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਰਾਜੇ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸੱਤ-ਮੰਜ਼ਿਲਾ ਸਿੰਘਾਸਣ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਸ਼ਾਸਕ (ਚਕਰਾਵਤਿਨ) ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਿਖਤ ਦੀ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਾਪੀ ਜੋ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਲਗਭਗ ਸੌ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਬੀਜਾਪੁਰ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਚੈਸਟਰ ਬੀਟੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੈ।
ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
[ਸੋਧੋ]- ਵਰਚੁਅਲ ਟੂਰ
- ਕਿਤਾਬ ਸਮੀਖਿਆ
- ਭਾਰਤੀ ਕਲਾ Archived 2020-02-22 at the Wayback Machine.