ਪੁਰਸ਼ੋਤਮ
ਪੁਰਸ਼ੋਤਮ (ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ: पुरुषोत्तम, ਪੁਰਸ਼ ਤੋਂ "person" ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਤੋਂ ਉੱਚਾ "उत्तम", "highest") ਹਿੰਦੂ ਦੇਵਤਾ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਇੱਕ ਨਾਮ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਕ ਹਨ। ਵੈਸ਼ਨਵਵਾਦ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਮੋਕਸ਼ ਦਾ ਸਰੋਤ, ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਮੁਕਤੀਦਾਤਾ, ਗਿਆਨ ਦਾ ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਹਨ।[1]
ਵਿਉਂਤਪਤੀ
[ਸੋਧੋ]ਇਸ ਨਾਮ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਕ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਸਰਵਉੱਚ ਪੁਰਸ਼", "ਸਰਬਉੱਚ ਵਿਅਕਤੀ", ਜਾਂ "ਸਰਬਉਚ ਪਰਮਾਤਮਾ"।[2]
ਇਸ ਦਾ ਬਦਲਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੀ ਅਰਥ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈਃ “ਉਹ ਜੋ ਸਰਬਉੱਚ ਪੁਰਸ਼ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ— ਭਾਵ, ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਅਤੇ ਅਕਸ਼ਰ (ਵਿਨਾਸ਼ਯੋਗ—ਭਾਵ, ਆਤਮਨਾ)”[3]
ਸਾਹਿਤ
[ਸੋਧੋ]ਪੁਰਸ਼ੋਤਮ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਸਹਿਸ੍ਰਨਾਮ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਦੇ 24ਵੇਂ ਨਾਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਵਜੋਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਮਰਿਆਦਾ ਪੁਰਸ਼ੋਤਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਾ ਅਵਤਾਰ ਲੀਲਾ ਪੁਰਸ਼ੋਤਮ, ਚੈਤੰਨਿਆ ਮਹਾਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਅਵਤਾਰ ਪ੍ਰੇਮ ਪੁਰਸ਼ੋਤਮ ਅਤੇ ਠਾਕੁਰ ਅਨੁਕੁਲਚੰਦਰ ਨੂੰ ਯੁਗ ਪੁਰਸ਼ੋਤਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ
[ਸੋਧੋ]ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ ਦੇ ਸ਼ਲੋਕ 10.15 ਵਿੱਚ, ਅਰਜੁਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਬ੍ਰਹਮ ਸੁਭਾਅ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਸਰੋਤ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।[3]
ਸ਼ਲੋਕ ਦੇਖੋ:
स्वयमेवात्मनात्मानं वेत्थ त्वं पुरुषोत्तम । भूतभावन भूतेश देवदेव जगत्पते ||१५||
swayam evātmanātmānaṁ vettha tvaṁ puruṣhottama | bhūta-bhāvana bhūteśha deva-deva jagat-pate ||15||
ਹੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਿਰਜਣਹਾਰ, ਹੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵਤੇ, ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਹੇ ਪਰਮ ਪੁਰਸ਼, ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਹੋ।
— ਭਗਵਤ ਗੀਤਾ, Verse 10.15
ਸ਼ਲੋਕ 15.18 ਵਿੱਚ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਪੁਰਸ਼ੋਤਮ ਨੂੰ ਦੋ ਪੁਰਸ਼ਾਂ, ਕਸ਼ਰ (ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਯੋਗ) ਅਤੇ ਅਕਸ਼ਰਾ (ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਯੋਗ) ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੋਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਅਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਕਸ਼ਰਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਅਕਸ਼ਰਾ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਤਮ ਹਾਂ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਆਮ ਭਾਸ਼ਣ ਅਤੇ ਵੇਦ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ "ਪੁਰਸ਼ੋਤਮ" ਵਜੋਂ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਹਰਿਵਮਸ਼ਾ
[ਸੋਧੋ]ਹਰੀਵਮਸ਼ਾ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਸਮੁੰਦਰ ਮੰਥਨ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਦੁਆਰਾ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈਃ [5]
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ:—ਹੇ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਦੇਵਤੇ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਇੱਥੇ ਆਉਣ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੂਰਾਂ, ਤੁਹਾਡਾ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦਾ ਉਹ ਮਾਲਕ, ਜੋ ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਬਲੀ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦੇਵੇਗਾ, ਨਾ ਸਿਰਫ ਦੈਤਾਂ ਦਾ ਜੇਤੂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾ ਦਾ ਜੇਤੂ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਪੂਜਯ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦਾ ਉਹ ਸਦੀਵੀ ਉਤਪਤੀ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦਾ ਨਿਯਮਕ ਹੈ। ਲੋਕ ਉਸਨੂੰ ਸਰਵਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਹੇਮਗਰਭ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਅਤੇ ਅਸੁਰ-ਮੁਖੀ ਬਾਲੀ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰੇਗਾ, ਸਭ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਡਾ ਪਹਿਲਾ ਜਨਮ ਹੈ। ਉਹ ਯੋਗਿਨ, ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦਾ ਉਹ ਆਤਮਾ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਉਸ ਮਹਾਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ: ਪਰ ਉਹ ਪੁਰਸ਼ੋਤਮ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਚੰਗੇ ਹਾਂ। ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਨਾਲ ਲੋਕ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕਠੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ।
— ਹਰਿਵੰਸ਼ਾ, Book 3, Chapter 43
ਗਰੁਡ਼ ਪੁਰਾਣ
[ਸੋਧੋ]ਹੇ ਪੁਰਸ਼ੋਤਮ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਸੁਨੰਦਾ, ਆਪਣਾ ਹਲ-ਫਾੜਾ ਲੈ ਕੇ, ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ, ਹੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਸ਼ਰਨ ਲਈ ਹੈ। ਸ਼ਤਾਨਾ, ਆਪਣੀ ਗਦਾ ਲੈ ਕੇ, ਹੇ ਕਮਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ, ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਸ਼ਰਨ ਲਈ ਹੈ।
— ਗਰੁੜ ਪੁਰਾਣ, Chapter 13
ਪੁਰਸ਼ੋਤਮ ਨੂੰ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਹਰਿਦਾਸ ਚੌਧਰੀ (1913-1975) ਨੇ ਉਸ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ਯੋਗ ਵਰਤਾਰੇ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਨ ਵਜੋਂ ਸਮਝਾਇਆ ਸੀ ਜੋ ਨਿਰਵਿਘਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
[ਸੋਧੋ]ਸਾਹਿਤ
[ਸੋਧੋ]ਪੁਰਸ਼ੋਤਮ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਸਹਿਸ੍ਰਨਾਮ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਦੇ 24ਵੇਂ ਨਾਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਵਜੋਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਮਰਿਆਦਾ ਪੁਰਸ਼ੋਤਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਾ ਅਵਤਾਰ ਲੀਲਾ ਪੁਰਸ਼ੋਤਮ, ਚੈਤੰਨਿਆ ਮਹਾਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਅਵਤਾਰ ਪ੍ਰੇਮ ਪੁਰਸ਼ੋਤਮ ਅਤੇ ਠਾਕੁਰ ਅਨੁਕੁਲਚੰਦਰ ਨੂੰ ਯੁਗ ਪੁਰਸ਼ੋਤਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ ਵਿੱਚ
[ਸੋਧੋ]ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ ਦੇ ਸ਼ਲੋਕ 10.15 ਵਿੱਚ, ਅਰਜੁਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਬ੍ਰਹਮ ਸੁਭਾਅ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਸਰੋਤ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।[3]
ਸ਼ਲੋਕ ਦੇਖੋ:
स्वयमेवात्मनात्मानं वेत्थ त्वं पुरुषोत्तम । भूतभावन भूतेश देवदेव जगत्पते ||१५||
swayam evātmanātmānaṁ vettha tvaṁ puruṣhottama | bhūta-bhāvana bhūteśha deva-deva jagat-pate ||15||
ਹੇ ਕੇਸ਼ਵ! ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਆਪ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹੋ ਉਹ ਸਭ ਮੈਂ ਸੱਚ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ। ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਅਕਤਿਤਵ ਨੂੰ ਨਾ ਦੇਵਤਾ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਨਾ ਦਾਨਵ।
— ਭਾਗਵਦ ਗੀਤਾ, ਅਧਿਆਇ 10, ਸ਼ਲੋਕ 15
ਸ਼ਲੋਕ 15.18 ਵਿੱਚ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਪੁਰਸ਼ੋਤਮ ਨੂੰ ਦੋ ਪੁਰਸ਼ਾਂ, ਕਸ਼ਰ (ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਯੋਗ) ਅਤੇ ਅਕਸ਼ਰਾ (ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਯੋਗ) ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੋਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਮੈਂ ਉਪਰੋਤਕ ਨਾਸ਼ਵਾਨ , ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਅਤੀਤ ਹਾਂ,ਅਤੇ ਅਖੈ-ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪੂਰਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਤਮ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ ਜਗਤ ਅਤੇ ਵੇਦ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂ ਪੁਰਸ਼ੋਤਮ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
— ਭਾਗਵਾਦ ਗੀਤਾ, ਸ਼ਲੋਕ 15.18[4]
ਹਰੀਵਮਸ਼ਾ
[ਸੋਧੋ]ਹਰੀਵਮਸ਼ਾ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਸਮੁੰਦਰ ਮੰਥਨ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਦੁਆਰਾ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈਃ [7]
Brahma said:—O you highly powerful gods, I have learnt the object of your arrival here. O leading Suras, your object will be accomplished. That lord of the universe, who will vanquish Bali the foremost of Danavas, is not only the victor of the Daityas but is the conqueror of three worlds and is worshipful unto the gods. That eternal origin of the universe is the ordainer of the worlds. People call him omniscient and Hemagarbha. The great Lord, who will destroy the world and the Asura-chief Bali, is the origin of all and is our first born. That Yogin, that soul of the universe is above the reach of thought. Even the Devas do not know that great one: but that Purusottama knows the gods, ourselves and the whole universe. By His grace we fare well. And establishing communion with Him people practise hard austerities in this world.
— Harivamsha, Book 3, Chapter 43
ਇਹ ਉਪਨਾਮ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਪੰਜਾਰਾਮ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਮੰਤਰ ਹੈ : [8]
Salutation unto thee, O Purusottama. Taking up thy plough-share Sunanda, protect me in the east, O Vishnu, I have taken refuge with thee. Taking up thy mace Shatana, O thou having lotus eyes, protect me in the north, O lord of the universe, I have taken refuge with thee.
— Garuda Purana, Chapter 13
ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਹਰੀਦਾਸ ਚੌਧਰੀ (1913-1975) ਨੇ ਪੁਰਸ਼ੋਤਮ ਨੂੰ ਉਸ ਅਕਥਨੀ ਵਰਤਾਰੇ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਵਜੋਂ ਸਮਝਾਇਆ ਜੋ ਅਭੇਦ ਈਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ ਹੈ।
- ↑ www.wisdomlib.org (2019-10-31). "The Greatness of Puruṣottama [Chapter 18]". www.wisdomlib.org (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ). Retrieved 2022-09-10.
- ↑ www.wisdomlib.org (2012-06-29). "Purushottama, Puruṣottama, Purusha-uttama: 24 definitions". www.wisdomlib.org (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ). Retrieved 2022-09-10.
- ↑ 3.0 3.1 3.2 Sutton 2017.
- ↑ 4.0 4.1 Sutton 2017, p. 225.
- ↑ www.wisdomlib.org (2020-11-14). "Brahma Instructs the Devas to Go to Vishnu [Chapter 43]". www.wisdomlib.org (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ). Retrieved 2022-08-10.
- ↑ www.wisdomlib.org (2015-04-12). "The prayer of Vishnu Panjaram [Chapter XIII]". www.wisdomlib.org (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ). Retrieved 2022-09-10.
- ↑ www.wisdomlib.org (2020-11-14). "Brahma Instructs the Devas to Go to Vishnu [Chapter 43]". www.wisdomlib.org (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ). Retrieved 2022-08-10.
- ↑ www.wisdomlib.org (2015-04-12). "The prayer of Vishnu Panjaram [Chapter XIII]". www.wisdomlib.org (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ). Retrieved 2022-09-10.