ਪੌਦਾ ਪ੍ਰਜਨਨ
ਪੌਦਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਜਨਨ (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: Plant breeding) ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਣ। ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।[1] ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਜਨਨ ਦੇ ਟੀਚੇ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਹਨ ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਵਿਲੱਖਣ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਮਾਣ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੰਬੋਧਿਤ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਉਹ ਹਨ ਜੋ ਬਾਇਓਟਿਕ ਅਤੇ ਅਬਾਇਓਟਿਕ ਤਣਾਅ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ, ਅਨਾਜ ਜਾਂ ਬਾਇਓਮਾਸ ਉਪਜ, ਅੰਤ-ਵਰਤੋਂ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੁਆਦ ਜਾਂ ਖਾਸ ਜੈਵਿਕ ਅਣੂਆਂ ਦੀ ਗਾੜ੍ਹਾਪਣ (ਪ੍ਰੋਟੀਨ, ਸ਼ੱਕਰ, ਲਿਪਿਡ, ਵਿਟਾਮਿਨ, ਫਾਈਬਰ) ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਦੀ ਸੌਖ (ਕਟਾਈ, ਮਿਲਿੰਗ, ਬੇਕਿੰਗ, ਮਾਲਟਿੰਗ, ਮਿਸ਼ਰਣ, ਆਦਿ) ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ।
ਪੌਦਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਜਨਨ ਕਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਾਰ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋੜੀਂਦੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਚੋਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ, ਜੈਨੇਟਿਕਸ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਮੋਸੋਮ ਦੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਤੱਕ, ਵਧੇਰੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਅਣੂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਤੱਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇੱਕ ਪੌਦੇ ਵਿੱਚ ਜੀਨ ਉਹ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਇਹ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਿਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਗੁਣਾਤਮਕ ਜਾਂ ਮਾਤਰਾਤਮਕ ਗੁਣ ਹੋਣਗੇ। ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਸੰਭਾਵੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਵੀਆਂ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਖਾਸ ਨਤੀਜਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ,[1] ਅਤੇ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਉਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਕੁਝ ਖਾਸ ਬਾਇਓਟਾਈਪਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਮਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਵਰਗੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ, ਫਸਲ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉਦਯੋਗ ਸੰਗਠਨਾਂ ਜਾਂ ਖੋਜ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੁਕਤ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਪੌਦੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਿਕਾਸ ਏਜੰਸੀਆਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਨਵੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਜਨਨ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ, ਨਵੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿਕਸਤ ਕਰਕੇ ਜੋ ਵਧੇਰੇ ਉਪਜ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ, ਬਿਮਾਰੀ ਰੋਧਕ, ਸੋਕਾ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਜਾਂ ਖੇਤਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਾਤਾਵਰਣਾਂ ਅਤੇ ਵਧ ਰਹੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋਣ।[2]
2023 ਦੇ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਯੂਰਪ ਨੇ ਪਿਛਲੇ 20 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ 20% ਘੱਟ ਖੇਤੀਯੋਗ ਫਸਲਾਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ 21.6 ਮਿਲੀਅਨ ਹੈਕਟੇਅਰ (53 ਮਿਲੀਅਨ ਏਕੜ) ਵਾਧੂ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਖਪਤ ਹੋਵੇਗੀ ਅਤੇ 4 ਬਿਲੀਅਨ ਟਨ (3.9×109 ਲੰਬੇ ਟਨ; 4.4×109 ਛੋਟੇ ਟਨ) ਕਾਰਬਨ ਨਿਕਲੇਗਾ।[3][4] ਮੋਰੋਕੋ ਲਈ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਕਣਕ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰੀ ਫਰਾਂਸ ਲਈ ਨਵੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਪੌਦਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸੋਇਆਬੀਨ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਫਰਾਂਸ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਹੁਣ ਦੱਖਣੀ ਜਰਮਨੀ ਵਿੱਚ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।[3][5]
ਹਵਾਲੇ
[ਸੋਧੋ]- 1 2 Hartung, Frank; Schiemann, Joachim (2014). "Precise plant breeding using new genome editing techniques: opportunities, safety and regulation in the EU". The Plant Journal. 78 (5): 742–752. Bibcode:2014PlJ....78..742H. doi:10.1111/tpj.12413. PMID 24330272.
- ↑ "Doriane | Blog — Climate-Smart Plant Breeding Objectives". www.doriane.com. Retrieved 2023-03-01.
- 1 2 "Study published: The socio-economic and environmental values of plant breeding in the EU – hffa research" (in ਜਰਮਨ). Retrieved 2023-01-25.
- ↑ "French firm breeds plants that resist climate change". European Investment Bank (EIB) (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ). Retrieved 2023-01-25.
- ↑ Ceccarelli, S.; Grando, S.; Maatougui, M.; Michael, M.; Slash, M.; Haghparast, R.; Rahmanian, M.; Taheri, A.; Al-Yassin, A. (December 2010). "Plant breeding and climate changes". The Journal of Agricultural Science (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ). 148 (6): 627–637. doi:10.1017/S0021859610000651. ISSN 1469-5146.