ਪੱਛਮ ਭਾਰਤ
ਪੱਛਮ ਭਾਰਤ
ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ | |
|---|---|
ਉੱਪਰੋਂ, ਖੱਬੇ ਤੋਂ ਸੱਜੇ: ਗੇਟਵੇ ਆਫ ਇੰਡੀਆ, ਮੁੰਬਈ; ਦੁਧਸਾਗਰ ਫਾਲਸ, ਗੋਆ; ਰਾਣੀ ਕੀ ਵਾਵ, ਗੁਜਰਾਤ; Agonda ਬੀਚ, ਗੋਆ; ਸਟੈਚੂ ਆਫ ਯੂਨਿਟੀ, ਗੁਜਰਾਤ; ਕੈਲਾਸਾ ਮੰਦਿਰ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ; ਛਤਰਪਤੀ ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਟਰਮੀਨਸ, ਮੁੰਬਈ; ਤਾਜ ਮਹਿਲ ਪੈਲੇਸ ਹੋਟਲ, ਮੁੰਬਈ; ਮੁੰਬਈ ਦੀ ਸਕਾਈਲਾਈਨ ਬੈਕ ਬੇ | |
 States and union territories in Western India | |
| ਦੇਸ਼ | ਭਾਰਤ |
| ਰਾਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ | |
| ਹੋਰ ਰਾਜ | |
| ਸਭਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ | ਮੁੰਬਈ |
| ਸਭਤੋਂ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲੇ ਸ਼ਹਿਰ (2011) | |
| ਖੇਤਰ | |
• ਕੁੱਲ | 508,032 km2 (1,96,152 sq mi) |
| ਆਬਾਦੀ | |
• ਕੁੱਲ | 17,33,43,821 |
| • ਘਣਤਾ | 340/km2 (880/sq mi) |
| ਸਮਾਂ ਖੇਤਰ | IST (UTC+5:30) |
| ਅਧਿਕਾਰਤ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ | |
.jpg)
ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਇੱਕ ਢਿੱਲਾ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਭਾਰਤ ਦਾ ਖੇਤਰ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਗਣਰਾਜ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਰਾਜ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਜ਼ੋਨਲ ਕੌਂਸਲ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਗੋਆ, ਗੁਜਰਾਤ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਦਾਦਰਾ ਅਤੇ ਨਗਰ ਹਵੇਲੀ ਅਤੇ ਦਮਨ ਅਤੇ ਦੀਉ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ,[1] ਜਦੋਂ ਕਿ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਮੰਤਰਾਲੇ ਅਤੇ ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜਸਥਾਨ ਰਾਜ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।[2][3] ਭਾਰਤ ਦੇ ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਰਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਪਰ ਰਾਜਸਥਾਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੇ ਮੰਤਰਾਲੇ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾਟਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਪਰ ਰਾਜਸਥਾਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।[4][5]
ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵੀ ਅਕਸਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ[6][7][8] ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ, ਪੱਛਮੀ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।[9] ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਅੱਧ ਨੂੰ ਵੀ ਦਰਸਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਚੇਨਈ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਰਾਜ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬ, ਕੇਰਲ ਅਤੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਰਾਜ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।[10] ਇਹ ਖੇਤਰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਉਦਯੋਗਿਕ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਵੱਡੀ ਸ਼ਹਿਰੀ ਆਬਾਦੀ ਹੈ।[11] ਮੋਟੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਥਾਰ ਮਾਰੂਥਲ, ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿੰਧਿਆ ਪਹਾੜੀਆਂ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਅਰਬ ਸਾਗਰ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਥਾਰ ਮਾਰੂਥਲ ਨੂੰ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨਾਲ ਅਤੇ ਦੱਕਨ ਪਠਾਰ ਨੂੰ ਦੱਖਣੀ ਅਤੇ ਮੱਧ ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ, ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਹਵੇਨ ਥਾਸਾਂਗ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿੰਨ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਰਥਾਤ ਸਿੰਧ (ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਸਮੁੰਦਰ ਤੱਕ ਸਿੰਧ ਦੀ ਪੂਰੀ ਘਾਟੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਡੈਲਟਾ ਅਤੇ ਕੱਛ ਟਾਪੂ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ), ਗੁਰਜਾਰਾ (ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੱਛਮੀ ਰਾਜਪੂਤਾਨਾ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਮਾਰੂਥਲ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ), ਅਤੇ ਬਲਭੀ (ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਜਰਾਤ ਦਾ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਤੱਟ ਦੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਨਾਲ)।[12] ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਸਿੰਧ ਅਤੇ ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ ਦੇ ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਇਲਾਕੇ ਵੀ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਕਲਾ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਗੁਜਰਾਤ ਅਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਚਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।[13] ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਦਾ ਕੁੱਲ ਘਰੇਲੂ ਉਤਪਾਦ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਖੇਤਰ ਨਾਲੋਂ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ।
ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ
[ਸੋਧੋ]- ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ
- ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ
- ਉੱਤਰ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ
- ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ
- ਮੱਧ ਭਾਰਤ
- ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਵਿਭਾਗ
- ਭਾਰਤ ਦਾ ਪੱਛਮੀ ਤੱਟ
- ਪੱਛਮੀ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ
ਹਵਾਲੇ
[ਸੋਧੋ]- ↑ "Inter-state Council Secretariat, Ministry of Home Affairs, Government of India". Retrieved 13 February 2018.
- ↑ "West Zone Cultural Centre". wzccindia.com. Ministry of Culture, Government of India. Retrieved 13 February 2018.
- ↑ Vidyarthi & Rai 1977.
- ↑ "Geological Survey of India". Retrieved 13 February 2018.
- ↑ "Report of the Commissioner for linguistic minorities: 52nd report (July 2014 to June 2015)" (PDF). Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India. Archived from the original (PDF) on 28 December 2017. Retrieved 31 August 2020.
- ↑ Parthasarathy & Iyengar 2006, p. 85.
- ↑ "West India - Madhya Pradesh". Asia-Planet. Archived from the original on 22 January 2012. Retrieved 21 February 2018.
- ↑ Nilsen 2010, p. 205.
- ↑ Pandeya & Lieth 2012, p. 219.
- ↑ Rothermund 1993, pp. 190–193.
- ↑ "Census GIS data". Archived from the original on 25 April 2015. Retrieved 12 March 2008.
- ↑ Cunningham 1871, p. 248.
- ↑ Blurton, T. Richard, Hindu Art, p. 187, 1994, British Museum Press, ISBN 0 7141 1442 1; Michell, George (1990), The Penguin Guide to the Monuments of India, p.262, Volume 1: Buddhist, Jain, Hindu, 1990, Penguin Books, ISBN 0140081445
ਗ੍ਰੰਥ ਸੂਚੀ
[ਸੋਧੋ]- Cunningham, Alexandar (1871). The Ancient Geography of India. Vol. 1. Trübner & Company.[ISBN missing]
- Nilsen, Alf Gunvald (2010). Dispossession and Resistance in India: The River and the Rage. Routledge. ISBN 9781136994326. OCLC 1290098226.
- Pandeya, S.C.; Lieth, Helmut (6 December 2012). Ecology of Cenchrus grass complex: Environmental conditions and population differences in western India. Springer Science & Business Media. ISBN 9789401129268.
- Parthasarathy, R.; Iyengar, Sudarshan (2006). New Development Paradigms and Challenges for Western and Central India. Vol. 1. Concept Publishing Company. ISBN 9788180692802.
The four States in western India, viz. Gujarat, Maharashtra, Madhya Pradesh and Rajasthan
- Rothermund, Dietmar (1993). An Economic History of India: From Pre-colonial Times to 1991. Psychology Press. ISBN 9780415088718.
- Vidyarthi, Lalita Prasad; Rai, Binay Kumar (1977). The Tribal Culture of India. Concept Publishing Company.[ISBN missing]
