ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਸਿੰਚਾਈ

ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇੱਕ ਅਜ਼ਾਦ ਗਿਆਨਕੋਸ਼ ਤੋਂ
Jump to navigation Jump to search
ਗੁਜਰਾਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਿੰਚਾਈ ਨਹਿਰ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਸਿੰਚਾਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਸਿੰਚਾਈ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਦਰਿਆਵਾਂ, ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ, ਟੈਂਕੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੀਂਹ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੱਡੀਆਂ ਅਤੇ ਛੋਟੀਆਂ ਨਹਿਰਾਂ ਦਾ ਇਕ ਨੈਟਵਰਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ।[1] 2013-14 ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿਰਫ 47.7% ਜਮੀਨ ਦੀ ਹੀ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਿੰਜਾਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।[2] ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਨਹਿਰ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨਹਿਰ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਲਗਭਗ 650 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਲੰਬੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਲਗਭਗ 2/3 ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀ ਜ਼ਮੀਨ ਮੌਨਸੂਨ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।[3] ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿੰਜਾਈ ਭੋਜਨ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ, ਮਾਨਸੂਨ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਘਟਾਉਣ, ਖੇਤੀ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਨੌਕਰੀ ਦੇ ਮੌਕੇ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਿੰਜਾਈ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਡੈਮ ਬਿਜਲੀ ਅਤੇ ਆਵਾਜਾਈ ਦੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਵੱਧ ਰਹੀ ਅਬਾਦੀ ਨੂੰ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਪਲਾਈ, ਹੜ੍ਹਾਂ ਤੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਅਤੇ ਸੋਕੇ ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ ਵਿਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।[4]

1947 ਤੋਂ ਸਿੰਚਾਈ ਦੇ ਰੁਝਾਨ[ਸੋਧੋ]

ਉੱਤਰ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਭਾਖੜਾ ਨਹਿਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਇਕ ਹਿੱਸਾ। ਇਹ ਨਹਿਰੀ ਨੈਟਵਰਕ 4 ਮਿਲੀਅਨ ਹੈਕਟੇਅਰ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਸਿੰਜਦਾ ਹੈ।[5]

1951 ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਿੰਚਾਈ ਅਧੀਨ ਫਸਲੀ ਰਕਬਾ ਤਕਰੀਬਨ 22.6 ਮਿਲੀਅਨ ਹੈਕਟੇਅਰ ਸੀ ਅਤੇ 1995 ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਇਹ ਨਹਿਰ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਖੂਹਾਂ ਸਮੇਤ 90 ਮਿਲੀਅਨ ਹੈਕਟੇਅਰ ਦੀ ਸੰਭਾਵਤ ਹੋ ਗਈ।[6] ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸੰਭਾਵਤ ਸਿੰਜਾਈ ਵਾਟਰ ਪੰਪਾਂ ਅਤੇ ਰੱਖ-ਰਖਾਅ ਲਈ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਸਪਲਾਈ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਿੰਚਾਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਧਰਤੀ ਕਾਫ਼ੀ ਘੱਟ ਰਹੀ ਹੈ। 2001/2002 ਦੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ 58.13 ਮਿਲੀਅਨ ਹੈਕਟੇਅਰ ਜ਼ਮੀਨ ਸਿੰਜਾਈ ਹੇਠ ਸੀ।[7] ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ ਕਾਸ਼ਤ ਯੋਗ ਜ਼ਮੀਨ 160 ਮਿਲੀਅਨ ਹੈਕਟੇਅਰ (395 ਮਿਲੀਅਨ ਏਕੜ) ਹੈ। ਵਰਲਡ ਬੈਂਕ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦੇ ਸਿਰਫ 35% ਹਿੱਸੇ ਦੀ 2010 ਵਿੱਚ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਸਿੰਚਾਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।[2]

ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਖਰੀ ਟਿਕਾਊ ਸਿੰਚਾਈ ਸੰਭਾਵਨਾ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ 1991 ਦੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਐਫ.ਏ.ਓ. ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ 139.5 ਮਿਲੀਅਨ ਹੈਕਟੇਅਰ ਹੋਣ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਅਤੇ ਦਰਮਿਆਨੇ ਦਰਿਆ ਸਿੰਜਾਈ ਨਹਿਰੀ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਤੋਂ 58.5 ਮਿਲੀਅਨ ਹੈਕਟੇਅਰ, ਨਾਬਾਲਗ ਸਿੰਚਾਈ ਨਹਿਰੀ ਸਕੀਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 15 ਮਿਲੀਅਨ ਹੈਕਟੇਅਰ, ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਚੰਗੀ ਸਿੰਜਾਈ ਹੇਠ 66 ਮਿਲੀਅਨ ਹੈਕਟੇਅਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।[6]

ਭਾਰਤ ਨੇ 1950 ਤੋਂ 1985 ਦਰਮਿਆਨ ਸਿੰਚਾਈ ਵਿਕਾਸ ਉੱਤੇ, ₹16,590 ਕਰੋੜ ਖਰਚ ਕੀਤੇ ਹਨ। 2000-2005 ਅਤੇ 2005-2010 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਭਾਰਤ ਨੇ ₹1,03,315 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਅਤੇ ₹10 2,10,326 ਕਰੋੜ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿੰਚਾਈ ਅਤੇ ਹੜ੍ਹ ਨਿਯੰਤਰਣ ਲਈ ਨਿਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਦਿੱਤਾ।[8]

ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿੰਚਾਈ ਕਿਸਮਾਂ, ਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਅਸਲ[ਸੋਧੋ]

ਰਾਜ ਕੁੱਲ ਫਸਲੀ ਖੇਤਰ (ਮਿਲੀਅਨ ਹੈਕਟੇਅਰ) ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਿੰਚਾਈ ਦਾ ਫਸਲ ਖੇਤਰ (ਮਿਲੀਅਨ ਹੈਕਟੇਅਰ) ਨਹਿਰੀ ਸਿੰਜਾਈ ਦਾ ਫਸਲ ਖੇਤਰ (ਮਿਲੀਅਨ ਹੈਕਟੇਅਰ) ਕੁੱਲ ਫਸਲੀ ਖੇਤਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਿੰਚਾਈ (ਮਿਲੀਅਨ ਹੈਕਟੇਅਰ)
ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ 14.3 2.5 2.7 4.9
ਅਰੁਣਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ 0.4 0.07 0.05
ਅਸਾਮ 3.0 0.13 0.1 0.22
ਬਿਹਾਰ 6.4 2.2 1.3 3.5
ਛੱਤੀਸਗੜ 5.1 0.17 0.74 0.85
ਗੋਆ 0.1 0.1 0.1
ਗੁਜਰਾਤ 9.9 3.1 0.5 3.2
ਹਰਿਆਣੇ 3.6 1.99 1.32 3.26
ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ 1.0 0.02 0.09 0.11
ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ 0.9 0.02 0.38 0.37
ਝਾਰਖੰਡ 3.2 0.11 0.13 0.24
ਕਰਨਾਟਕ 12.2 1.43 1.33 2.38
ਕੇਰਲ 1.5 0.18 0.21 0.39
ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ 15.8 2.74 1.70 4.19
ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ 19.8 3.12 1.03 3.36
ਮਨੀਪੁਰ 0.2 0.05 0.05
ਮੇਘਾਲਿਆ 0.3 0.06 0.06
ਮਿਜ਼ੋਰਮ 0.1 0.01 0.01
ਨਾਗਾਲੈਂਡ 1.1 0.1 0.07
ਓਡੀਸ਼ਾ 4.9 0.17 1.07 1.24
ਪੰਜਾਬ 4.0 3.06 0.94 3.96
ਰਾਜਸਥਾਨ 21.1 3.98 1.52 5.12
ਸਿੱਕਮ 0.1 0.01 0.01
ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ 6.5 1.61 1.43 2.66
ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ 0.3 0.02 0.05 0.07
ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ 17.6 10.64 4.21 14.49
ਉਤਰਾਖੰਡ 0.8 0.22 0.14 0.35
ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ 5.5 2.09 1.22 2.98
ਸਾਰਾ ਭਾਰਤ 159.6 39.43 22.48 58.13

ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ[ਸੋਧੋ]

ਹਵਾਲੇ[ਸੋਧੋ]