ਭੱਟੀਪ੍ਰੋਲੂ ਲਿਪੀ
| Bhattiprolu script | |
|---|---|
 The 6th stone inscription excavated at Bhattiprolu believed to be from 3rd century BCE | |
| ਲਿਪੀ ਕਿਸਮ | |
ਸਮਾਂ ਮਿਆਦ | 3rd century-1st century BCE |
| ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ | Prakrits |
| ਸਬੰਧਤ ਲਿਪੀਆਂ | |
ਮਾਪੇ ਸਿਸਟਮ | |
ਜਾਏ ਸਿਸਟਮ | Tamil-Brahmi Kadamba script Gupta Sinhala Tocharian |
ਭੱਟੀਪ੍ਰੋਲੂ ਲਿਪੀ ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਲਿਪੀ ਦਾ ਹੀ ਇੱਕ ਰੂਪ ਹੈ। ਇਹ ਲਿਪੀ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, (ਭਾਰਤ) ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਗੁੰਟੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਪਿੰਡ ਭੱਟੀਪ੍ਰੋਲੂ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਉਪਜਾਊ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਦੀ ਦੇ ਡੈਲਟਾ ਅਤੇ ਮੁਹਾਨੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਨਦੀ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਇਹ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਤੀਜੀ ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮੀ ਲਿਖਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਸਬੂਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਭੱਟੀਪ੍ਰੋਲੂ ਅਸ਼ੋਕਨ ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਤੋਂ ਦੋ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ, ਅੱਖਰ gh, j, m, l, s "ਅਧਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੱਖਰੇ" ਹਨ : m ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਉਲਟਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿ gh ਸਾਮੀ ਹੇਥ ਦੀ ਬਜਾਏ g ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਵਰ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਵਿਅੰਜਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਲਿਖਿਆ ਵਿਅੰਜਨ ਇਕੱਲੇ ਵਿਅੰਜਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਭਾਰਤੀ ਲਿਪੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਭੱਟੀਪ੍ਰੋਲੂ ਲਈ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ।
ਖੋਜ
[ਸੋਧੋ]ਬੋਸਵੇਲ ਸਰ ਵਾਲਟਰ ਇਲੀਅਟ, ਰਾਬਰਟ ਸੇਵੇਲ, ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਰੀਆ ਬੁਹਲਰ ਦੁਆਰਾ ਸਾਲ 1870 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਖੁਦਾਈ ਅਤੇ ਆਰ. ਸੁਬਰਾਹਮਣੀਅਮ ਦੁਆਰਾ 1969 ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਰਹੀ। ਬੋਧੀ ਸਟੂਪਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦਾ ਖੁਲਾਸਾ ਕੀਤਾ (1700 ਵਰਗ ਗਜ਼ ਦਾ ਖੇਤਰ, 148 ਫੁੱਟ ਦੇ ਡਰੱਮ ਵਿਆਸ, ਡੋਮੇਮ 132 ਫੁੱਟ ਦਾ ਵਿਆਸ, 40 ਫੁੱਟ ਦੀ ਉਚਾਈ ਅਤੇ ਏ 8 ਫੁੱਟ ਦਾ ਪਰਿਕਰਮਾ ਮਾਰਗ)। 45 x 30 x 8 ਦੀਆਂ ਇੱਟਾਂ cm ਮਾਪ ਉਸਾਰੀ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਰੀਆ ਨੇ 1892 ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਤਾਬੂਤ ਬੁੱਧ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਅਤੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਵਾਲੇ ਤਿੰਨ ਉੱਕਰੇ ਹੋਏ ਪੱਥਰ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ।
ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਖੋਜ ਸਟੂਪਾਂ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਪੁੰਜ ਤੋਂ ਬੁੱਧ ਦੇ ਸਰਿਰਾ-ਧਾਤੂ ਦੀ ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਰੀਲੀਕ ਕਾਸਕੇਟ ਹੈ। ਮਹਾਚੈਤਿਆ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਥੰਮ ਵਾਲੇ ਹਾਲ ਦੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਬੁੱਧ ਦੀਆਂ ਕਈ ਤਸਵੀਰਾਂ ਵਾਲੇ ਖੰਡਰ ਸਟੂਪਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸਮੂਹ, ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਪੱਥਰ ਦਾ ਭੰਡਾਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ, ਦੋ ਹੋਰ ਸਨ। ਇੱਕ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਤਾਬੂਤ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਸੋਨਾ। ਹੱਡੀਆਂ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਦੇ ਮਣਕਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਕਾਸਕੇਟ ਮਿਲਿਆ ਹੈ।
ਸਕ੍ਰਿਪਟ
[ਸੋਧੋ]ਸਕ੍ਰਿਪਟ ਬੁੱਧ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਵਾਲੇ ਕਲਸ਼ ਉੱਤੇ ਲਿਖੀ ਗਈ ਸੀ। ਭਾਸ਼ਾ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਕਿ ਮੌਰੀਆ ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਤੀਸਰੀ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈ ਅਤੇ ਭੱਟੀਪ੍ਰੋਲੂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ। ਭੱਟੀਪ੍ਰੋਲੂ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ 23 ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 'ਗ' ਅਤੇ 'ਸਾ' ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਮੌਰੀਆ ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹਨ।
ਇੱਥੇ ਕੁੱਲ ਨੌ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਹਨ। ਸਾਰੇ 2ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਜਾਂ ਸੰਭਵ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਹਨ (ਦਸਵਾਂ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਮਿਆਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਦੇ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਹੈ) ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਭੱਟੀਪ੍ਰੋਲੂ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਤਾਮਿਲ ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀਗਤ ਪਰ ਪੈਲੀਓਗ੍ਰਾਫਿਕ ਸਮਾਨਤਾ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। [1] ਰਿਚਰਡ ਸਲੋਮਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਭੱਟੀਪ੍ਰੋਲੂ ਲਿਪੀ ਦੀ ਖੋਜ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਭਾਸ਼ਾ ਲਿਖਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਪਰ ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਇੰਡੋ-ਆਰੀਅਨ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਲਿਖਣ ਲਈ ਦੁਬਾਰਾ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਭੱਟੀਪ੍ਰੋਲੂ ਅਤੇ ਤਾਮਿਲ ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਦੋਵੇਂ ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਂਝੀਆਂ ਸੋਧਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। [2] ਭੱਟੀਪ੍ਰੋਲੂ ਲਿਪੀ ਨੂੰ ਤਾਮਿਲ ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ ਰੋਸੇਟਾ ਪੱਥਰ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ
[ਸੋਧੋ]- ਤਾਮਿਲ ਬ੍ਰਾਹਮੀ
- ਕਦੰਬ ਲਿਪੀ
- ਗੁਪਤਾ ਸਕ੍ਰਿਪਟ
- ਤੇਲਗੂ-ਕੰਨੜ ਲਿਪੀ
- ਕਲਿੰਗ ਲਿਪੀ
- ਗੋਯਕਾਨਦੀ