ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ
ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਭੂਮੀ ਖੇਤਰ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦਾ ਤੀਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਰਾਜ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਡਾ ਰਾਜ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਾਰਕਰੀ ਧਾਰਮਿਕ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਮਰਾਠੀ ਸੰਤਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਲੰਮਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗਿਆਨੇਸ਼ਵਰ, ਨਾਮਦੇਵ, ਚੋਖਮੇਲਾ, ਏਕਨਾਥ ਅਤੇ ਤੁਕਾਰਾਮ ਜੋ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਜਾਂ ਮਰਾਠੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਅਧਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹਨ।[1] ਮਰਾਠਾ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਅਧੀਨ ਗੁਆਂਢੀ ਖੇਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ।[2]
ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਰਾਜ ਕਈ ਸੱਭਿਆਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ, ਬੋਧੀ, ਸਿੱਖ, ਈਸਾਈ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਗਣੇਸ਼, ਮਾਰੂਤੀ, ਮਹਾਦੇਓ, ਖੰਡੋਬਾ, ਕਾਲੂਬਾਈ ਦੇਵੀ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਵਿੱਠਲ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪੂਜਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਕੁਝ ਦੇਵਤੇ ਹਨ।
ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਨੂੰ 5 ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈਃ ਕੋਂਕਣ, ਪੱਛਮੀ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਉੱਤਰੀ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਮਰਾਠਵਾਡ਼ਾ ਅਤੇ ਵਿਦਰਭ ਮਰਾਠੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ, ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ, ਭੋਜਨ, ਪਹਿਰਾਵੇ ਅਤੇ ਜਾਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਰੇਕ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪਛਾਣ ਹੈ।[3]
ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ
[ਸੋਧੋ]
ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਲਗਭਗ 80% ਹਿੰਦੂ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੁਸਲਮਾਨ, ਈਸਾਈ ਅਤੇ ਬੋਧੀ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਹਨ।[4] ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਖੇਤਰ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਉਪ-ਖੇਤਰੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਵਿਦਰਭ ਦਾ ਉਪ-ਖੇਤਰ, ਪਹਿਲਾਂ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਅਤੇ ਬਰਾਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਉੱਤੇ ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ।[5] ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਮੰਦਰ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੇ ਹਨ। ਇਹ ਮੰਦਰ ਉੱਤਰੀ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਉਧਾਰ ਲਈ ਗਈ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰਲ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਨਾਲ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ, ਬੋਧੀ ਅਤੇ ਜੈਨ ਸੱਭਿਆਚਾਰਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਵੀ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੈ। ਪੰਢਰਪੁਰ ਵਿਖੇ ਭਗਵਾਨ ਵਿੱਠਲ ਦਾ ਮੰਦਰ ਵਰਕਰੀ ਸੰਪਰਦਾ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੰਦਰ ਹੈ। ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ ਹਨ ਭਗਵਾਨ ਗਣੇਸ਼ ਦੇ ਅਸ਼ਟਾਵਿਨਾਇਕਾ ਮੰਦਰ, ਭੀਮਸ਼ੰਕਰ ਜੋ ਕਿ ਜਯੋਤਿਰਲਿੰਗ (12 ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਮੰਦਰਾਂ) ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।[6][7]
ਔਰੰਗਾਬਾਦ ਦੇ ਨੇਡ਼ੇ ਯੂਨੈਸਕੋ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੈਲਾਨੀ ਆਕਰਸ਼ਣ ਹਨ।[8][9] ਔਰੰਗਾਬਾਦ ਵਿਖੇ ਸਥਿਤ ਬੀਬੀ ਕਾ ਮਕਬਰਾ ਨਾਮਕ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਕਬਰ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।[10] ਮੁੰਬਈ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਲ ਭਰ ਨਮੀ ਵਾਲਾ ਮੌਸਮ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਗੇਟਵੇ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ, ਛਤਰਪਤੀ ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਟਰਮੀਨਸ, ਸ਼ਨਿਵਾਰ ਵਾਡ਼ਾ, ਅਗਾਖਾਨ ਪੈਲੇਸ ਅਤੇ ਦੀਕਸ਼ਭੂਮੀ ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਮਾਰਕ ਹਨ।
- ↑ "Sant Bhumi Maharashtra". Archived from the original on 21 November 2015. Retrieved 21 November 2015.
- ↑ "Shivaji Maharaj, Founder and an Ideal ruler of Hindavi Swarajya". 28 December 2012. Archived from the original on 21 November 2015. Retrieved 21 November 2015.
- ↑ "Languages in Maharashtra". Archived from the original on 2015-12-30. Retrieved 2015-11-21.
- ↑ "Maharashtra latest caste/religionwise population demographics". July 2016. Archived from the original on 15 September 2017. Retrieved 15 September 2017.
- ↑ "Important facts about Vidarbha". Archived from the original on 2017-09-15. Retrieved 2017-09-15.
- ↑ "Temples of Maharashtra". Archived from the original on 15 September 2017. Retrieved 15 September 2017.
- ↑ "Top 12 Shiva temples in Maharashtra". 12 August 2015. Archived from the original on 15 September 2017. Retrieved 15 September 2017.
- ↑ "Ajanta Caves". Archived from the original on 18 December 2008. Retrieved 15 September 2017.
- ↑ "Ellora Caves". Archived from the original on 18 December 2008. Retrieved 15 September 2017.
- ↑ "Bibi Ka Maqbara". Archived from the original on 15 September 2017. Retrieved 15 September 2017.