ਮੌਰੀਆ ਕਲਾ
ਮੌਰੀਆ ਕਲਾ (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: Mauryan art) ਮੌਰੀਆ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਕਲਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹਿੱਸੇ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਸਾਮਰਾਜ ਸੀ, 322 ਅਤੇ 185 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ। ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਲੱਕੜ ਤੋਂ ਪੱਥਰ ਤੱਕ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਬਦੀਲੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਸ਼ਾਹੀ ਕਲਾ ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ ਮੌਰੀਆ ਰਾਜਿਆਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਅਸ਼ੋਕ, ਦੁਆਰਾ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਥੰਮ੍ਹ, ਸਟੂਪ ਅਤੇ ਗੁਫਾਵਾਂ ਇਸ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬਚੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਹਨ।
ਮੌਰੀਆ ਕਲਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹੀ ਮਹਿਲ ਅਤੇ ਪਾਟਲੀਪੁੱਤਰ ਸ਼ਹਿਰ, ਸਾਰਨਾਥ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਮੋਨੋਲਿਥਿਕ ਰੇਲ, ਬੋਧੀਮੰਡਲਾ ਜਾਂ ਵੇਦੀ ਜੋ ਬੋਧਗਯਾ ਵਿਖੇ ਚਾਰ ਥੰਮ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਗਯਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਬਾਰਾਬਾਰ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਚੱਟਾਨ-ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਚੈਤਯ -ਹਾਲ (ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ 12ਵੇਂ ਰਾਜ ਸਾਲ ਦਾ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਵਾਲੀ ਸੁਦਾਮਾ ਗੁਫਾ ਸਮੇਤ), ਗੈਰ-ਆਦੇਸ਼-ਅਧਾਰਤ ਅਤੇ ਹੁਕਮ-ਅਧਾਰਤ ਥੰਮ੍ਹ, ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਜੋ ਥੰਮ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਅਤੇ ਬਨਸਪਤੀ ਰਾਹਤਾਂ ਨਾਲ ਤਾਜ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਰਾਜਧਾਨੀਆਂ ਦੇ ਅਬਾਸੀ ਨੂੰ ਸਜਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਧੌਲੀ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਜੀਵਤ ਚੱਟਾਨ ਤੋਂ ਗੋਲ ਵਿੱਚ ਉੱਕਰੀ ਹੋਈ ਹਾਥੀ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਦਾ ਅਗਲਾ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।[1]
ਆਨੰਦ ਕੁਮਾਰਸਵਾਮੀ ਨੇ 1923 ਵਿੱਚ ਲਿਖਦੇ ਹੋਏ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਮੌਰੀਆ ਕਲਾ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਪੜਾਅ ਸਨ।[2] ਪਹਿਲਾ ਪੜਾਅ ਵੈਦਿਕ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਦੇ ਕੁਝ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਭਜ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਦੀਆਂ ਰਾਹਤਾਂ ਹਨ)।[3] ਹਾਲਾਂਕਿ, ਭਜਾ ਗੁਫਾਵਾਂ ਦੀ ਕਲਾ ਹੁਣ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੌਰੀਆ ਕਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦੂਜੀ-ਪਹਿਲੀ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਤੱਕ ਦੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਪੜਾਅ ਅਸ਼ੋਕ ਦੀ ਦਰਬਾਰੀ ਕਲਾ ਸੀ, ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੋਨੋਲਿਥਿਕ ਥੰਮ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਉੱਕਰੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਤੀਜਾ ਪੜਾਅ ਇੱਟਾਂ ਅਤੇ ਪੱਥਰ ਦੀ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਾਂਚੀ ਵਿਖੇ ਮੂਲ ਸਟੂਪ, ਸਾਂਚੀ ਵਿਖੇ ਛੋਟੀ ਮੋਨੋਲਿਥਿਕ ਰੇਲ, ਅਤੇ ਬਾਰਾਬਰ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਮਾਸ ਰਿਸ਼ੀ ਗੁਫਾ, ਇਸਦੇ ਸਜਾਵਟੀ ਚਿਹਰੇ ਦੇ ਨਾਲ, ਲੱਕੜ ਦੀ ਕਲਾ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਗੂੰਜਦਾ ਹੈ।[3]
ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵਿਦਵਾਨ ਇਸ ਗੱਲ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹਨ ਕਿ ਮੌਰੀਆ ਕਲਾ ਯੂਨਾਨੀ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਕਲਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ਾਹੀ ਮੂਰਤੀ ਅਤੇ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਵਿੱਚ। ਯੂਨਾਨੀ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚਕਾਰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸੰਪਰਕ ਗੂੜ੍ਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਚੱਲੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੂਰਤੀ ਕਲਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।[4]
... ( " ਯਕਸ਼..." ਲਈ ਯਾਕੇ ...) ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬਾਅਦ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਦੇ ਹਨ, ਲਗਭਗ 2ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਕੁਸ਼ਾਨ । ਖੱਬਾ ਮੂਰਤੀ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ: "ਯਾਖੇ ਅਚੁਸਤੀਗਿਕਾ"। ਸੱਜੇ ਮੂਰਤੀ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ: "ਯਾਖੇ ਸਨਾਤਨੰਦ"। ਭਾਰਤੀ ਅਜਾਇਬ ਘਰ, ਕੋਲਕਾਤਾ ।ਰਿੰਗਸਟੋਨ
[ਸੋਧੋ]
.jpg)
ਸਿੱਕੇ
[ਸੋਧੋ]
ਗੈਲਰੀ
[ਸੋਧੋ]-
ਲੋਹਾਨੀਪੁਰ ਧੜ । -
ਸਾਰਨਾਥ ਤੋਂ ਰਵਾਨਾ, -
ਅਗਮ ਕੁਆਨ, ਪਟਨਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਮਿਲੀ -
ਦੂਜੀ ਸਦੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ -
ਸਾਰਨਾਥ ਵਿਖੇ ਧਰਮੇਕ ਸਤੂਪ -
ਬ੍ਰਹਮੀ, ਰੇਤਲੇ ਪੱਥਰ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਥੰਮ੍ਹ ਦੇ ਹੁਕਮਨਾਮੇ (238 ਈਸਾ ਪੂਰਵ) ਦਾ ਟੁਕੜਾ। -
ਯਕਸ਼ (ਪੁਰਸ਼ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਆਤਮਾ) ਦੇ ਅਸਥਾਨ 'ਤੇ ਰਸਮਾਂ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਵਾਲਾ ਪੱਥਰ ਦਾ ਗੋਲਾ (ਮੌਰਿਆ ਕਾਲ, ਤੀਜੀ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ) -
ਰਾਜਗੀਰ ਤੋਂ ਸੱਪ ਹੂਡ (ਚੁਨਾਰ ਰੇਤਲਾ ਪੱਥਰ), ਸੀ.ਏ. ਤੀਜੀ ਸਦੀ ਈ.ਪੂ -
ਪਟਨਾ ਗ੍ਰਿਫਿਨ -
ਮਸਰਹ ਸ਼ੇਰ
"ਪ੍ਰਸਿੱਧ" ਮੂਰਤੀਆਂ
[ਸੋਧੋ]-
ਔਰਤ ਟੈਰਾਕੋਟਾ ਮੂਰਤੀ, ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ, ਲਗਭਗ 320-200 ਈਸਾ ਪੂਰਵ -
ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਦਾ ਮੁਖੀ, ਟੈਰਾਕੋਟਾ, ਤੀਜੀ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ -
ਮਥੁਰਾ ਤੋਂ ਮਾਂ ਦੇਵੀ (ਟੈਰਾਕੋਟਾ), ਤੀਜੀ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ -
ਮਥੁਰਾ ਤੋਂ ਹਾਥੀ (ਟੈਰਾਕੋਟਾ), ਤੀਜੀ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ -
ਮਥੁਰਾ ਤੋਂ ਇੱਕ ਜਾਨਵਰ (ਟੈਰਾਕੋਟਾ) ਦਾ ਅਗਲਾ ਹਿੱਸਾ, ਤੀਜੀ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ -
ਮਥੁਰਾ ਤੋਂ ਬਾਂਦਰ (ਟੈਰਾਕੋਟਾ), ਤੀਜੀ-ਦੂਜੀ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ
.jpg)
.jpg)
ਹਵਾਲੇ
[ਸੋਧੋ]- ↑ Mahajan V.D. (1960, reprint 2007). Ancient India, New Delhi: S.Chand, New Delhi, ISBN 81-219-0887-6, p.348
- ↑ Introduction To Indian Art. 1923. p. 15.
- ↑ 3.0 3.1
{{cite book}}: Empty citation (help) - ↑ V.D, Mahajan (2016). Ancient India (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ). S. Chand Publishing. pp. 270–271. ISBN 9789352531325.
