ਰਾਣਾ ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਦੂਜਾ
| ਰਾਣਾ ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਦੂਜਾ | |
|---|---|
| ਮਹਾਰਾਣਾ | |
 ਰਾਣਾ ਉਦੈ ਸਿੰਘ II | |
| ਰਾਣਾ | |
| ਸ਼ਾਸਨ ਕਾਲ | 1540 – 28 ਫਰਵਰੀ 1572 |
| ਤਾਜਪੋਸ਼ੀ | 1540, ਕੁੰਬਲਗੜ੍ਹ |
| ਪੂਰਵ-ਅਧਿਕਾਰੀ | ਵਨਵੀਰ ਸਿੰਘ |
| ਵਾਰਸ | ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ I |
| ਜਨਮ | 4 ਅਗਸਤ 1522 ਚਿਤੋੜ ਕਿਲ੍ਹਾ, ਮੇਵਾੜ ਦਾ ਰਾਜ (Present day: Chittor Fort, Chittorgarh District, Rajasthan, India) |
| ਮੌਤ | 28 ਫਰਵਰੀ 1572 (ਉਮਰ 49) ਗੋਗੁੰਡਾ, ਮੇਵਾੜ ਦਾ ਰਾਜ (Present day: Gogunda, Udaipur District, Rajasthan, India) |
| ਸਾਥੀ | ਜੈਵੰਤਾ ਬਾਈ[1] |
| ਜੀਵਨ-ਸਾਥੀ | 18 ਰਾਣੀਆਂ[2] ਸਮੇਤ: ਜਲੋਰੇ ਦੀ ਮਹਾਰਾਣੀ ਜੈਵੰਤਾ ਬਾਈ ਸੋਂਗਰਾ Rani Sajja Bai Solankini of Toda Rani Dheer Bai Bhattiyani of Jaisalmer Rani Jaivanta Bai Madrechi (Rani Lalabai) Rani Laccha Bai Balechi (Chauhan) Rani Veer Bai Jhala of Jhalawad Rani Lakha Bai Jhala[3] ਮੇਵਾੜ ਦੀ ਰਾਣੀ ਕਰਾਮਤੀ ਬਾਈ[4] |
| ਔਲਾਦ | 24 ਪੁੱਤਰ ਸਮੇਤ: ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ I ਸ਼ਕਤੀ ਸਿੰਘ Vikram Singh Jagmal Singh [5] Sisodia Likhmi (wife of Rao Maldeo) Chanda Bai (wife of Chandrasen Rathore)[6] |
| ਰਾਜਵੰਸ਼ | ਸ਼ਿਸ਼ੋਦੀਆ |
| ਪਿਤਾ | ਰਾਣਾ ਸਾਂਗਾ |
| ਮਾਤਾ | Maharani Karmavati Hada (Chauhan) daughter of Rao Nirbudh of Bundi. |
| ਧਰਮ | ਹਿੰਦੂ |
ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਦੂਜਾ (4 ਅਗਸਤ 1522 – 28 ਫਰਵਰੀ 1572)[7] ਰਾਜਸਥਾਨ ਰਾਜ ਦੇ ਮੇਵਾੜ ਤੋਂ ਸ਼ਿਸ਼ੋਦੀਆ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਸੀ। ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਦੂਜਾ ਮੇਵਾੜ ਰਾਜ ਦੇ 12ਵੇਂ ਮਹਾਰਾਣਾ ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਰਾਜਸਥਾਨ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਦੈਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਸਨ।[8] ਉਹ ਰਾਣਾ ਸਾਂਗਾ[9] ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਕਰਨਵਤੀ, ਬੁੰਦੀ ਦੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ, ਦੇ ਚੌਥੇ ਪੁੱਤਰ ਸੀ।
ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ
[ਸੋਧੋ]ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਅਗਸਤ 1522 ਵਿੱਚ ਚਿਤੌੜ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਰਾਣਾ ਸਾਂਗਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ,[10] ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਦੂਜਾ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਦੂਜਾ ਨੂੰ 1531 ਵਿੱਚ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਮਹਾਰਾਣਾ ਵਿਕਰਮਾਦਿਤਿਆ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਬਣਾਇਆ। ਵਿਕਰਮਾਦਿਤਿਆ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ, ਜਦੋਂ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਮੁਜ਼ੱਫ਼ਰੀਦ ਸੁਲਤਾਨ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਨੇ 1535 ਵਿੱਚ ਚਿਤੌੜ ਨੂੰ ਬਰਖਾਸਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਬੂੰਦੀ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ।[9] 1537 ਵਿੱਚ, ਬਨਵੀਰ ਨੇ ਵਿਕਰਮਾਦਿਤਿਆ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਗੱਦੀ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਉਦੈ ਦੀ ਦਾਈ ਪੰਨਾ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਚਾਚੇ ਬਨਵੀਰ ਤੋਂ ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਚੰਦਨ ਦੀ ਬਲੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੁੰਭਲਗੜ੍ਹ ਲੈ ਗਈ। ਉਹ ਕੁੰਭਲਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਰਾਜਪਾਲ ਆਸ਼ਾ ਸ਼ਾਹ ਦੇਪੁਰਾ (ਮਹੇਸ਼ਵਰੀ ਮਜਾਹਨ) ਦੇ ਭਤੀਜੇ ਦੇ ਭੇਸ ਵਿੱਚ, ਦੋ ਸਾਲ ਤੱਕ ਰਿਹਾ।
ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ
[ਸੋਧੋ]ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਦੇ 24 ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ, ਮਹਾਰਾਣੀ ਜੈਵੰਤਾ ਬਾਈ ਸੋਂਗਾਰਾ, ਜੋ ਜਲੋਰ ਦੀ ਚੌਹਾਨ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਸੀ, ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ, ਮਹਾਰਾਣਾ ਪ੍ਰਤਾਪ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੂਜੀ ਪਤਨੀ, ਸੱਜਾ ਬਾਈ ਸੋਲੰਕਿਨੀ, ਜੋ ਟੋਡਾ ਦੇ ਰਾਓ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਸਿੰਘ ਸੋਲੰਕੀ ਦੀ ਧੀ ਸੀ,[ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ] ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸ਼ਕਤੀ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਵਿਕਰਮ ਦੇਵ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਧੀਰ ਬਾਈ ਭੱਟੀਆਣੀ, ਜੈਸਲਮੇਰ ਦੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ, ਰਾਵਲ ਲੂੰਕਰਨ ਭੱਟੀ ਦੀ ਧੀ ਅਤੇ ਉਮੇਦ ਭੱਟੀਆਣੀ ਦੀ ਭੈਣ,[11] ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਨਪਸੰਦ ਪਤਨੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਜਗਮਲ ਸਿੰਘ, ਕੁੰਵਰ ਅਗਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਕੁੰਵਰ ਪਚਿਆਦ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਾਂ ਸੀ। ਧੀਰ ਬਾਈ ਨੇ ਦੋ ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਣੀ ਵੀਰ ਬਾਈ ਝਾਲਾ ਕੁੰਵਰ ਸਾਗਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਕੁੰਵਰ ਰਾਏ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਾਂ ਸੀ।[12]
ਰਾਜ
[ਸੋਧੋ]
1540 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੂੰ ਮੇਵਾੜ ਦੇ ਅਹਿਲਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੁੰਭਲਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਤਾਜ ਪਹਿਨਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ, ਮਹਾਰਾਣੀ ਜੈਵੰਤਾਬਾਈ ਸੋਂਗਾਰਾ (ਜਲੋਰ ਦੇ ਅਖੇਰਾਜ ਸੋਂਗਾਰਾ ਦੀ ਧੀ) ਤੋਂ ਉਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਰਾਣਾ ਪ੍ਰਤਾਪ ਉਸੇ ਸਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ।[13] 1544 ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ ਨੇ ਸਮੇਲ ਵਿਖੇ ਮਾਲਦੇਵ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਾਰਵਾੜ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੇਵਾੜ ਵਿੱਚ ਘਰੇਲੂ ਯੁੱਧ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਕੋਲ ਸੁਰ ਸਾਮਰਾਜ ਨਾਲ ਲੜਨ ਲਈ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੇ ਚਿਤੌੜ ਨੂੰ ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਮੇਵਾੜ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਪਹੁੰਚਾਵੇ। ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਵੀ ਸ਼ਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਲੰਬੀ ਅਤੇ ਮਹਿੰਗੀ ਹੋਵੇਗੀ।[14][15][16] ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਕੌਂਸਲ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਚਿਤੌੜ ਬਹੁਤ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਵਾੜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ। 1559 ਵਿੱਚ ਮੇਵਾੜ ਦੇ ਗਿਰਵਾ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸੇ ਸਾਲ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਝੀਲ ਬਣਾਈ ਗਈ। ਇਹ ਝੀਲ 1562 ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਨਵੀਂ ਰਾਜਧਾਨੀ ਉਦੈਪੁਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਣ ਲੱਗੀ। 1557 ਵਿੱਚ, ਹਰਮਦਾ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਾਲਦੇਵ ਰਾਠੌੜ ਨੇ ਉਦੈ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਅਤੇ ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਮੇੜਤਾ ਹਾਰ ਗਿਆ। 1562 ਵਿੱਚ, ਉਦੈ ਨੇ ਮਾਲਵਾ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਆਖਰੀ ਸ਼ਾਸਕ ਬਾਜ਼ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਸ਼ਰਨ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਰਾਜ ਅਕਬਰ ਨੇ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ।
ਸਤੰਬਰ 1567 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਕਤੀ ਸਿੰਘ ਧੌਲਪੁਰ ਤੋਂ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਆਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਚਿਤੌੜ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦੀ ਅਕਬਰ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ।[17] ਕਵੀਰਾਜ ਸ਼ਿਆਮਲਦਾਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਨੇ ਯੁੱਧ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਬੁਲਾਈ। ਅਹਿਲਕਾਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਚਿਤੌੜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੜੀ ਛੱਡ ਕੇ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ। 23 ਅਕਤੂਬਰ 1567 ਨੂੰ ਅਕਬਰ ਨੇ ਚਿਤੌੜ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਪਣਾ ਡੇਰਾ ਬਣਾਇਆ। ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਗੋਗੁੰਡਾ (ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਅਸਥਾਈ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣ ਗਈ) ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਚਿਤੌੜ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਸਰਦਾਰਾਂ ਰਾਓ ਜੈਮਲ ਅਤੇ ਪੱਟਾ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। 23 ਫਰਵਰੀ 1568 ਨੂੰ ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਲੰਬੇ ਘੇਰੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਕਬਰ ਨੇ ਚਿਤੌੜ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ; ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਬਰਬਾਦੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਮਾਪਤ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚਿਤੌੜ ਦੀ ਸੈਨਾ ਅਤੇ 25-40,000 ਨਾਗਰਿਕ ਮਾਰੇ ਗਏ।[18][19] ਚਿਤੌੜ ਦੇ ਮੁਗਲਾਂ ਤੋਂ ਹਾਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਦੈ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਉਦੈਪੁਰ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ। 1572 ਵਿੱਚ, ਗੋਗੁੰਡਾ ਵਿਖੇ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਗਮਲ ਨੇ ਗੱਦੀ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਪਰ ਮੇਵਾੜ ਦੇ ਅਹਿਲਕਾਰਾਂ ਨੇ ਜਗਮਲ ਨੂੰ ਸਫਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ ਅਤੇ 1 ਮਾਰਚ 1572 ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਣਾ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗੱਦੀ 'ਤੇ ਬਿਠਾਇਆ।
ਹਵਾਲੇ
[ਸੋਧੋ]- ↑ Rana, Bhawan Singh (2004). Maharana Pratap. Diamond Pocket Books. pp. 28, 105. ISBN 9788128808258.
- ↑ Rana, Bhawan Singh (24 March 2014). Maharana Pratap. Diamond Pocket Books. ISBN 978-93-5083-869-3.
- ↑ Rana 2004, p. 17
- ↑ Mertiyo Rathors of Merta Rajasthan volume II: p. 38
- ↑ Rana, Bhawan Singh (24 March 2014). Maharana Pratap. Diamond Pocket Books. ISBN 978-93-5083-869-3.
- ↑ Mertiyo Rathors of Merta Volume II: p. 35 & 38
- ↑ Congress, Indian History (1974). Proceedings - Indian History Congress, Volume 35. p. 142. Retrieved 19 March 2019.
- ↑ Williams, Joanna; Williams, Joanna Gottfried (10 January 2007). Kingdom of the Sun: Indian Court and Village Art from the Princely State of Mewar (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ). Asian Art Museum. ISBN 978-0-939117-39-0.
- ↑ Tod, James (1829, reprint 2002). Annals & Antiquities of Rajasthan, Vol.I, Rupa, New Delhi, ISBN 81-7167-366-X, p.240-52
- ↑ Mahajan V.D. (1991, reprint 2007) History of Medieval India, Part II, S. Chand, New Delhi, ISBN 81-219-0364-5, p.11
- ↑ Kothiyal, Tanuja (2016). Nomadic Narratives: A History of Mobility and Identity in the Great Indian Desert (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ). Cambridge University Press. p. 85, 87. ISBN 9781107080317.
- ↑ Rana 2004, p. 28
- ↑ Tod, James (1829, reprint 2002). Annals & Antiquities of Rajasthan, Vol.I, Rupa, New Delhi, ISBN 81-7167-366-X, p.252-64
- ↑ Hooja, Rima (2006). A History of Rajasthan, Section:The State of Mewar, AD 1500- AD 1600. Rupa & Company. pp. 462–463. ISBN 9788129108906.
- ↑ History of Medieval India: From 1000 A.D. to 1707 A.D. By Radhey Shyam Chaurasia pg.181
- ↑ The Cambridge History of India pg.55
- ↑ Rana 2004, p.31
- ↑ Richards, John F. (1995) [1993]. The Mughal empire. New Cambridge history of India. 5. Cambridge University Press. ISBN 9780521566032. pg. 26
- ↑ Chandra, Satish (1997). Medieval India : from Sultanat to the Mughals. New Delhi: Har-Anand Publications. ISBN 81-241-0522-7. OCLC 36806798. page 107