ਰੁਕਮਣੀ ਦੇਵੀ ਅਰੁੰਡੇਲ

ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇੱਕ ਅਜ਼ਾਦ ਗਿਆਨਕੋਸ਼ ਤੋਂ
Jump to navigation Jump to search
ਰੁਕਮਿਨੀ ਦੇਵੀ ਨੀਲਕੰਦਾ ਸ਼ਾਸਤਰੀ
Rukmini Devi.jpg
ਜਨਮਰੁਕਮਿਨੀ ਨੀਲਕੰਦਾ ਸ਼ਾਸਤਰੀ
(1904-02-29)29 ਫਰਵਰੀ 1904
ਮਦੁਰਈ, ਮਦਰਾਸ ਪ੍ਰੈਜੀਡੈਂਸੀ, ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ
ਮੌਤ24 ਫਰਵਰੀ 1986(1986-02-24) (ਉਮਰ 81)
ਚੇਨਈ, ਤਾਮਿਲ ਨਾਡੂ, ਭਾਰਤ
ਸਰਗਰਮੀ ਦੇ ਸਾਲ1920–1986
ਸਾਥੀਜਾਰਜ ਅਰੁੰਡੇਲ (ਵਿ. 1920)
ਪੁਰਸਕਾਰਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ (1956)
ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ (1967)
ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ, ਰਾਜ ਸਭਾ
ਦਫ਼ਤਰ ਵਿੱਚ
3 ਅਪ੍ਰੈਲ 1952 – 2 ਅਪ੍ਰੈਲ 1962

ਰੁਕਮਣੀ ਦੇਵੀ ਅਰੁੰਡੇਲ (29 ਫ਼ਰਵਰੀ 1904 – 24 ਫ਼ਰਵਰੀ 1986)[1] ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭਾਰਤੀ ਥੀਓਸੋਫਿਸਟ ਅਤੇ ਭਰਤਨਾਟਿਅਮ ਨਾਚ ਰੂਪ ਦੀ ਨਾਚੀ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰ ਅਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਇੱਕ ਕਾਰਕੁਨ ਸੀ।

ਉਸ ਨੇ ਭਰਤਨਾਟਿਅਮ ਨੂੰ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵਦਾਸੀਆਂ ਦੇ ਨਾਚ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਇਸ ਦੀ ਮੂਲ 'ਸਾਧਿਰ' ਸ਼ੈਲੀ ਤੋਂ ਨਵਾਂ ਰੂਪ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨਾਚ ਦੀ  ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਰਵਾਇਤੀ ਭਾਰਤੀ ਆਰਟਸ ਅਤੇ ਕਰਾਫਟਸ, ਦੀ ਮੁੜ-ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।

ਉਸ ਨੇ ਭਰਤਨਾਟਿਅਮ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀਭਾਵ ਭਰਿਆ ਅਤੇ ਨਾਚ ਦੀ ਇੱਕ ਆਪਣੀ ਪਰੰਪਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। 1920 ਦੇ ਦਸ਼ਕ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਭਰਤਨਾਟਿਅਮ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਨਾਚ ਸ਼ੈਲੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਲੋਕ ਇਸਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਤੱਦ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਨਾ ਕੇਵਲ ਇਸਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਸਗੋਂ ਇਸ ਕਲਾ ਨੂੰ ਅਪਨਾਇਆ ਵੀ। ਨਾਚ ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਤਮਾਮ ਵਿਰੋਧਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਸਨੂੰ ਰੰਗ ਮੰਚ ਉੱਤੇ ਪੇਸ਼ ਵੀ ਕੀਤਾ।

ਰੁਕਮਨੀ ਦੇਵੀ ਇੰਡੀਆ ਟੂਡੇ ਦੇ "100 ਲੋਕ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਆਕਾਰ ਦਿੱਤਾ", ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਹੈ।[2] ਉਸ ਨੂੰ ਕਲਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ 1956 ਵਿੱਚ ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਨਮਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ[3] ਅਤੇ 1967 ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਮਿਲੀ।

ਜੀਵਨੀ[ਸੋਧੋ]

ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਵਿਆਹ[ਸੋਧੋ]

ਰੁਕਮਿਨੀ ਦੇਵੀ ਦਾ ਜਨਮ 29 ਫਰਵਰੀ 1904 ਨੂੰ ਮਦੁਰਾਈ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੀਲਾਕਾਂਤ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਲੋਕ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿਭਾਗ ਵਿਚ ਇਕ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਇਕ ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰੇਮੀ ਸਨ। ਉਸ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਅਕਸਰ ਬਦਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਇੱਕ ਜਗਾਹ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਜਗਾਹ ਜਾਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਉਹ 1901 ਵਿੱਚ ਥੀਓਸੋਫਿਕਲ ਸੁਸਾਇਟੀ ਨਾਲ ਜਾਣਕਾਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਥੀਓਸੋਫਿਕਲ ਅੰਦੋਲਨ ਤੋਂ ਡੂੰਘੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਡਾ. ਐਨੀ ਬੇਸੈਂਟ ਦੇ ਚੇਲੇ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ, ਨੀਲਾਕਾਂਤ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਰਿਟਾਇਰਮੈਂਟ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚੇਨਈ ਅਡਯਰ ਚਲੇ ਗਏ, ਜਿਥੇ ਉਸਨੇ ਥੀਸੋਫਿਕਲ ਸੁਸਾਇਟੀ ਅਡਯਾਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਦਫਤਰ ਨੇੜੇ ਆਪਣਾ ਘਰ ਬਣਾਇਆ। ਇੱਥੇ ਨੌਜਵਾਨ ਰੁਕਮਿਨੀ ਨੂੰ ਨਾ ਸਿਰਫ ਥੀਸੋਫਿਕਲ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ, ਬਲਕਿ ਸਭਿਆਚਾਰ, ਥੀਏਟਰ, ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਨ੍ਰਿਤ ਬਾਰੇ ਵੀ ਨਵੇਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ। ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਥੀਓਸੋਫਿਸਟ ਡਾ. ਜਾਰਜ ਅਰੁੰਡੇਲ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ - ਜੋ ਐਨੀ ਬੇਸੈਂਟ ਦਾ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸਾਥੀ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿਚ ਸੈਂਟਰਲ ਹਿੰਦੂ ਕਾਲਜ ਦੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਸਨ, ਨੇ ਉਸ ਨਾਲ ਸਥਾਈ ਸੰਬੰਧ ਬਣਾਈ।[4]

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1920 ਵਿਚ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ ਜੋ ਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਤਤਕਾਲ ਦੇ ਰੂੜ੍ਹੀਵਾਦੀ ਸਮਾਜ ਲਈ ਸਦਮਾ ਸੀ। ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ, ਸਾਥੀ ਥੀਓਸੋਫਿਸਟਾਂ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਐਜੂਕੇਟਰ ਮਾਰੀਆ ਮੋਂਟੇਸਰੀ ਅਤੇ ਕਵੀ ਜੇਮਜ਼ ਕਜ਼ਨਜ਼ ਨਾਲ ਦੋਸਤੀ ਕੀਤੀ। 1923 ਵਿਚ, ਉਹ ਆਲ-ਇੰਡੀਆ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਯੰਗ ਥੀਓਸੋਫਿਸਟ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ 1925 ਵਿਚ ਵਰਲਡ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਯੰਗ ਥੀਓਸੋਫਿਸਟ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣੀ।[5]

1928 ਵਿਚ, ਰੂਸ ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਬੈਲੇਰੀਨਾ [[ਆਂਨਾ ਪਾਵਲੋਵਾ] ਬੰਬੇ ਆਈ ਅਤੇ ਅਰੁੰਡੇਲ ਜੋੜੀ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਦੇਖਣ ਲਈ ਗਈ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਹ ਇੱਕੋ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ ਵਿਚ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਿਆਂ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਗਏ, ਜਿਥੇ ਉਸਨੇ ਅਗਲਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਸੀ; ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੋਸਤੀ ਵਧਦੀ ਗਈ, ਅਤੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਰੁਕਮਿਨੀ ਦੇਵੀ ਨੇ ਅੰਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਇਕੱਲੇ ਡਾਂਸਰ ਕਲੀਓ ਨਾਰਡੀ ਤੋਂ ਨ੍ਰਿਤ ਸਿੱਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।[6] ਬਾਅਦ ਵਿਚ, ਅੰਨਾ ਦੇ ਕਹਿਣ 'ਤੇ, ਰੁਕਮਿਨੀ ਦੇਵੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਧਿਆਨ ਰਵਾਇਤੀ ਭਾਰਤੀ ਨਾਚਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਵੱਲ ਮੋੜਿਆ, ਜੋ ਬਦਨਾਮ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਬਾਕੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਰਜੀਤੀ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤੀ।[7]

ਹਵਾਲੇ[ਸੋਧੋ]

  1. Centenary Celebrations, 2004
  2. India Today
  3. "Padma Awards" (PDF). Ministry of Home Affairs, Government of India. 2015. Retrieved July 21, 2015. 
  4. "Rukmini Devi Arundale: A life dedicated to Art". Rediff.com. March 2004. 
  5. Meduri, Avanthi (2 March 2001) Rukmini Devi, the visionary. The Hindu.
  6. Swamy, K. R. N. (22 September 2002) Pavlova steered Uday Shankar towards Indian dancing. The Tribune.
  7. Rukmini Devi. thinkquest.org

ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ[ਸੋਧੋ]