ਲਲਿਤਗਿਰੀ
| ਲਲਿਤਾਗਿਰੀ | |
|---|---|
 ਲਲਿਤਗਿਰੀ ਮਹਾਸਤੁਪ | |
| ਧਰਮ | |
| ਮਾਨਤਾ | ਬੁੱਧ ਧਰਮ |
ਲਲਿਤਾਗਿਰੀ (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: Lalitagiri; ਉੜੀਆ: ଲଳିତଗିରି) ਜਿਸਨੂੰ ਨਲਿਤਗਿਰੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਓਡੀਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬੋਧੀ ਕੰਪਲੈਕਸ ਹੈ। ਇਹ ਕੰਪਲੈਕਸ ਸਟੂਪਾਂ, 'ਗੁਪਤ' ਬੁੱਧ ਮੂਰਤੀਆਂ, ਅਤੇ ਮੱਠਾਂ (ਵਿਹਾਰ) ਦਾ ਘਰ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਸਥਾਨ ਹੈ।[1][2][3][4]ਇਸ ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਖੋਜਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।[3] ਇਸ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਤਾਂਤਰਿਕ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।[5]
ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਰਤਨਾਗਿਰੀ ਅਤੇ ਉਦੈਗਿਰੀ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਲਲਿਤਾਗਿਰੀ ਬੋਧੀ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ "ਡਾਇਮੰਡ ਟ੍ਰਾਈਐਂਗਲ" ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।[6] ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਸੋਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਜਾਂ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਵੱਡਾ ਪੁਸ਼ਪਗਿਰੀ ਵਿਹਾਰ ਸੀ,[1] ਪਰ ਹੁਣ ਇਹ ਯਕੀਨਨ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ।
ਟਿਕਾਣਾ
[ਸੋਧੋ]
ਲਲਿਤਾਗਿਰੀ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਏਸ਼ੀਅਨ ਪਹਾੜੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਪਰਾਭਾਦੀ ਅਤੇ ਲਾਂਡਾ ਰੇਤਲੇ ਪੱਥਰ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਕਟਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਮਹੰਗਾ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਓਡੀਸ਼ਾ ਦੀ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਭੁਵਨੇਸ਼ਵਰ, ਇਸ ਸਥਾਨ ਤੋਂ 90 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (56 ਮੀਲ) ਦੂਰ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਾਬਕਾ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਕਟਕ 60 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (37 ਮੀਲ) ਦੂਰ ਹੈ; ਉਦੈਗਿਰੀ ਲਲਿਤਾਗਿਰੀ ਤੋਂ 8 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (5.0 ਮੀਲ) ਅਤੇ ਰਤਨਾਗਿਰੀ 12 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (7.5 ਮੀਲ) ਦੂਰ ਹੈ। ਕਟਕ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਸੜਕ, ਰੇਲ ਅਤੇ ਹਵਾਈ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।[2][6]
ਇਤਿਹਾਸ
[ਸੋਧੋ]ਡਾਇਮੰਡ ਟ੍ਰਾਈਐਂਗਲ ਸਥਾਨਾਂ ਤੋਂ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਪੁਰਾਤਨ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਛਾਣ 1905 ਵਿੱਚ ਜਾਜਪੁਰ ਦੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਬ ਡਿਵੀਜ਼ਨਲ ਅਫਸਰ ਐਮਐਮ ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, 1927 ਅਤੇ 1928 ਵਿੱਚ, ਕੋਲਕਾਤਾ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਦੇ ਆਰਪੀ ਚੰਦਾ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਸਰਵੇਖਣ (ASI) ਦੇ ਮੈਮੋਇਰਜ਼ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸਥਾਨ ਦਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀਕਰਨ ਕੀਤਾ। 1937 ਵਿੱਚ, ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸਮਾਰਕ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 1977 ਵਿੱਚ, ਉਤਕਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ 'ਤੇ ਕੁਝ ਖੁਦਾਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਸਰਵੇਖਣ ਦੇ ਭੁਵਨੇਸ਼ਵਰ ਸਰਕਲ ਦੁਆਰਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਖੁਦਾਈ 1985 ਅਤੇ 1991 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਜਾਂਚਾਂ ਤੋਂ, ਇਹ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਲਲਿਤਗਿਰੀ, ਜੋ ਕਿ ਉੜੀਸਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਬੋਧੀ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਨੇ ਮੌਰੀਆ ਕਾਲ (322-185 ਈਸਾ ਪੂਰਵ) ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ 13ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਤੱਕ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕ੍ਰਮ ਬਣਾਈ ਰੱਖਿਆ।[2] ਇਹ ਵੀ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸਥਾਨ ਨੇ ਤੀਜੀ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਤੋਂ 10ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਤੱਕ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ।[7]
1985 ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਸਰਵੇਖਣ (ASI) ਨੇ 7ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਚੀਨੀ ਯਾਤਰੀ ਜ਼ੁਆਨਜ਼ਾਂਗ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬੋਧੀ ਸਥਾਨ, ਪੁਸ਼ਪਗਿਰੀ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਲਈ ਲਲਿਤਗਿਰੀ ਵਿਖੇ ਖੁਦਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਖੁਦਾਈ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਖੋਜਾਂ ਹੋਈਆਂ, ਪਰ ਕੋਈ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਖੋਜ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ ਜੋ ਲਲਿਤਗਿਰੀ ਨੂੰ ਪੁਸ਼ਪਗਿਰੀ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੋਵੇ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਲੰਗੁੜੀ ਪਹਾੜੀ 'ਤੇ ਖੁਦਾਈ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਪੁਸ਼ਪਗਿਰੀ ਉੱਥੇ ਸਥਿਤ ਸੀ।[8]
ਅਜਾਇਬ ਘਰ
[ਸੋਧੋ]ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਅਸਥਾਈ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਲਈ ਸਾਈਟ ਤੋਂ ਕੱਢੀਆਂ ਗਈਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਸਥਾਈ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵਿੱਚ ਮਹਾਯਾਨ ਕਾਲ ਦੀਆਂ ਬੁੱਧ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਪੱਥਰ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਉੱਤੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਹਨ, ਬੁੱਧ, ਬੋਧੀਸਤਵ, ਤਾਰਾ, ਜੰਭਲਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਨ। ਬੁੱਧ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ, ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਮੋਢੇ ਤੋਂ ਗੋਡੇ ਤੱਕ ਸਜਾਏ ਹੋਏ ਪਰਦੇ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਗੰਧਾਰ ਅਤੇ ਮਥੁਰਾ ਮੂਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਸਕੂਲਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਹਾੜੀ 'ਤੇ ਪੱਥਰ ਦੇ ਸਟੂਪ ਤੋਂ ਬਰਾਮਦ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਤਾਬੂਤ ਵੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।
ਹਵਾਲੇ
[ਸੋਧੋ]- ↑ 1.0 1.1 Hoiberg & Ramchandani 2000.
- ↑ 2.0 2.1 2.2 "Excavated Buddhist site, Laitagiri". Archaeological Survey of India. Archived from the original on 26 September 2014. Retrieved 9 April 2015.
- ↑ 3.0 3.1 Goldberg Decary2012.
- ↑ "Excavated Buddhist site, Laitagiri". Archaeological Survey of India. Archived from the original on 26 September 2014. Retrieved 9 April 2015.
- ↑ Biswas 2014.
- ↑ 6.0 6.1 "Lalitgiri". Government of Odisha: Department of Tourism. Archived from the original on 2015-09-24.
- ↑ Sinha & Das 1996.
- ↑ "ASI hope for hill heritage – Conservation set to start at Orissa site". 29 January 2007. Archived from the original on 4 February 2013.