ਵਰਤੋਂਕਾਰ:ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ 21
ਅਪੁਸ਼ਟ :- 'ਕਾਵਿ' 'ਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਰਥ ਦੇ ਅਨੁਪਕਾਰਕ (ਸਹਾਇਤਾ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ) ਅਰਥ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਕਰਨ ' ਤੇ 'ਅਪਸ਼ਟ' ਅਰਥਦੋਸ਼29 ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਕਸ਼ਟ:- ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਅਰਥ ਬੜੀ ਔਖ ਨਾਲ ਸਮਝ 'ਚ ਆਵੇ ਤਾਂ ' ਕਸ਼ਟ'ਅਰਥਦੋਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਆਹਤ:-ਪਹਿਲਾ ਕਿਸੇ ਪਦਾਰਥ ਜਾ ਵਸਤੂ ਦਾ ਉਤਕਰਸ਼ (ਉਚਤਾ) ਜਾ ਅਪਕਰਸ਼ (ਹੀਨਤਾ) ਦਿਖਾ ਕੇ ਦੁਬਾਰਾ ਉਸਦਾ ਅਪਕਰਸ਼ ਜਾ ਉਤਕਰਸ਼ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ 'ਵਿਆਹਤ' ਅਰਥਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪੁਨਰੁਕਤ:-ਪ੍ਤਿਪਾਦਿਤ(ਕਹੇ ਗਏ) ਅਰਥ ਨੂੰ ਪ੍ਕਾਰਾਤਰ(ਦੂਜੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ) ਦੁਬਾਰਾ ਕਹਿਣਾ' ਪੁਨਰੁਕਤ' ਅਰਥਦੋਸ਼ ਕਹਾਉਦਾ ਹੈ।
ਦੁਸ਼ਕ੍ਮ:-'ਕਾਵਿ' 'ਚ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਵਰਣਨ-ਕ੍ਮ(ਲੋਕ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤ੍' ਚ ਕਹੇ ਗਏ ਕ੍ਰਮ) 'ਚ ਔਚਿਤਯ ਦਾ ਨਾ ਹੋਣਾ (ਅੱਗੇ - ਪਿਛੇ ਵਰਣਨ ਕਰਨਾ)' ਦੁਸ਼ਕ੍ਮ' ਅਰਥਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਗ੍ਰਾਮਯ:-ਰਚਨਾ ' ਚ ਅਸ਼ਿਸ਼ਟ (ਗੰਵਾਰੂ) ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਨ 'ਤੇ ' ਗ੍ਰਾਮਯ' ਅਰਥਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸੰਦਿੱਗਧ :- ਜਿੱਥੇ ਦੋ ਜਾਂ ਜਿਆਦਾ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਹੋਣ 'ਤੇ ਇਹ ਸੰਦੇਹ ਬਣਿਆ ਰਹੇ ਕਿ ਕਿਹੜਾ ਅਰਥ ਠੀਕ ਹੈ, ਉਥੇ 'ਸੰਦਿੱਗਧ' ਅਰਥਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਨਿਰਹੇਤੂ :- ਜਿੱਥੇ ਇੱਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਜਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਥੇ 'ਨਿਰਹੇਤੂ' ਅਰਥਦੋਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਸਿੱਧੀਵਿਰੁੱਧ :- ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਕਵੀ ਲੋਕਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਅਥਵਾ ਕਵੀਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦੇ ਉਲਟ ਅਰਥ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ 'ਪ੍ਰਸਿੱਧੀਵਿਰੁੱਧ ' ਅਰਥਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਵਿਦਿਆਵਿਰੁੱਧ :- ਸ਼ਾਸਤ੍ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਅਰਥ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ 'ਚ 'ਵਿਦਿਆਵਿਰੁੱਧ' ਅਰਥਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਰਥਾਤ ਜਿੱਥੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸ਼ਾਸਤ੍ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕੋਈ ਗੱਲ ਕਹੀ ਜਾਵੇ, ਉਥੇ ਇਹੋ ਅਰਥਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਅਨਵੀਕ੍ਰਿਤ :- ਜਿੱਥੇ ਇੱਕੋ ਪਦ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਨਵੇਂਪਣ ਜਾਂ ਚਮਤਕਾਰ ਦੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਉਥੇ 'ਅਨਵੀਕ੍ਰਿਤ ' ਅਰਥਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸਨਿਯਮਪਰਿਵਿੱਰਤ :- ਜਿੱਥੇ ਨਿਯਮਨਪੂਰਵਕ ਕਹਿਣਾ ਜਰੂਰੀ ਨਾ ਹੋਵੇ ਪਰ ਉਸ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਨਿਯਮਨਪੂਰਵਕ ਅਥਵਾ ਨਿਯਮ ਦੀ ਸੀਮਾ 'ਚ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ 'ਸਨਿਯਮਪਰਿਵਿੱਰਤ ' ਅਰਥਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਅਨਿਯਮਪਰਿਵਿੱਰਤ :- ਜਿੱਥੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਨਿਯਮਨਪੂਰਵਕ ਕਹਿਣਾ ਜਰੂਰੀ ਹੋਵੇ ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਨਿਯਮ ਦੀ ਸੀਮਾ 'ਚ ਬੰਨ੍ਹੇ ਬਿਨਾਂ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ 'ਅਨਿਯਮਪਰਿਵਿੱਰਤ' ਅਰਥਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਪਰਿਵਿੱਰਤ :- ਵਸਤੂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਵਾਚਕ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੇ ਆਵਸ਼ਕ ਹੋਣ 'ਤੇ ਸਾਧਾਰਣਵਾਚਕ ਪਦ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰ ਦੇਣ 'ਤੇ 'ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਪਰਿਵਿੱਰਤ ' ਅਰਥਦੋਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਵਿਸ਼ਸ਼ਪਰਿਵਿੱਰਤ :- ਸਾਧਾਰਣਵਾਚਕ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਨਾ ਜਰੂਰੀ ਹੋਣ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਵਾਚਕ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਨ 'ਤੇ 'ਅਵਿਸ਼ਸ਼ਪਰਿਵਿੱਰਤ ਅਰਥਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸਾਕਾਂਕਸ਼ :- ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਦ ਦਾ ਕਥਨ ਜਾਂ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨਾਂ ਕਰਨਾ ਜਿਸ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਰਥ ਦੀ ਆਕਾਂਕ੍ਸ਼ਾ ਬਣੀ ਰਹੇ ਤਾਂ 'ਸਾਕਾਂਕ੍ਸ਼' ਅਰਥਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਅਪਦਯੁਕਤ :- ਅਸਥਾਨ ਅਥਵਾ ਅਨੁਚਿਤ ਸਥਾਨ ਵਿਚ ਬੇਲੋੜੇ ਪਦਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ 'ਤੇ 'ਅਪਦਯੁਕਤ' ਅਰਥਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸਹਚਰਭਿੰਨ :- ਜਿੱਥੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ( ਸੁਭਾਅ) ਦੇ ਉਲਟ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨਾ, ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ( ਚੰਗੇ) ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਿਕ੍ਰਿਸ਼ਟ (ਮੰਦੇ) ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਅਥਵਾ ਨਿਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨਾ 'ਸਹਚਰਭਿੰਨ' ਅਰਥਦੋਸ਼ ਕਹਾਉਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤਵਿਰੁੱਧ :- ਜਿਥੇ ਕਵੀ ਦੁਆਰਾ ਚਾਹੇ ਗਏ ਅਰਥ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਅਰਥ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਹੋਵੇ ਉੱਥੇ 'ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤਵਿਰੁੱਧ' ਅਰਥਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 'ਸਹਚਰਭਿੰਨ' ਅਰਥਦੋਸ਼ 'ਚ ਪਦ ਦਾ ਅਰਥ ਹੀ ਵੱਖਰੇ ਅਰਥ ਦਾ ਬੋਧਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇੱਥੇ ਵਾਕ ਦਾ ਅਰਥ ਵਿਰੁੱਧ ਅਰਥ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚ ਭੇਦ ਹੈ।
ਵਿਧੀ - ਅਯੁਕਤ :- ਵਿਧੇਯ (ਕਹੇ ਜਾਣ ਯੋਗ ਜਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨ) ਅਰਥ ਨੂੰ ਠੀਕ (ਉਚਿਤ) ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਨਾ ਕਰਨਾ ਅਥਵਾ ਅਵਿਧੇਯ ਅਰਥ ਨੂੰ ਵਿਧੇਯ ਰੂਪ ਨਾਲ ਕਹਿਣਾ 'ਵਿਧੀ - ਅਯੁਕਤ' ਅਰਥਦੋਸ਼ 'ਚ ਅਯੁਕਤ ਦੀ ਹੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹੋ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਆਪਸੀ ਭੇਦ ਹੈ।
ਅਨੁਵਾਦ - ਅਯੁਕਤ :- ਉੱਦੇਸ਼ ਦਾ ਕਥਨ ਕਰਨ 'ਚ ਉਸਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਪ੍ਰਤੀਤ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਅਰਥ ਦਾ ਕਥਨ ਕਰਨਾ 'ਅਨੁਵਾਦ - ਅਯੁਕਤ' ਅਰਥਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਤਿਅਕਤਪੁਨਹ੍ - ਸਵੀਕ੍ਰਿਤ :- ਜਿੱਥੇ ਵਾਕ ਦੇ ਨਿਰ - ਅਕਾਂਕ੍ਸ਼ ਰੂਪ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਣ 'ਤੇ ਵੀ ਉਸੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ 'ਤਿਅਕਤਪੁਨਹ੍ - ਸਵੀਕ੍ਰਿਤ' ਅਰਥਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਸਮਾਪਤ ਵਾਕ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿਚ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਦਾ ਗ੍ਰਹਿਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਉੱਥੇ' ਸਮਾਪਤ - ਪੁਨਰਾੱਤ', ਪਰ ਜਿੱਥੇ ਹੋਰ ਹੀ ਵਾਕ ਦਾ ਅਰਥ ਫਿਰ ਤੋਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਉੱਥੇ' ਤਿਅਕਤਪੁਨਹ੍ - ਸਵੀਕ੍ਰਿਤ' ਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਆਪਸੀ ਅੰਤਰ ਹੈ।
ਅਸ਼ਲੀਲ :ਜਿਥੇ ਘਿਰਣਾ, ਲੱਜਾ ਅਥਵਾ ਅਮੰਗਲ ਦੇ ਸੂਚਕ ਅਰਥ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਹੋਵੇ, ਉਥੇ 'ਅਸ਼ਲੀਲ' ਅਰਥਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।