ਸ਼ਸ਼ਠੀ

ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇੱਕ ਅਜ਼ਾਦ ਗਿਆਨਕੋਸ਼ ਤੋਂ
Jump to navigation Jump to search
Shashthi
Goddess of children, reproduction
Shasti.jpg
ਦੇਵਨਾਗਰੀषष्ठी
ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚṢaṣṭhī
AffiliationDevi
AbodeSkandaloka
ConsortSkanda when identified with Devasena
MountCat

ਸ਼ਸ਼ਠੀ ਜਾਂ ਸ਼ਸ਼ਟੀ (Sanskrit: षष्ठी, Ṣaṣṭhī, ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ "ਛੇਵਾਂ") ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਲੋਕ ਦੇਵੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਹਿਤਕਾਰੀ ਅਤੇ ਰਖਵਾਲੇ (ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ' ਤੇ, ਮਰਦ ਬੱਚੇ ਦੇ ਦਾਤੇ ਵਜੋਂ) ਵਜੋਂ ਪੁਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਬਨਸਪਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਦੀ ਵੀ ਦੇਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਣ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਮਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਸਵਾਰੀ ਇੱਕ ਬਿੱਲੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਕ ਜਾਂ ਇਕ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰੂਪ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿਚ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਕ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਘੜਾ, ਇਕ ਬਨਿਅਨ ਦਾ ਰੁੱਖ ਜਾਂ ਇਸਦਾ ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਜਾਂ ਅਜਿਹੇ ਰੁੱਖ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਲਾਲ ਪੱਥਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ; ਉਸਦੀ ਪੂਜਾ ਲਈ ਸ਼ਸ਼ਠੀਤਲਾ ਨਾਮੀ ਬਾਹਰੀ ਥਾਂਵਾਂ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ। ਸ਼ਸ਼ਠੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹਿੰਦੂ ਕੈਲੰਡਰ ਦੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਹਰੇਕ ਚੰਦਰ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਦਿਨ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਛੇਵੇਂ ਦਿਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਾਂਝ ਔਰਤਾਂ ਗਰਭਵਤੀ ਹੋਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਮਾਂਵਾਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸ਼ਸ਼ਠੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਅਤੇ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਉਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੂਜਿਤ ਹੈ। ਛੱਠ ਉਸ ਲਈ ਅਤੇ ਸੂਰਿਆ ((ਸੂਰਜ ਦੇਵਤਾ) ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿਚ ਬਿਹਾਰ ਵਿਖੇ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਜੋ ਇੱਕ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਾਰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਬਹੁਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਸ਼ਠੀ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਹਿੰਦੂ ਲੋਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੇਵੀ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਹਿੰਦੂ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿਚ 8ਵੀਂ ਅਤੇ 9ਵੀਂ ਸਦੀ ਬੀ.ਸੀ.ਈ. ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਹ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹਿੰਦੂ ਯੁੱਧ-ਦੇਵਤਾ ਸਕੰਦ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਮੁੱਢਲੇ ਹਵਾਲੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਕੰਦ ਦੀ ਧਰਮ-ਮਾਤਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਬਾਅਦ ਦੇ ਹਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਸਕੰਦ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦੇਵਸੇਨਾ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਮੁੱਢਲੇ ਪਾਠਾਂ ਵਿਚ ਜਿਥੇ ਸ਼ਸ਼ਠੀ ਸਕੰਦ ਦੀ ਸੇਵਾਦਾਰ ਵਜੋਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਵਿਚ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੱਚੇ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਛੇਵੇਂ ਦਿਨ ਉਸ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਇਹ ਘਾਤਕ ਦੇਵੀ ਬੱਚਿਆਂ 'ਤੇ ਮਿਹਰਬਾਨ ਅਤੇ ਬਖਸ਼ਣਹਾਰ ਵਜੋਂ ਦੇਖੀ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਈ।

ਪੂਜਾ[ਸੋਧੋ]

ਹਿੰਦੂਆਂ ਵਿਚ, ਸ਼ਸ਼ਠੀ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਹਿੱਤਕਾਰੀ ਅਤੇ ਰਖਵਾਲਾ ਅਤੇ ਹਰ ਘਰ ਦੇ ਰੱਖਿਅਕ ਦੇਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।[1] ਉਸ ਨੂੰ ਬੇਲਾਦ ਔਰਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਦਾਤ ਵਜੋਂ ਵੀ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਅਸੀਸਾਂ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਦੇਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।[2]

ਉੱਤਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਾਸ਼ਥੀ ਦੀ ਜਨਮ ਬੱਚੇਦਾਨੀ ਅਤੇ ਜਵਾਨੀ ਵੇਲੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਦੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਦੌਰਾਨ. [3] ਜਦੋਂ ਗਰਭਵਤੀ childਰਤ ਬੱਚੇ ਦੇ ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਅਲੱਗ-ਥਲੱਗ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੇਵੀ ਦੀ ਇੱਕ ਗੋਬਰ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ. ਇਕ ਜੀਵਤ ਬੱਚੇ ਦਾ ਜਨਮ ਸ਼ਾਥੀ ਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਕ ਜੰਮੇ ਬੱਚੇ ਦਾ ਜਨਮ ਜਾਂ ਬੱਚੇ ਦੀ ਛੇਤੀ ਮੌਤ ਉਸ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ. [4] ਬੱਚੇ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਮੀਦ ਵਾਲੀ ਮਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਸ਼ਸ਼ੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ. ਉਸ ਨੂੰ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਦਿਨ ਜਣੇਪੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਬੁਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦ ਤਕ ਬੱਚਾ ਜਵਾਨੀ ਤਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦਾ, ਖ਼ਾਸਕਰ ਜਦੋਂ ਬੱਚਾ ਬਿਮਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ. [5]

ਬਨਿਅਨ ਦੇ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਸ਼ਸ਼ਠੀ ਮਾਤਾ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦਾ ਪ੍ਮੰਰਤੀਕ ਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਦਰੱਖਤ ਅਕਸਰ ਇਸ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਉੱਤਰ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਔਰਤਾਂ ਚਿਤ੍ਰ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਚੰਦਰ ਦੇ ਦਿਨ ਅਸ਼ੋਕ ਸ਼ਸ਼ਠੀ 'ਤੇ ਸ਼ਸ਼ਠੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਨ ਲਈ ਅਸ਼ੋਕ ਦਰੱਖਤ ਦੀਆਂ ਛੇ ਫੁੱਲ-ਮੁਕੁਲ ਦਾ ਪਾਣੀ ਪੀਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਪੂਸ਼ਾ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਖ਼ਾਸ ਸ਼ਸ਼ਠੀ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।[6]

ਫੁਟਨੋਟਸ[ਸੋਧੋ]

ਹਵਾਲੇ[ਸੋਧੋ]

  1. Singh, Nagendra Kr., ed. (2000). "A Folk deity in Purana Literature". Encyclopaedia of Hinduism. 31–45. Anmol Publications. pp. 861–72. ISBN 81-7488-168-9. 
  2. Mani, Vettam (1975). Puranic Encyclopaedia: A Comprehensive Dictionary With Special Reference to the Epic and Puranic Literature. Delhi: Motilal Banarsidass. p. 700. ISBN 0-8426-0822-2. 
  3. White, David Gordon (2003). Kiss of the Yogini: "Tantric Sex" in Its South Asian Contexts. pp. 40–3. ISBN 0-226-89483-5. 
  4. Wilkins pp. 6–8
  5. Wilkins (1900) pp. 68–9
  6. Underhill, M. M. (March 1921). The Hindu religious year. Oxford University Press. pp. 103–5. ISBN 81-206-0523-3. 

ਸਰੋਤ[ਸੋਧੋ]