ਸਿੰਧ ਦੇ ਮਕਬਰੇ ਦੀਆਂ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ

ਸਿੰਧ ਦੇ ਮਕਬਰੇ ਦੀਆਂ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: Tomb paintings of Sindh) ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸਿੰਧ ਸੂਬੇ ਦੇ ਮਕਬਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਖਿੰਡੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਹਨ।^[1]

ਇਤਿਹਾਸ

ਕੰਧ ਚਿੱਤਰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੰਬਰ-ਸ਼ਾਹਦਾਦਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਸ਼ਾਹਦਾਦਕੋਟ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਦਾਦੂ ਅਤੇ ਸੰਘਰ ਅਤੇ ਸਿੰਧ ਦੇ ਹੋਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।^[1]

ਕਲਹੋਰਾ ਕਾਲ (1701–1783) ਦੌਰਾਨ ਕੰਧ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਆਮ ਹੋ ਗਈ। ਉਹ ਅਕਸਰ ਲੋਕ ਕਹਾਣੀਆਂ, ਪੇਂਡੂ ਜੀਵਨ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼, ਕਬਾਇਲੀ ਮੁਖੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਸਨ।^[2]

ਜਮਾਲੀ ਮਕਬਰੇ ਲਰਕਾਣਾ ਅਤੇ ਕੰਬਰ-ਸ਼ਾਹਦਾਦਕੋਟ, ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ, ਜੋ ਸਸੂਈ ਪੁੰਨਹੂਨ, ਮੋਮਲ ਰਾਣੋ, ਸੁਹਨੀ ਮੇਹਰ, ਲੈਲਾ ਅਤੇ ਮਜਨੂੰ ਅਤੇ ਨੂਰੀ ਜਾਮ ਤਮਾਚੀ ਦੇ ਰੋਮਾਂਸ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਸਿੰਧੀ ਕਲਾ ਦੀ ਪੇਂਟਿੰਗ ਅਤੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨਿੰਗ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਮੋਹਨਜੋਦੜੋ ਅਤੇ ਅਮਰੀ ਸਭਿਅਤਾਵਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਸਮਾਰਕਾਂ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ 'ਤੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਦੀ ਕਲਾ ਸਿੰਧ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਹੋਈ, ਜਿਸਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਕਲਹੋਰਾ ਕਾਲ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਕਲਹੋਰਾਂ ਨੇ ਸਿੰਧ ਉੱਤੇ 1782 ਈਸਵੀ ਤੱਕ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਾਲਪੁਰ ਅਮੀਰਾਂ ਨੇ 1843 ਈਸਵੀ ਤੱਕ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਾਸਕ ਕਬੀਲੇ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਅਤੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਦੀ ਪੇਂਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰੱਖਦੇ ਸਨ।^[3]

ਕਲਹੋਰਾ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਮੀਆਂ ਨੂਰ ਮੁਹੰਮਦ ਕਲਹੋਰੋ ਦੀ ਕਬਰ ਸਿੰਧੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਕਲਾਕਾਰੀ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ। ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਸਮਾਰਕਾਂ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਸਰਾਵਿਕਸ ਅਤੇ ਕੰਧ-ਚਿੱਤਰ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੈ (ਕੱਲਹੋਰੋ 2002, 2003, 2004)। ਉੱਪਰੀ ਸਿੰਧ (ਲੜਕਾਣਾ ਅਤੇ ਦਾਦੂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ) ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਮਕਬਰੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ, ਕੁਝ ਮਕਬਰੇ ਵੀ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਕੇਂਦਰੀ ਸਿੰਧ ਦੇ ਸੰਘਰ ਅਤੇ ਨਵਾਬ ਸ਼ਾਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਕੁਝ ਮਕਬਰੇ ਕੰਧ-ਚਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਏ ਗਏ ਹਨ ਜੋ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲੋਕ ਰੋਮਾਂਸ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ-ਰੋਮਾਂਸ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਵਟ ਦੀ ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾਦੂ ਅਤੇ ਲਰਕਾਨਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਨਵਾਬਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਸੰਘਰ ਤੱਕ ਫੈਲ ਗਈ।^[4]

ਇਹ ਮਕਬਰਾ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਦਫ਼ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਮੁੱਖ ਪਾਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸਮਾਨਤਾ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼, ਲੜਾਈ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼, ਘਰੇਲੂ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਝਾਤ ਮਾਰਨ ਵਾਲੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਿੰਧੀ ਦੁਆਰਾ ਮਨਮੋਹਕ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰੇਮ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਹੈ।^[5] ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਲਹੋਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਮਕਬਰੇ ਬਣਾਈਆਂ ਸਨ। ਕਲਹੋਰਾ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੇ ਮਕਬਰੇ ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਜਿਓਮੈਟ੍ਰਿਕ ਡਿਜ਼ਾਈਨਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੇ ਮਕਬਰੇ ਲਾਖਣਿਕ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ।^[6]

ਸਿੰਧੀ ਮਕਬਰੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਸੁਹਨੀ ਅਤੇ ਮੇਹਰ ਦੇ ਲੋਕ ਰੋਮਾਂਸ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਸਸੂਈ ਅਤੇ ਪੁੰਹੁਨ, ਲੀਲਾ ਅਤੇ ਚਨੇਸਰ, ਲੈਲਾ ਅਤੇ ਮਜਨੂੰ, ਮੂਮਲ ਅਤੇ ਰਾਣੋ, ਉਮਰ ਅਤੇ ਮਾਰਵੀ, ਨੂਰੀ ਅਤੇ ਜਾਮ ਤਮਾਚੀ ਦੇ ਲੋਕ ਰੋਮਾਂਸ ਨੂੰ ਵੀ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸੁਹਨੀ ਅਤੇ ਮੇਹਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਲੋਕ ਕਥਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਕੰਧ-ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਸਿੰਧ ਦੇ ਹਰ 'ਨੁੱਕਰ ਅਤੇ ਕੋਨੇ' ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਮ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਕਲਹੋਰਾ ਅਤੇ ਤਾਲਪੁਰ ਕਾਲ ਦੇ ਮਕਬਰੇ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੇ ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਰਵੱਈਏ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੰਧ-ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕਲਾ ਨੂੰ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।^[7]

ਸਾਨੂੰ ਮੀਆਂ ਨਾਸਿਰ ਮੁਹੰਮਦ ਕਲਹੋਰੋ (1657-1692) ਦੇ ਮਕਬਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਤੇਂਦੁਏ ਅਤੇ ਹਿਰਨ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਦਾਦੂ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਜੋਹੀ ਵਿੱਚ ਮੁਰੀਦਾਨੀ ਜਮਾਲੀ ਕਬਰਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਦੋ ਮਕਬਰੇ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਹਨ। ਇੱਕ ਮਕਬਰੇ ਵਿੱਚ, ਤਿੰਨ ਪੈਨਲ ਹਨ ਜੋ ਘੋੜਿਆਂ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਸ਼ਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਹਿਰਨ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਬੰਦੂਕਾਂ ਨਾਲ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।^[8]

ਗੈਲਰੀ

ਸਿੰਧ ਵਿੱਚ ਸੁਲਤਾਨ ਮਰੀ ਦੇ ਮਕਬਰੇ ਵਿੱਚ ਲੈਲਾ ਅਤੇ ਮਜਨੂੰ ਦਾ ਕੰਧ-ਚਿੱਤਰ।
ਸਿੰਧ ਵਿੱਚ ਲੈਲਾ ਅਤੇ ਮਜਨੂੰ ਦਾ ਚਿੱਤਰ।
ਸਿੰਧ ਵਿੱਚ ਛੀਨੀ ਨੇੜੇ ਸਾਹਿਬ ਖਾਨ ਸ਼ਾਹਨੀ ਦੀ ਕਬਰ ਵਿੱਚ ਲੈਲਾ ਅਤੇ ਮਜਨੂੰ ਦਾ ਚਿੱਤਰ।
ਸਿੰਧ ਦੇ ਥੱਲ ਪਿੰਡ, ਪਿਆਰੋ ਰੋਡਨਾਨੀ ਦੀ ਕਬਰ ਵਿੱਚ ਲੈਲਾ ਅਤੇ ਮਜਨੂਨ ਦੀ ਮੂਰਤੀ।
ਸਿੰਧ ਵਿੱਚ ਮੀਆਂ ਨਾਸਿਰ ਮੁਹੰਮਦ ਕਲਹੋਰੋ ਦੇ ਕਬਰਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਕਬਰੇ ਵਿੱਚ ਲੈਲਾ ਅਤੇ ਮਜਨੂੰ (ਉੱਪਰ) ਅਤੇ ਸਾਸੂਈ ਅਤੇ ਪੁੰਹੁਨ (ਹੇਠਾਂ) ਦੇ ਰੋਮਾਂਸ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਕੰਧ-ਚਿੱਤਰ।
ਸਿੰਧ ਵਿੱਚ ਰੇਹਾਨ ਖਾਨ ਜਮਾਲੀ ਦੇ ਮਕਬਰੇ ਵਿੱਚ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਰਾਏ ਦਿਆਚ (ਸੋਰਥ ਰਾਏ ਦਿਆਚ) ਅਤੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਲੈਲਾ ਅਤੇ ਮਜਨੂੰ ਦੀਆਂ ਲੋਕ-ਕਥਾਵਾਂ ਦੇ ਕੰਧ-ਚਿੱਤਰ।
ਸਿੰਧ ਵਿੱਚ ਸੋਬਦਾਰ ਜਮਾਲੀ ਦੇ ਮਕਬਰੇ ਵਿੱਚ ਲੈਲਾ ਅਤੇ ਮਜਨੂੰ ਦਾ ਕੰਧ-ਚਿੱਤਰ।