ਸੁਰਸਿੰਗਾਰ: ਤੰਤ੍ਰ ਸਾਜ਼
ਸੁਰਸਿੰਗਾਰ (ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਸੂਰਸਿੰਗਰਃ ਸੁਰਸਿੰਗਾਰਃ ਸੁਰਸਿੱਗਰ ਜਾਂ ਸੁਰਸ਼੍ਰਿੰਗਾਰ) ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦਾ ਇੱਕ ਮੂਲ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾ ਸੰਗੀਤਕ ਸਾਜ਼ ਹੈ ਜੋ ਸਰੋਦ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸਮਾਨਤਾਵਾਂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਰੋਦ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਡੂੰਘੀ ਆਵਾਜ਼ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਾਲਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਰੋਦ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਚਲਣ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਸੀ।
19ਵੀਂ ਅਤੇ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਧਰੁਪਦ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇਕੱਲੇ ਸਾਜ਼ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਧਰੁਪਦ-ਰਬਾਬ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਕਾਸ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਅੱਜ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਗਿਆ ਹੈ ਜਾਂ ਇੰਜ ਕਹ ਲਓ ਕਿ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।[1]ਇਸ ਦੀ ਗਰਦਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਧਾਤੂ ਫਿੰਗਰਬੋਰਡ ਹੈ ਅਤੇ ਸਟੀਲ ਅਤੇ ਕਾਂਸੀ ਦੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੈਟਲ ਪਿਕ ਨਾਲ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਪੁਲ ਇੱਕ ਫਲੈਟ ਸਿੰਗ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਗੂੰਜਦੇ ਬਕਸੇ ਹਨ-ਮੁੱਖ ਬਾਕਸ ਇੱਕ ਸੁੱਕੀ ਲੌਕੀ(ਕੱਦੂ) ਤੋਂ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਲੱਕੜ ਦਾ ਕਵਰ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।[2]
ਬਨਾਵਟ ਅਤੇ ਵਜਾਉਣ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ
[ਸੋਧੋ]
ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਹਿੱਸਾ ਲੱਕੜ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਚਮੜੇ ਦਾ (ਇਹ ਸਮੱਗਰੀ ਪੁਰਾਣੇ ਯੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ) । ਸਾਜ਼ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਵਿਧੀ ਇੱਕ ਲੌਕੀ(ਕੱਦੂ) ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲੌਕੀ ਇੱਕ ਖੋਖਲੀ ਲੱਕੜ ਦੀ ਗਰਦਨ ਨਾਲ ਜੁਡ਼ੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗਲੇ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਗਿਲਿਜ਼ੈਂਡੋ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਲਈ ਇੱਕ ਧਾਤ ਦੀ ਪਲੇਟ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਮੁੱਖ ਤਾਰ ਅਤੇ ਚਾਰ ਰਿਦਮਿਕ ਡਰੋਨ (ਚਿਕਾਰੀ) ਦੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਸੁਰਸਿੰਗਾਰ ਦੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈਆਂ ਵਿੱਚ ਨੌਂ ਜਾਂ ਦਸ ਤਾਰਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਪਰੋਕਤ ਤਾਰਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਤਰੱਬਦਾਰ ਜਾਂ ਸਪੋਰਟ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਤਾਰ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪਿੱਤਲ ਦੇ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ (ਪੁਰਾਣੇ ਸਾਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਕੈਟਗਟ ਦੀ ਬਜਾਏ) । ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੋਧਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ।
ਸਾਜ਼ ਨੂੰ ਖੱਬੇ ਮੋਢੇ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਪਲੇਕਟ੍ਰਮ (ਮਿਜ਼ਰਾਬ ਜਾਂ ਟੈਬ) ਨਾਲ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਇੱਕ ਕਮਾਨ ਨਾਲ). ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਧਰੁਪਦ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਵਜਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਰੋਦ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਵਜਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਸਾਜ਼ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਲਗਭਗ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਇੱਕ ਸਿਤਾਰ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿੱਥੇ ਸਾਧਨ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਕੋਣ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਸਿਰਫ਼ ਸੁਰਸਿੰਗਾਰ, ਸੁਰਬਹਾਰ ਅਤੇ ਵੀਨਾ ਹੀ ਧਰੁਪਦ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨੀਵੀਆਂ, ਨਿਰੰਤਰ ਪਿੱਚਾਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਲਈ ਸਮਰੱਥ ਹਨ। ਬਾਕੀ ਦੋ ਦੇ ਉਲਟ, ਸੁਰਸਿੰਗਾਰ ਮਿੱਠੇ ਸੁਰ ਦੇਣ ਦੇ ਲਈ ਵੀ ਸਮਰੱਥ ਹੈ ਜੋ ਉੱਚੀ ਪਿੱਚ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਤਿੰਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਸੁਰਸਿੰਗਾਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਜਾਈਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਸੁੰਦਰ ਅੰਤਰਾਲਾਂ, ਤਾਰਾਂ ਅਤੇ ਚੀਕਾਰੀ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਫਰੈੱਟਲੈੱਸ ਸਟੀਲ ਫਿੰਗਰਬੋਰਡ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਸੁਰਸਿੰਗਾਰ ਵਿੱਚ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਮੀਂਡ (ਗਲਾਈਸੈਂਡੋ) ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ 2 ਸਪਤਕ ਲੰਬਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੁਰਸਿੰਗਾਰ ਵਿਲੰਬਿਤ ਅਲਾਪ ਲਈ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨੁਕੂਲ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਵੀਨਾ ਅਤੇ ਰਬਾਬ ਵਜਾਉਣ ਦੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਰਬਾਬ ਦੇ ਸਾਜ਼ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਸੀਮਾਵਾਂ ਸਨ। ਇਸ ਦੇ ਅੰਤਡਡੀਂਆਂ ਦੇ ਤਾਰ ਅਤੇ ਰੈਜ਼ੋਨੇਟਰ ਉੱਤੇ ਚਮਡ਼ੀ ਦਾ ਪਾਰਚਮੈਂਟ ਅਲਾਪ ਦੇ ਹੌਲੀ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਵੀਣਾ ਦੇ ਉਲਟ ਅਸੰਭਵ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮੌਨਸੂਨ ਵਿੱਚ ਨਮੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਰਬਾਬ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਇੰਨੀ ਖਰਾਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਉੱਤੇ ਵੱਜਣ ਵਾਲੇ ਸੁਰਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਸੁਰਸਿੰਗਾਰ ਧੁਨੀ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਅਤੇ ਧ੍ਰੁਪਦ ਅੰਗ ਦੀ ਅਲਾਪਚਾਰੀ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਰਬਾਬ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਸੁਧਾਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਸੁਰਸਿੰਗਾਰ ਦਾ ਸੁਰੀਲਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਇੰਨਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਆਪਣੇ ਵਿਲੰਬਿਤ ਆਲਾਪ ਵਿੱਚ ਵੀਨਾ ਨੂੰ ਪਛਾੜ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬਰਸਾਤ ਦੇ ਮੌਸਮ ਦੌਰਾਨ ਸੁਰਸਿੰਗਾਰ ਵਜਾਉਣਾ ਰਬਾਬੀਆ ਘਰਾਣੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਰੰਪਰਾ ਬਣ ਗਈ।
ਇਸ ਸਾਜ਼ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਚੰਗਾ ਹੁੰਗਾਰਾ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਇਹ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੱਟ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਰੋਦ ਵਾਦਕ ਸਰੋਦ ਉੱਤੇ ਗੱਤ ਵਜਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਰਸਿੰਗਾਰ ਉੱਤੇ ਅਲਾਪ ਕਰਦੇ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਸਿਤਾਰ ਵਾਦਕ ਸਿਤਾਰ ਉੱਤੇ ਗੱਤ ਵਜਾਉਣ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਰਬਹਾਰ ਉੱਤੇ ਵਜਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਸਰੋਦ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸੁਰਸਿੰਗਾਰ ਸਿੱਖਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਸੀ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ, ਜਦੋਂ ਸਰੋਦ ਅਤੇ ਸਿਤਾਰ 'ਚ ਸੁਧਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਨਾਲ ਲੈਸ ਹੋ ਗਏ, ਤਾਂ ਸੁਰਸਿੰਗਾਰ ਅਤੇ ਸੁਰਬਹਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਘੱਟ ਗਈ ਅਤੇ ਇਹ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਅਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋ ਗਏ।
ਪਹਿਲੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੇਨੀਆ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀਨਾ ਸਿਖਾਉਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਰਸਿੰਗਾਰ ਉੱਤੇ ਵੀਨਾ ਦੇ ਧਰੁਪਦ ਅਤੇ ਧਮਾਰ ੜੇ ਤੋੜੇ ਵਜਾਉਣ ਦੀ ਹਦਾਇਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ (ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰੋਦ ਜਾਂ ਰਬਾਬ ਪਿਛੋਕੜ ਸੀ) । ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਉਸਤਾਦ ਅਲਾਉਦੀਨ ਖਾਨ ਨੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵੀਨਕਾਰ (ਵੀਨਾ ਵਾਦਕ) ਰਾਮਪੁਰ ਸੇਨੀਆ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਉਸਤਾਦ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ ਅਤੇ ਪੰਡਿਤ ਰਾਧਿਕਾ ਮੋਹਨ ਮੈਤਰਾ ਤੋਂ ਸੁਰਸਿੰਗਾਰ 'ਤੇ ਧਰੁਪਦ ਸਿੱਖਿਆ। ਦਬੀਰ ਖਾਨ, ਰਾਮਪੁਰ ਸੇਨੀਆ ਘਰਾਣੇ ਤੋਂ ਵੀ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਬਜ (ਸੁਰਸਿੰਗਾਰ ਦੀ ਵਜਾਉਣ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ) ਧਰੁਪਦ ਦੀ ਹੌਲੀ, ਧਿਆਨ ਵਾਲੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸੁਰਸਿੰਗਾਰ ਦੇ ਆਕਾਰ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਵਾਦਕ ਸੁਰਸਿੰਗਾਰ ਦੀ ਧੁਨੀ ਅਤੇ ਡੂੰਘਾਈ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਸਰੋਦ ਦੇ ਤੇਜ਼ ਤੋੜੇ ਸਕੇ। ਇਸ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ, ਪੰਡਿਤ ਰਾਧਿਕਾ ਮੋਹਨ ਮੈਤਰਾ ਨੇ ਮੋਹਨ ਬੀਨਾ (ਵਿਸ਼ਵ ਮੋਹਨ ਭੱਟ ਦੀ ਮੋਹਨਵੀਨਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ) ਦੀ ਈਜਾਦ ਕੀਤੀ।
ਉੱਘੇ ਕਲਾਕਾਰ
[ਸੋਧੋ]ਪਿਆਰ ਖਾਨ, ਬਸਾਤ ਖਾਨ, ਜਾਫਰ ਖਾਨ, ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਖਾਨ (ਬਸਾਤ ਖਾਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ), ਬਹਾਦੁਰ ਸੇਨ ਖਾਨ, ਅਲਾਉਦੀਨ ਖਾਨ, ਰਾਧਿਕਾ ਮੋਹਨ ਮੈਤਰਾ, ਕੁਮਾਰ ਬੀਰੇਂਦਰ ਕਿਸ਼ੋਰ ਰਾਏ ਚੌਧਰੀ, ਸ਼ੌਕਤ ਅਲੀ ਖਾਨ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੁਰਸਿੰਗਾਰ ਵਾਦਕ ਸਨ। ਅਲਾਉਦੀਨ ਖਾਨ ਕੋਲ ਕੁਝ ਸੁਰਸਿੰਗਾਰ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗਾਂ ਸਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਕਿ ਰਾਧਿਕਾ ਮੋਹਨ ਮੈਤਰਾ ਨੇ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪੰਡਿਤ ਜੋਏਦੀਪ ਮੁਖਰਜੀ (ਸੰਗੀਤਕਾਰ) ਨੇ ਸੁਰਸ਼੍ਰਿੰਗਾਰ ਨੂੰ ਮੁਡੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨ ਲਈ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਇੱਕ ਸਥਾਪਿਤ ਕਲਾਕਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸੁਰਸਿੰਗਾਰ ਦਾ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਨਿਪੁੰਨ ਕਲਾਕਾਰ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਇੰਸਟਰੂਮੈਂਟਲ ਮਿਊਜ਼ਿਕ (ਸੁਰਸਿੰਗਾਰ) ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਲਈ ਸਾਲ 2019 ਲਈ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਦੁਆਰਾ ਉਸਤਾਦ ਬਿਸਮਿੱਲਾ ਖਾਨ ਯੁਵਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਹਵਾਲੇ
[ਸੋਧੋ]- ↑ "SURSRINGAR BY MONOJ KUMAR SARDAR". www.indian-instruments.com. Archived from the original on 15 ਨਵੰਬਰ 2017. Retrieved 14 November 2017.
- ↑ Ram Avtar Vir. Musical Instruments of India. ISBN 81-87155-65-5