ਸੇਂਟ ਸਿਰਿਲ ਮੱਠ
| ਸੇਂਟ ਸਿਰਿਲ ਮੱਠ | |
|---|---|
Ukrainian: Кирилівський монастир | |
.JPG) ਆਪਣੇ ਘੰਟਾਘਰ ਦੇ ਢਾਹੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੇਂਟ ਸਿਰਿਲ ਮੱਠ ਦਾ ਪੈਨੋਰਾਮਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ | |
 Interactive map of ਸੇਂਟ ਸਿਰਿਲ ਮੱਠ | |
| ਆਮ ਜਾਣਕਾਰੀ | |
| ਿਟਕਾਣਾ | ਕੀਵ, ਯੂਕਰੇਨ,  ਯੂਕਰੇਨ |
| ਗੁਣਕ | 50°28′59″N 30°28′18″E / 50.483091°N 30.471772°E |
| ਮਾਲਕ | ਯੂਕਰੇਨੀ ਆਰਥੋਡਾਕਸ ਚਰਚ |
ਸੇਂਟ ਸਿਰਿਲ ਮੱਠ (Ukrainian: Кирилівський монастир, romanized: ਕਾਇਰੀਲਿਵਸਕੀ ਮੋਨਾਸਤਿਰ) ਯੂਕਰੇਨ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਕੀਵ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਮੱਧਕਾਲੀ ਮੱਠ ਹੈ। ਇਸ ਮੱਠ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੇਂਟ ਸਿਰਿਲ ਚਰਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਜੋ 12ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਕੀਵਨ ਰੂਸ ਦੀ ਭਵਨ ਨਿਰਮਾਣ ਕਲਾ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਮੂਨਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ 17ਵੀਂ ਅਤੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਬਾਹਰੋਂ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਯੂਕਰੇਨੀ ਬਰੋਕ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਚਰਚ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਕੀਵਨ ਰੂਸ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਅੱਜ ਵੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਇਤਿਹਾਸ
[ਸੋਧੋ]ਸੇਂਟ ਸਿਰਿਲ ਮੱਠ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1140 ਵਿੱਚ ਚੇਰਨੀਹੀਵ ਦੇ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ, ਵਸੇਵੋਲੋਦ ਓਲਗੋਵਿਚ ਦੁਆਰਾ ਕੀਵ ਦੇ ਦੋਰੋਹੋਝਿਚੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਉਸਦੇ ਸਵਰਗੀ ਰੱਖਿਅਕ, ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰੀਆ ਦੇ ਸਿਰਿਲ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।[1] 12ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਦੂਜੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ, ਵਸੇਵੋਲੋਦ ਦੀ ਵਿਧਵਾ, ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਮਾਰੀਆ ਨੇ ਸੇਂਟ ਸਿਰਿਲ ਦਾ ਪੱਥਰ ਦਾ ਚਰਚ ਬਣਵਾਇਆ, ਜਿਸਨੇ ਓਲਗੋਵਿਚੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਜੱਦੀ ਕਬਰਸਤਾਨ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।[1]
1734 ਵਿੱਚ ਮੱਠ ਵਿੱਚ ਭਿਆਨਕ ਅੱਗ ਲੱਗ ਗਈ ਸੀ, ਅਤੇ 1750-1760 ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਯੂਕਰੇਨੀ ਆਰਕੀਟੈਕਟ ਇਵਾਨ ਹਰੀਹੋਰੋਵਿਚ-ਬਾਰਸਕੀ ਦੁਆਰਾ ਇਸਦਾ ਮੁੜ-ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਮੱਠ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਨੂੰ ਘੇਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਚਿਣਾਈ ਵਾਲੀਆਂ ਕੰਧਾਂ, ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਕੋਨੇ ਵਾਲਾ ਬੁਰਜ ਅਤੇ ਗੇਟ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੱਠ ਦੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ।
1787 ਵਿੱਚ, ਜ਼ਾਰਵਾਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਸੇਂਟ ਸਿਰਿਲ ਮੱਠ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਕੁਆਰਟਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਾਗਲਖਾਨੇ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜੋ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਕਰੇਨ ਵਿੱਚ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਧ-ਅਖੀਰ ਤੱਕ ਕਾਇਮ ਰਿਹਾ।[2]
8 ਮਈ 1929 ਨੂੰ, ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. ਦੀ ਕਮਿਸਾਰਾਂ ਦੀ ਕੌਂਸਲ ਨੇ ਸੇਂਟ ਸਿਰਿਲ ਮੱਠ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹੱਤਵ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਇੱਕ "ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ" ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।[3] ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਸੇ ਸਮੇਂ, ਮੱਠ ਦੇ ਚਰਚ ਨੂੰ ਪੂਜਾ ਲਈ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੱਠ ਦੇ ਘੰਟਾਘਰ ਵਿੱਚ ਇਵਾਨ ਹਰੀਹੋਰੋਵਿਚ-ਬਾਰਸਕੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਇੱਕ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਬਣਾਇਆ ਜਾਣਾ ਸੀ।[2] ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਾਂਗ, ਸੇਂਟ ਸਿਰਿਲ ਦਾ ਕੰਪਲੈਕਸ ਲੋਕ ਸਿੱਖਿਆ ਕਮਿਸਾਰੀਅਤ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਸੀ।
ਜੂਨ 1936 ਵਿੱਚ ਵਰਖੋਵਨਾ ਰਾਦਾ ਦੁਆਰਾ ਪਾਸ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਿੱਖਿਆ ਕਮਿਸਾਰੀਅਤ ਨੂੰ ਸੇਂਟ ਸਿਰਿਲ ਦੇ ਮੱਠ ਦੇ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਢਾਹਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇਣੀ ਪਈ।[2] ਸੇਂਟ ਸਿਰਿਲ ਸਟੇਟ ਪ੍ਰੀਜ਼ਰਵੇਸ਼ਨ ਡਿਸਟ੍ਰਿਕਟ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਕਿਊਰੇਟਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, 1937 ਵਿੱਚ ਇੱਟਾਂ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮੱਠ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ, ਗੇਟਾਂ, ਇੱਕ ਕੋਨੇ ਵਾਲੇ ਬੁਰਜ ਅਤੇ ਘੰਟਾਘਰ ਨੂੰ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।[2]
ਸੇਂਟ ਸਿਰਿਲ ਚਰਚ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੱਧਕਾਲੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਫ੍ਰੈਸਕੋ ਅਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਰੂਸੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਮਿਖਾਇਲ ਵਰੂਬੇਲ ਦੁਆਰਾ 1880 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਕੰਧ-ਚਿੱਤਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਨੂੰ ਖੁਸ਼ਕਿਸਮਤੀ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੀਆਂ ਬਾਕੀ ਇਮਾਰਤਾਂ, ਬਾਕੀ ਮੱਠ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ, ਇੱਕ ਕੋਨੇ ਵਾਲਾ ਬੁਰਜ, ਅਤੇ ਬਾਰਸਕੀ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਦੋ ਇਮਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।[2] ਮੱਠ ਦੇ ਕਬਰਸਤਾਨ ਵਿੱਚੋਂ, 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਕਬਰਾਂ ਹੀ ਬਚੀਆਂ ਸਨ।[2]
1965 ਵਿੱਚ, ਇਹ ਚਰਚ ਕੀਵ ਦੀ ਸੋਫੀਆ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸੈਂਕਚੂਰੀ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖਾ ਬਣ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਮੁਰੰਮਤ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਸਕਿਆ।[4] 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੋਂ, ਯੂਕਰੇਨੀ ਆਰਥੋਡਾਕਸ ਚਰਚ ਨੂੰ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਨਿਯਮਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। 14 ਜੂਨ 2011 ਨੂੰ, ਪੈਰਿਸ਼ ਨੂੰ ਸੇਂਟ ਸਿਰਿਲ ਮੱਠ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।[5]
ਇਮਾਰਤਾਂ
[ਸੋਧੋ]
ਸੇਂਟ ਸਿਰਿਲ ਚਰਚ
[ਸੋਧੋ]ਸੇਂਟ ਸਿਰਿਲ ਚਰਚ ਪੂਰਬੀ ਪਾਸੇ ਤਿੰਨ ਐਪਸ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਆਇਤਾਕਾਰ ਇਮਾਰਤ ਹੈ। ਚਰਚ ਦਾ ਗੁੰਬਦ ਅਤੇ ਛੱਤਾਂ ਛੇ ਸਲੀਬ-ਆਕਾਰ ਦੇ ਥੰਮ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਟਿਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਉੱਤਰੀ ਕੰਧ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਇੱਕ ਪੌੜੀ ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਗੈਲਰੀ ਤੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪਾਸੇ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਚੈਪਲ ਵੀ ਹੈ — ਜੋ ਕਿ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕੀਵਨ ਰੂਸ ਦੇ ਚਰਚਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਦੁਰਲੱਭ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ।[3] ਬੈਪਟਿਸਟਰੀ ਅਤੇ ਨਾਰਥੈਕਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਬਣੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਹੋਰ ਅਸਾਧਾਰਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਹਨ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਹਰੇਕ ਛੱਤ ਨੂੰ ਸਟੀਲ ਦੀਆਂ ਚਾਦਰਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਸਦੀਆਂ ਦੌਰਾਨ, ਚਰਚ ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਅਤੇ 1734 ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਭਿਆਨਕ ਅੱਗ ਕਾਰਨ ਕਈ ਵਾਰ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਝੱਲਣਾ ਪਿਆ। ਚਰਚ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਬਹਾਲ ਅਤੇ ਮੁੜ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਸਦੀ ਅਸਲੀ ਦਿੱਖ ਬਦਲ ਗਈ। ਕਿਉਂਕਿ ਸੇਂਟ ਸਿਰਿਲ ਚਰਚ ਕੀਵ ਦੀਆਂ ਮੌਜੂਦਾ ਹੱਦਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਇਹ ਇਕਲੌਤਾ ਮੱਧਕਾਲੀ ਚਰਚ ਦਾ ਢਾਂਚਾ ਹੈ ਜੋ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਵਾਧੇ ਦੇ ਬਚਿਆ ਰਿਹਾ।[2] ਚਰਚ ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਬਾਹਰੀ ਦਿੱਖ ਨੂੰ 1750-1760 ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਯੂਕਰੇਨੀ ਆਰਕੀਟੈਕਟ ਇਵਾਨ ਹਰੀਹੋਰੋਵਿਚ-ਬਾਰਸਕੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਬਹਾਲੀ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦੌਰਾਨ ਆਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸਦੇ ਬਾਹਰੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਯੂਕਰੇਨੀ ਬਰੋਕ ਦੇ ਤੱਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਇਸਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਿੱਸਾ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਸ਼ੈਲੀ ਤੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਬਦਲਿਆ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਘੰਟਾਘਰ
[ਸੋਧੋ]ਯੂਕਰੇਨੀ ਆਰਕੀਟੈਕਟ ਇਵਾਨ ਹਰੀਹੋਰੋਵਿਚ-ਬਾਰਸਕੀ ਦੁਆਰਾ ਮੱਠ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਉਸਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਉਸਾਰੀ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਘੰਟਾਘਰ ਸੀ, ਜੋ 1760 ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।[2] ਇਸ ਘੰਟਾਘਰ ਨੇ ਇੱਕ ਉੱਚੇ ਘੰਟਾਘਰ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਮੰਜ਼ਿਲ 'ਤੇ ਇੱਕ ਚੈਪਲ ਦੇ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਸੀ। ਘੰਟਾਘਰ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਦੋ ਪੱਧਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਯੂਕਰੇਨੀ ਤਿੰਨ-ਭਾਗੀ ਚਰਚ ਦੇ ਕੁਝ ਤੱਤ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨੈਵ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਉੱਪਰ ਘੰਟਾਘਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।[2] ਇਸ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰਲ ਸੁਮੇਲ ਵਿੱਚ ਹਰੇਕ ਪਾਸੇ ਦੋ ਐਪਸ ਵਰਗੇ ਹੇਠਲੇ ਤੱਤ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ[ਸਪਸ਼ਟੀਕਰਨ ਲੋੜੀਂਦਾ]। ਘੰਟਾਘਰ ਦੇ ਚੈਪਲ ਦੇ ਉੱਪਰ ਦੀ ਅਸਲ ਛੱਤ ਇੱਕ ਪੌੜੀਦਾਰ ਛੱਤ ਸੀ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ।[2] 1849 ਦੀ ਅੱਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਚੈਪਲ ਅਤੇ ਗੁੰਬਦ ਦੇ ਉੱਪਰ ਦੀਆਂ ਛੱਤਾਂ ਨੂੰ ਅਸਲ ਨਾਲੋਂ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 1936 ਵਿੱਚ ਘੰਟਾਘਰ ਨੂੰ ਢਾਹੁਣ ਦੇ ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਇਸ ਘੰਟਾਘਰ ਨੂੰ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਜੋ ਇਸਦੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਉਸਾਰੀ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕੇ।
ਹਵਾਲੇ
[ਸੋਧੋ]- 1 2 Malikenaite, Ruta (2003). Guildebook: Touring Kyiv. Kyiv: Baltia Druk. ISBN 966-96041-3-3.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Hewryk, Titus D. (1982). The Lost Architecture of Kiev. New York: The Ukrainian Museum. ASIN: B0006E9KPQ. Archived from the original on 2008-05-30. Retrieved 2026-08-24. (ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰ)
- 1 2 Fedchenko, Alla Mikhailovna (1977). St. Cyril's Church. Kyiv: Mistetstvo.
- ↑ Zhukovsky A. "Kirillovskaya tserkov". Sophia Kyivska (in ਰੂਸੀ). Archived from the original on 2007-07-03. Retrieved January 7, 2007.
- ↑ "Журнали засідання Священного Синоду Української Православної Церкви від 14 червня 2011 року | УКРАЇНСЬКА ПРАВОСЛАВНА ЦЕРКВА". 2014-08-14. Archived from the original on 2014-08-14. Retrieved 2023-12-13.