ਕਿਰਿਆ

ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇੱਕ ਅਜ਼ਾਦ ਗਿਆਨਕੋਸ਼ ਤੋਂ
ਇਸ ’ਤੇ ਜਾਓ: ਨੇਵੀਗੇਸ਼ਨ, ਖੋਜ

ਜਿਸ ਵਾਕੰਸ਼ (ਸ਼ਬਦ ਜਾਂ ਸ਼ਬਦ - ਸਮੂਹ ) ਦੁਆਰਾ ਕਿਸੇ ਕਾਰਜ ਦੇ ਹੋਣ ਅਤੇ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦਾ ਬੋਧ ਹੋਵੇ ਉਸਨੂੰ ਕਿਰਿਆ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: verb) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ । ਜਿਵੇਂ -

  • ਬੱਚੇ ਖੇਡ ਰਹੇ ਹਨ।
  • ਕਾਕਾ ਦੁੱਧ ਪੀ ਰਿਹਾ ਹੈ ।
  • ਸੁਰੇਸ਼ ਕਾਲਜ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ।
  • ਮੀਰਾ ਬਹੁਤ ਸੂਝਵਾਨ ਹੈ ।
  • ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਵੱਡੇ ਕਵੀ ਸਨ ।

ਇਹਨਾਂ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਖੇਡ ਰਹੇ ਹਨ’ , ‘ਪੀ ਰਿਹਾ ਹੈ’ , ‘ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ’ ਅਤੇ ‘ਹੈ’ ਆਦਿ ਵਾਕੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਕਾਰਜ - ਵਪਾਰ ਦਾ ਬੋਧ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ । ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਹਨ । ਕਿਰਿਆ ਸਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅੱਠ ਭੇਦਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਭੇਦ ਹੈ । ਵਿਆਕਰਣ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆ ਇੱਕ ਵਿਕਾਰੀ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ।

ਧਾਤੂ[ਸੋਧੋ]

ਕਿਰਿਆ ਦਾ ਮੂਲ ਰੂਪ ਧਾਤੁ ਕਹਾਂਦਾ ਹੈ । ਜਿਵੇਂ - ਲਿਖ , ਪੜ੍ਹ , ਜਾ , ਖਾ , ਗਾ , ਰੋ , ਆਦਿ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਧਾਤੂਆਂ ਤੋਂ ਲਿਖਦਾ , ਪੜ੍ਹਦਾ , ਆਦਿ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ ।

ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਭੇਦ[ਸੋਧੋ]

ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਤਿੰਨ ਭੇਦ ਹਨ -

  • ਅਕਰਮਕ ਕਿਰਿਆ ।
  • ਸਕਰਮਕ ਕਿਰਿਆ ।
  • ਦੋਕਰਮਕ ਕਿਰਿਆ

ਅਕਰਮਕ ਕਿਰਿਆ[ਸੋਧੋ]

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਰਤਾ ਉੱਤੇ ਹੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਅਕਰਮਕ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ । ਅਜਿਹੀਆਂ ਅਕਰਮਕ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਕਰਮ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ । ਅਕਰਮਕ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਉਦਾਹਰਣ ਹਨ –

  1. ਰਾਮੇਸ਼ ਰੋਂਦਾ ਹੈ ।
  2. ਸੱਪ ਰੀਂਗਦਾ ਹੈ ।
  3. ਬਸ ਚੱਲਦੀ ਹੈ ।

ਸਕਰਮਕ ਕਿਰਿਆ[ਸੋਧੋ]

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਰਤਾ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਕਰਮ ਉੱਤੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ , ਉਹ ਸਕਰਮਕ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰਮ ਦਾ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਉਦਾਹਰਣ -

  • ਮੈਂ ਲੇਖ ਲਿਖਦਾ ਹਾਂ ।
  • ਮੋਹਣ ਮਠਿਆਈ ਖਾਂਦਾ ਹੈ ।
  • ਮੀਰਾ ਫਲ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ ।
  • ਭੌਰਾ ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਰਸ ਪੀਂਦਾ ਹੈ ।

ਦੋਕਰਮਕ ਕਿਰਿਆ[ਸੋਧੋ]

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਦੋ ਕਰਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ , ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੋਕਰਮਕ ਕਿਰਿਆ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ । ਉਦਾਹਰਣ -

  • ਮੈਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕਿਤਾਬ ਦਿੱਤੀ ।
  • ਸ਼ਿਆਮ ਨੇ ਰਾਧਾ ਨੂੰ ਰੁਪਏ ਦਿੱਤੇ ।

ਉੱਪਰਲੇ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਦੇਣਾ’ ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਦੋ ਕਰਮ ਹਨ । ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਦੇਣਾ’ ਦੋਕਰਮਕ ਕਿਰਿਆ ਹੈ ।

ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਭੇਦ[ਸੋਧੋ]

ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਪੰਜ ਭੇਦ ਹਨ -

ਆਮ ਕਿਰਿਆ[ਸੋਧੋ]

ਜਿੱਥੇ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਕਿਰਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉੱਥੇ ਆਮ ਕਿਰਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਜਿਵੇਂ –

  • ਤੁਸੀਂ ਆਏ ।
  • ਉਹ ਨਹਾਇਆ ਆਦਿ ।

ਸੰਯੁਕਤ ਕਿਰਿਆ[ਸੋਧੋ]

ਜਿੱਥੇ ਦੋ ਅਤੇ ਜਿਆਦਾ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਨਾਲੋ-ਨਾਲ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਯੁਕਤ ਕਿਰਿਆ ਕਹਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ –

  • ਮੀਰਾ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਪੜ੍ਹਨ ਲੱਗੀ ।
  • ਉਹ ਖਾ ਚੁੱਕਿਆ ।

ਨਾਮ ਧਾਤੂ ਕਿਰਿਆ[ਸੋਧੋ]

ਨਾਮ , ਪੜਨਾਂਵ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਕਿਰਿਆਪਦ ਨੂੰ ਨਾਮਧਾਤੂ ਕਿਰਿਆ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ । ਜਿਵੇਂ - ਹਥਿਆਉਣਾ , ਸ਼ਰਮਾਣਾ , ਅਪਨਾਉਣਾ , ਝੁਠਲਾਉਣਾ ਆਦਿ ।

ਪ੍ਰੇਰਣਾਰਥਕ ਕਿਰਿਆ[ਸੋਧੋ]

ਜਿਸ ਕਿਰਿਆ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚਲੇ ਕਿ ਕਰਤਾ ਆਪ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਨਾ ਕਰਕੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਪ੍ਰੇਰਣਾਰਥਕ ਕਿਰਿਆ ਕਹਾਉਂਦੀ ਹੈ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਦੋ ਕਰਤਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ -

  • ਪ੍ਰੇਰਕ ਕਰਤਾ - ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਣ ਵਾਲਾ ।
  • ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਤਾ - ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ।

ਜਿਵੇਂ - ਸ਼ਿਆਮ ਰਾਣੋ ਣਤੋਂ ਪੱਤਰ ਲਿਖਵਾਉਂਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਪੱਤਰ ਤਾਂ ਰਾਣੋ ਲਿਖਦੀ ਹੈ , ਪਰ ਉਹਨੂੰ ਲਿਖਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਸ਼ਿਆਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਲਿਖਵਾਣਾ’ ਕਿਰਿਆ ਪ੍ਰੇਰਣਾਰਥਕ ਕਿਰਿਆ ਹੈ । ਇਸ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਆਮ ਪ੍ਰੇਰਕ ਕਰਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਣੋ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਤਾ ।

ਪੂਰਵਕਾਲਿਕ ਕਿਰਿਆ[ਸੋਧੋ]

ਕਿਸੇ ਕਿਰਿਆ ਵਤੋਂ ਪੂਰਵ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਦੂਜੀ ਕਿਰਿਆ ਪ੍ਰਯੁਕਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਪੂਰਵਕਾਲਿਕ ਕਿਰਿਆ ਕਹਾਉਂਦੀ ਹੈ ।

ਜਿਵੇਂ - ਮੈਂ ਹੁਣੇ ਸੌਂ ਕੇ ਉਠਿਆ ਹਾਂ । ਇਸ ਵਿੱਚ ‘ਉੱਠਿਆ ਹਾਂ’ ਕਿਰਿਆ ਤੋਂ ਪੂਰਵ ‘ਸੌਂ ਕੇ’ ਕਿਰਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੋਇਆ ਹੈ । ਇਸ ਲਈ ‘ਸੌਂ ਕੇ’ ਪੂਰਵਕਾਲਿਕ ਕਿਰਿਆ ਹੈ ।

ਵਿਸ਼ੇਸ਼ - ਪੂਰਵਕਾਲਿਕ ਕਿਰਿਆ ਜਾਂ ਤਾਂ ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਆਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯੁਕਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਧਾਤੂ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ‘ਕੇ’ ਅਤੇ ‘ਕਰਕੇ’ ਲਗਾ ਦੇਣ ਨਾਲ ਪੂਰਵਕਾਲਿਕ ਕਿਰਿਆ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ । ਜਿਵੇਂ –

  • ਰਾਕੇਸ਼ ਦੁੱਧ ਪੀਂਦੇ ਹੀ ਸੌਂ ਗਿਆ ।
  • ਲੜਕੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪੜ੍ਹਕੇ ਜਾਣਗੀਆਂ ।