ਕਿਰਿਆ
ਜਿਸ ਵਾਕੰਸ਼ (ਸ਼ਬਦ ਜਾਂ ਸ਼ਬਦ - ਸਮੂਹ ) ਦੁਆਰਾ ਕਿਸੇ ਕਾਰਜ ਦੇ ਹੋਣ ਅਤੇ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦਾ ਬੋਧ ਹੋਵੇ ਉਸਨੂੰ ਕਿਰਿਆ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: verb) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ । ਜਿਵੇਂ - • ਬੱਚੇ ਖੇਡ ਰਹੇ ਹਨ। • ਕਾਕਾ ਦੁੱਧ ਪੀ ਰਿਹਾ ਹੈ । • ਸੁਰੇਸ਼ ਕਾਲਜ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ । • ਮੀਰਾ ਬਹੁਤ ਸੂਝਵਾਨ ਹੈ । • ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਵੱਡੇ ਕਵੀ ਸਨ ।
ਇਹਨਾਂ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਖੇਡ ਰਹੇ ਹਨ’ , ‘ਪੀ ਰਿਹਾ ਹੈ’ , ‘ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ’ ਅਤੇ ‘ਹੈ’ ਆਦਿ ਵਾਕੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਕਾਰਜ - ਵਪਾਰ ਦਾ ਬੋਧ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ । ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਹਨ । ਕਿਰਿਆ ਸਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅੱਠ ਭੇਦਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਭੇਦ ਹੈ । ਵਿਆਕਰਣ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆ ਇੱਕ ਵਿਕਾਰੀ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ।
ਵਿਸ਼ਾ ਸੂਚੀ |
ਧਾਤੂ [ਸੋਧ]
ਕਿਰਿਆ ਦਾ ਮੂਲ ਰੂਪ ਧਾਤੁ ਕਹਾਂਦਾ ਹੈ । ਜਿਵੇਂ - ਲਿਖ , ਪੜ੍ਹ , ਜਾ , ਖਾ , ਗਾ , ਰੋ , ਆਦਿ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਧਾਤੂਆਂ ਤੋਂ ਲਿਖਦਾ , ਪੜ੍ਹਦਾ , ਆਦਿ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ ।
ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਭੇਦ [ਸੋਧ]
ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਤਿੰਨ ਭੇਦ ਹਨ -
. ਅਕਰਮਕ ਕਿਰਿਆ । . ਸਕਰਮਕ ਕਿਰਿਆ । . ਦੋਕਰਮਕ ਕਿਰਿਆ
ਅਕਰਮਕ ਕਿਰਿਆ [ਸੋਧ]
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਰਤਾ ਉੱਤੇ ਹੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਅਕਰਮਕ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ । ਅਜਿਹੀਆਂ ਅਕਰਮਕ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਕਰਮ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ । ਅਕਰਮਕ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਉਦਾਹਰਣ ਹਨ – ੧- ਰਾਮੇਸ਼ ਰੋਂਦਾ ਹੈ । ੨- ਸੱਪ ਰੀਂਗਦਾ ਹੈ । ੩ - ਬਸ ਚੱਲਦੀ ਹੈ ।
ਸਕਰਮਕ ਕਿਰਿਆ [ਸੋਧ]
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਰਤਾ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਕਰਮ ਉੱਤੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ , ਉਹ ਸਕਰਮਕ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰਮ ਦਾ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਉਦਾਹਰਣ -
- ਮੈਂ ਲੇਖ ਲਿਖਦਾ ਹਾਂ ।
- ਮੋਹਣ ਮਠਿਆਈ ਖਾਂਦਾ ਹੈ ।
- ਮੀਰਾ ਫਲ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ ।
- ਭੌਰਾ ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਰਸ ਪੀਂਦਾ ਹੈ ।
ਦੋਕਰਮਕ ਕਿਰਿਆ [ਸੋਧ]
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਦੋ ਕਰਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ , ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੋਕਰਮਕ ਕਿਰਿਆ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ । ਉਦਾਹਰਣ -
- ਮੈਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕਿਤਾਬ ਦਿੱਤੀ ।
- ਸ਼ਿਆਮ ਨੇ ਰਾਧਾ ਨੂੰ ਰੁਪਏ ਦਿੱਤੇ ।
ਉੱਪਰਲੇ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਦੇਣਾ’ ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਦੋ ਕਰਮ ਹਨ । ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਦੇਣਾ’ ਦੋਕਰਮਕ ਕਿਰਿਆ ਹੈ ।
ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਭੇਦ [ਸੋਧ]
ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਪੰਜ ਭੇਦ ਹਨ -
ਆਮ ਕਿਰਿਆ [ਸੋਧ]
ਜਿੱਥੇ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਕਿਰਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉੱਥੇ ਆਮ ਕਿਰਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਜਿਵੇਂ – • ਤੁਸੀਂ ਆਏ । • ਉਹ ਨਹਾਇਆ ਆਦਿ ।
ਸੰਯੁਕਤ ਕਿਰਿਆ [ਸੋਧ]
ਜਿੱਥੇ ਦੋ ਅਤੇ ਜਿਆਦਾ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਨਾਲੋ-ਨਾਲ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਯੁਕਤ ਕਿਰਿਆ ਕਹਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ –
- ਮੀਰਾ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਪੜ੍ਹਨ ਲੱਗੀ ।
- ਉਹ ਖਾ ਚੁੱਕਿਆ ।
ਨਾਮ ਧਾਤੂ ਕਿਰਿਆ [ਸੋਧ]
ਨਾਮ , ਪੜਨਾਂਵ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਕਿਰਿਆਪਦ ਨੂੰ ਨਾਮਧਾਤੂ ਕਿਰਿਆ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ । ਜਿਵੇਂ - ਹਥਿਆਉਣਾ , ਸ਼ਰਮਾਣਾ , ਅਪਨਾਉਣਾ , ਝੁਠਲਾਉਣਾ ਆਦਿ ।
ਪ੍ਰੇਰਣਾਰਥਕ ਕਿਰਿਆ [ਸੋਧ]
ਜਿਸ ਕਿਰਿਆ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚਲੇ ਕਿ ਕਰਤਾ ਆਪ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਨਾ ਕਰਕੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਪ੍ਰੇਰਣਾਰਥਕ ਕਿਰਿਆ ਕਹਾਉਂਦੀ ਹੈ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਦੋ ਕਰਤਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ - • ਪ੍ਰੇਰਕ ਕਰਤਾ - ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਣ ਵਾਲਾ । • ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਤਾ - ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ।
ਜਿਵੇਂ - ਸ਼ਿਆਮ ਰਾਣੋ ਣਤੋਂ ਪੱਤਰ ਲਿਖਵਾਉਂਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਪੱਤਰ ਤਾਂ ਰਾਣੋ ਲਿਖਦੀ ਹੈ , ਪਰ ਉਹਨੂੰ ਲਿਖਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਸ਼ਿਆਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਲਿਖਵਾਣਾ’ ਕਿਰਿਆ ਪ੍ਰੇਰਣਾਰਥਕ ਕਿਰਿਆ ਹੈ । ਇਸ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਆਮ ਪ੍ਰੇਰਕ ਕਰਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਣੋ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਤਾ ।
ਪੂਰਵਕਾਲਿਕ ਕਿਰਿਆ [ਸੋਧ]
ਕਿਸੇ ਕਿਰਿਆ ਵਤੋਂ ਪੂਰਵ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਦੂਜੀ ਕਿਰਿਆ ਪ੍ਰਯੁਕਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਪੂਰਵਕਾਲਿਕ ਕਿਰਿਆ ਕਹਾਉਂਦੀ ਹੈ ।
ਜਿਵੇਂ - ਮੈਂ ਹੁਣੇ ਸੌਂ ਕੇ ਉਠਿਆ ਹਾਂ । ਇਸ ਵਿੱਚ ‘ਉੱਠਿਆ ਹਾਂ’ ਕਿਰਿਆ ਤੋਂ ਪੂਰਵ ‘ਸੌਂ ਕੇ’ ਕਿਰਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੋਇਆ ਹੈ । ਇਸ ਲਈ ‘ਸੌਂ ਕੇ’ ਪੂਰਵਕਾਲਿਕ ਕਿਰਿਆ ਹੈ ।
ਵਿਸ਼ੇਸ਼ - ਪੂਰਵਕਾਲਿਕ ਕਿਰਿਆ ਜਾਂ ਤਾਂ ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਆਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯੁਕਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਧਾਤੂ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ‘ਕੇ’ ਅਤੇ ‘ਕਰਕੇ’ ਲਗਾ ਦੇਣ ਨਾਲ ਪੂਰਵਕਾਲਿਕ ਕਿਰਿਆ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ । ਜਿਵੇਂ – • ਰਾਕੇਸ਼ ਦੁੱਧ ਪੀਂਦੇ ਹੀ ਸੌਂ ਗਿਆ । • ਲੜਕੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪੜ੍ਹਕੇ ਜਾਣਗੀਆਂ ।
