ਚੰਗੇਜ਼ ਖ਼ਾਨ

ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇੱਕ ਅਜ਼ਾਦ ਗਿਆਨਕੋਸ਼ ਤੋਂ
ਇਸ ’ਤੇ ਜਾਓ: ਨੇਵੀਗੇਸ਼ਨ, ਖੋਜ
ਚੰਗੇਜ਼ ਖ਼ਾਨ
ਚੰਗੇਜ ਖ਼ਾਨ
ਰਾਜ ਦਾ ਸਮਾਂ ਬਸੰਤ 1206 – ਅਗਸਤ 1227
ਜਨਮ ਅੰਦਾਜ਼ਨ 1162
ਓਨੋਨ ਨਦੀ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ, ਮੰਗੋਲੀਆ
ਮੌਤ ਅਗਸਤ 1227[੧] (ਅੰਦਾਜ਼ਨ ਉਮਰ 65)
ਮੰਗੋਲੀਆ
ਪਿਤਾ ਯੇਸੂਜੇਈ

ਚੰਗੇਜ਼ ਖ਼ਾਨ (ਮੰਗੋਲੀਆਈ: Чингис Хаан, ਚਿੰਗਿਸ ਖਾਨ, ਸੰਨ 1162–18 ਅਗਸਤ, 1227)[੧] ਇੱਕ ਮੰਗੋਲ ਖ਼ਾਨ ਹਾਕਮ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਮੰਗੋਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਸੰਗਠਨ ਸ਼ਕਤੀ, ਬਰਬਰਤਾ ਅਤੇ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿਸਥਾਰ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਇਸਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਖਾਨਾਬਦੋਸ਼ ਜਾਤੀ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਏਨੀ ਫ਼ਤਿਹ ਯਾਤਰਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਸੀ।[੨]

ਅਰੰਭਕ ਜੀਵਨ[ਸੋਧੋ]

ਚੰਗੇਜ ਖਾਨ ਦਾ ਜਨਮ 1162 ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਆਧੁਨਿਕ ਮੰਗੋਲੀਆ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਓਨੋਨ ਨਦੀ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਅਸਲੀ ਜਾਂ ਅਰੰਭਕ ਨਾਮ ਤੇਮੁਜਿਨ (ਜਾਂ ਤੇਮੂਚਿਨ) ਸੀ। ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਯੇਸੂਜੇਈ ਸੀ ਜੋ ਕਿਆਤ ਕਬੀਲੇ ਦਾ ਮੁਖੀ ਸੀ। ਯੇਸੂਜੇਈ ਨੇ ਤੇਮੁਚਿਨ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਅਗਵਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਲੇਕਿਨ ਕੁੱਝ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਬਾਅਦ ਹੀ ਯੇਸੂਜੇਈ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਉਸਦੇ ਬਾਅਦ ਤੇਮੂਚਿਨ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਬਾਲਕ ਤੇਮੂਜਿਨ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸੌਤੇਲੇ ਭਰਾਵਾਂ ਭੈਣਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਬਹੁਤ ਕਠਿਨਾਈ ਨਾਲ ਕੀਤਾ। ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਬੋਰਟੇ ਦਾ ਵੀ ਵਿਆਹ ਦੇ ਬਾਅਦ ਹੀ ਅਪਹਰਣ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਛੁਡਾਉਣ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਲੜਾਈਆ ਲੜਨੀਆਂ ਪਈਆਂ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਕਰਾਲ ਪਰਿਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹ ਦੋਸਤ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਮਰੱਥਾਵਾਨ ਰਿਹਾ। ਜਵਾਨ ਬੋਘੂਰਚੂ ਉਸਦਾ ਪਹਿਲਾ ਮਿੱਤਰ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਜੀਵਨਭਰ ਉਸਦਾ ਭਰੋਸੇ ਯੋਗ ਮਿੱਤਰ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ। ਉਸਦਾ ਸਕਾ ਭਰਾ ਜਮੂਕਾ ਵੀ ਉਸਦਾ ਇੱਕ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਸਾਥੀ ਸੀ। ਤੇਮੁਜਿਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਸਭਾਈ ਤੁਗਰਿਲ ਉਰਫ ਓਂਗ ਖਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਪੁਰਾਣੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪੁਨਰਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।

ਫੌਜੀ ਜੀਵਨ[ਸੋਧੋ]

ਜਮੂਕਾ ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਮਿੱਤਰ ਸੀ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵੈਰੀ ਬਣ ਗਿਆ। ੧੧੮੦ ਅਤੇ ੧੧੯੦ ਦੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਓਂਗ ਖ਼ਾਨ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਇਸ ਦੋਸਤੀ ਦਾ ਫ਼ਾਇਦਾ ਜਮੂਕਾ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਤੀਦਵੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤਾ। ਜਮੂਕਾ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ‍ਆਤਮਵਿਸ਼ਵਾਸ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਹੋਰ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਲੜਾਈ ਲਈ ਨਿਕਲ ਪਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਹਤਿਆਰੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਤਾਤਾਰ ਕੈਰਾਈਟ ਅਤੇ ਖੁਦ ਓਂਗ ਖਾਨ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ। ਓਂਗ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਵਿਰੂੱਧ ਉਸਨੇ ੧੨੦੩ ਵਿੱਚ ਲੜਾਈ ਛੇੜੀ। ੧੨੦੬ ਇਸਵੀ ਵਿੱਚ ਤੇਮੁਜਿਨ, ਜਮੂਕਾ ਅਤੇ ਨੇਮਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਣਾਇਕ ਤੌਰ ਤੇ ਪਰਾਸਤ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਸਟੈਪੀ ਖੇਤਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਵਿਅਕਤੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਸਦੇ ਇਸ ਪ੍ਰਭੁਤਵ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ ਮੰਗੋਲ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸਭਾ (ਕੁਰਿਲਤਾਈ) ਵਿੱਚ ਮਾਨਤਾ ਮਿਲੀ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਚੰਗੇਜ ਖ਼ਾਨ (ਸਮੁਦਰੀ ਖਾਨ) ਜਾਂ ਸਾਰਵਭੌਮ ਸ਼ਾਸਕ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਦੇਣ ਦੇ ਨਾਲ ਮਹਾਨਾਇਕ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਕੁਰਿਲਤਾਈ ਤੋਂ ਮਾਨਤਾ ਮਿਲਣ ਤੱਕ ਉਹ ਮੰਗੋਲਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸੁਸੰਗਠਿਤ ਫੌਜ ਤਿਆਰ ਕਰ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਇੱਛਾ ਚੀਨ ਉੱਤੇ ਫਤਹਿ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸੀ। ਚੀਨ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਸੀ - ਉੱਤਰ ਪੱਛਮ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਾਂਤ ਵਿੱਚ ਤਿੱਬਤੀ ਮੂਲ ਦੇ ਸੀ-ਲਿਆ ਲੋਕ, ਜਰਚੇਨ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਚੀਨ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਆਧੁਨਿਕ ਬੀਜਿੰਗ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਸਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸ਼ੁੰਗ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਜਿਸਦੇ ਤਹਿਤ ਦੱਖਣ ਚੀਨ ਆਉਂਦਾ ਸੀ। ੧੨੦੯ ਵਿੱਚ ਸੀ-ਲਿਆ ਲੋਕ ਪਰਾਸਤ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ੧੨੧੩ ਵਿੱਚ ਚੀਨ ਦੀ ਮਹਾਨ ਦੀਵਾਰ ਦਾ ਉਲੰਘ ਲਈ ਗਈ ਅਤੇ ੧੨੧੫ ਵਿੱਚ ਪੇਈਕਿੰਗ ਨਗਰ ਨੂੰ ਲੁੱਟ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਚਿਨ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ੧੨੩੪ ਤੱਕ ਲੜਾਈਆਂ ਚੱਲੀਆਂ ਪਰ ਆਪਣੇ ਫੌਜੀ ਅਭਿਆਨ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਭਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਚੰਗੇਜ ਖਾਨ ਆਪਣੇ ਅਨੁਚਰੋਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਵਿੱਚ ਲੜਾਈ ਨੂੰ ਛੱਡ ਵਾਪਸ ਮਾਤਭੂਮੀ ਮੰਗੋਲੀਆ ਪਰਤ ਗਿਆ।

ਸੰਨ ੧੨੧੮ ਵਿੱਚ ਕਰਾ ਖਿਤਾ ਦੀ ਹਾਰ ਦੇ ਬਾਅਦ ਮੰਗੋਲ ਸਾਮਰਾਜ ਅਮੂ ਦਰਿਆ, ਤੁਰਾਨ ਅਤੇ ਖਵਾਰਜਮ ਰਾਜਾਂ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋ ਗਿਆ। ੧੨੧੯ - ੧੨੨੧ ਦੇ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵੱਡੇ ਰਾਜਾਂ-ਓਟਰਾਰ, ਬੁਖਾਰਾ, ਸਮਰਕੰਦ, ਬਲਖ, ਗੁਰਗੰਜ, ਮਰਵ, ਨਿਸ਼ਾਪੁਰ ਅਤੇ ਹੇਰਾਤ-ਨੇ ਮੰਗੋਲ ਫੌਜ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਮਰਪਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਗਰਾਂ ਨੇ ਬਦਲਾ ਕੀਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਮੰਗੋਲਾਂ ਨੇ ਬੇਪਨਾਹ ਅਸੱਭਯਤਾ ਦਾ ਜਾਣ ਪਹਿਚਾਣ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਲੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ[ਸੋਧੋ]

ਚੰਗੇਜ ਖਾਨ ਨੇ ਗਜਨੀ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਉੱਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਖਵਾਰਿਜਮ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਅਲਾਉਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਨੂੰ ਕੈਸਪਿਅਨ ਸਾਗਰ ਦੇ ਵੱਲ ਖਦੇੜ ਦਿੱਤਾ ਜਿੱਥੇ ੧੨੨੦ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਸਦਾ ਵਾਰਿਸ ਜਲਾਲੁੱਦੀਨ ਮੰਗਵਰਨੀ ਹੋਇਆ ਜੋ ਮੰਗੋਲਾਂ ਦੇ ਹਮਲੇ ਵਲੋਂ ਭੈ-ਭੀਤ ਹੋ ਕੇ ਗਜਨੀ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਚੰਗੇਜ ਖਾਨ ਨੇ ਉਸਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਿੰਧੁ ਨਦੀ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਉਹਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਜਲਾਲੁੱਦੀਨ ਸਿੱਧੂ ਨਦੀ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਭਾਰਤ ਆ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਸੁਲਤਾਨ ਇਲਤੁਤਮਿਸ਼ ਵਲੋਂ ਸਹਾਇਤਾ ਦੀ ਦੁਹਾਈ ਰੱਖੀ। ਇਲਤੁਤਮਿਸ਼ ਨੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਚੰਗੇਜ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਡਰ ਵਲੋਂ ਉਹਨੂੰ ਸਹਇਤਾ ਦੇਣ ਵਲੋਂ ਮਨਾਹੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਇਸ ਸਮੇਂ ਚੇਗੇਜ ਖਾਨ ਨੇ ਸਿੱਧੂ ਨਦੀ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਅਸਮ ਦੇ ਰਸਤੇ ਮੰਗੋਲਿਆ ਵਾਪਸ ਪਰਤਣ ਦੀ ਸੋਚੀ। ਉੱਤੇ ਅਸਹਿ ਗਰਮੀ, ਕੁਦਰਤੀ ਘਰ ਦੀਆਂ ਕਠਿਨਾਈਆਂ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸ਼ਮਨ ਨਿਮਿਤਗਿਆਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮਿਲੇ ਬੁਰੇ ਸੰਕੇਤਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਜਲਾਲੁੱਦੀਨ ਮੰਗਵਰਨੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਫੌਜੀ ਟੁਕੜੀ ਛੱਡ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਨਾਂ ਆਉਣੋਂ ਤੱਤਕਾਲ ਭਾਰਤ ਇੱਕ ਸੰਭਾਵਿਕ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਅਤੇ ਵੀਭਤਸ ਉਤਪਾਤ ਵਲੋਂ ਬੱਚ ਗਿਆ।

ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਾਰਾ ਭਾਗ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਬਤੀਤ ਕਰਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਸੰਨ ੧੨੨੭ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।

ਕਰੂਰ ਆਕਰਮਣਕਾਰੀ[ਸੋਧੋ]

ਚੰਗੇਜ ਖਾਨ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਬੇਰਹਮ ਹਮਲਾਵਰ ਸੀ। ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰੂਰ ਮੰਗੋਲ ਜੋਧਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਕਦਰ ਖੂਨਖਰਾਬਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਵੱਡੀ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਸਫਾਇਆ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਗਈ। ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤਕਰੀਬਨ ਚਾਰ ਕਰੋੜ ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਫਤਹਿ ਅਭਿਆਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਧਰਤੀ ਦੀ ੨੨ ਫੀਸਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ।

ਹਵਾਲੇ

  1. ੧.੦ ੧.੧ Ratchnevsky, Paul (1991). Genghis Khan: His Life and Legacy. Blackwell Publishing, 142. ISBN 0-631-16785-4. “It is possible, however, to say with certainty that Genghis Khan died in August 1227; only in specifying the actual day of his death do our sources disagree.” 
  2. Ian Jeffries (2007). Mongolia: a guide to economic and political developments. Taylor & Francis. pp. 5–7. ISBN 0-415-42545-X