ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਪਰਵਾਰ ਦੀਆਂ ਲਿਪੀਆਂ

ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇੱਕ ਅਜ਼ਾਦ ਗਿਆਨਕੋਸ਼ ਤੋਂ
ਇਸ ’ਤੇ ਜਾਓ: ਨੇਵੀਗੇਸ਼ਨ, ਖੋਜ

ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਪਰਵਾਰ ਦੀਆਂ ਲਿਪੀਆਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਲਿਖਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੇ ਉਸ ਪਰਵਾਰ ਨਾਲ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਰਵਜ ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਲਿਪੀ ਹੈ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੱਖਣ ਏਸ਼ੀਆ , ਦੱਖਣ ਪੂਰਬ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਅਤੇ ਮਧ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਕੁੱਝ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਪਰਵਾਰ ਦੀ ਕਿਸੇ ਲਿਖਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮੀ - ਆਧਾਰਿਤ ਲਿਪੀ ਜਾਂ ਭਾਰਤੀ ਲਿਪੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਿਪੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਈ ਭਾਸ਼ਾ ਪਰਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਸੀ , ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਇੰਡੋ - ਯੂਰਪੀ , ਚੀਨੀ – ਤਿੱਬਤੀ , ਮੰਗੋਲਿਆਈ , ਦਰਾਵਿੜੀ , ਆਸਟਰੋ - ਏਸ਼ੀਆਈ , ਆਸਟਰੋਨੇਸ਼ੀਆਈ , ਤਾਈ , ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਕੋਰੀਆਈ ਵਿੱਚ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਆਧੁਨਿਕ ਜਾਪਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯੁਕਤ ਅੱਖਰ ਕਰਮਾਂਕਨ ਉੱਤੇ ਵੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ ।

ਇਤਹਾਸ[ਸੋਧੋ]

ਬ੍ਰਾਹਮੀ - ਆਧਾਰਿਤ ਲਿਪੀਆਂ ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਲਿਪੀ ਤੋਂ ਉਪਜੀਆਂ ਹਨ । ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਤੀਜੀ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਰਾਜਕਾਲ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ , ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਲਿਪੀ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਸਮਰਾਟ ਦੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖਾਂ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ । ਲੇਕਿਨ ਇਸਦੇ ਇਲਾਵਾ , ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ , ਸ਼੍ਰੀ ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਅਨੁਰਾਧਾਪੁਰ ਵਿੱਚ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਛੇਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਉੱਤੇ ਸਿਨਹਲ ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਕੁੱਝ ਭੰਜਿਤ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਮਿਲੇ ਹਨ । ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਚੌਥੀ ਜਾਂ ਪੰਜਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਤਮਿਲ ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਵੀ ਭੱਟਿਪ੍ਰੋਲੁ ਅਤੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਮਿਲੇ ਹਨ ।

ਗੁਪਤ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਉੱਤਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਤੋਂ ਗੁਪਤ ਲਿਪੀ ਆਈ , ਅਤੇ ਮਧਕਾਲ ਵਿੱਚ ਕਈ ਲਿਖਾਵਟਾਂ ਦੀ ਜਨਨੀ ਬਣੀ , ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧਮ , ਸ਼ਾਰਦਾ ਅਤੇ ਨਾਗਰੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ ।

ਸਿੱਧਮ ( ਕਾਂਜੀ : 悉曇 , ਆਧੁਨਿਕ ਜਾਪਾਨੀ ਉਚਾਰਣ : ਸ਼ਿੱਤਨ ) ਲਿਪੀ ਬੋਧੀ ਧਰਮ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਕਈ ਨਿਯਮ ਇਸ ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਗਏ ਸਨ , ਅਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਜਾਪਾਨ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧਮ ਸੁਲੇਖ ਦੀ ਕਲਾ ਕਾਇਮ ਹੈ ।

ਦੱਖਣ ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਵਲੋਂ ਗਰੰਥ ਲਿਪੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲਿਪੀਆਂ ਦੀ ਉਪਜ ਹੋਈ , ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਬਦੌਲਤ ਦੱਖਣਪੂਰਵ ਏਸ਼ੀਆ ਦੀ ਕਈ ਲਿਪੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ।

ਤੀਜੀ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਭੱਟਿਪ੍ਰੋਲੁ ਬੋਧੀ ਧਰਮ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਕੇਂਦਰ ਸੀ , ਇਥੋਂ ਬੋਧੀ ਧਰਮ ਪੂਰਵੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ । ਆਧੁਨਿਕ ਤੇਲੁਗੁ ਲਿਪੀ ਭੱਟਿਪ੍ਰੋਲੁ ਲਿਪੀ ਜਾਂ ਕੰਨੜ - ਤੇਲੁਗੁ ਲਿਪੀ ਤੋਂ ਹੀ ਜਨਿਤ ਹੈ , ਇਸਨੂੰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕੰਨੜ ਲਿਪੀ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਕੰਨੜ ਨਾਲ ਇਸਦੀ ਸਮਾਨਤਾ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ

ਸ਼ੁਰੁਆਤ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਛੋਟੇ ਬਦਲਾ ਹੋਏ , ਉਸਤੋਂ ਜੋ ਲਿਪੀ ਬਣੀ ਉਸਨੂੰ ਹੁਣ ਤਮਿਲ ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ , ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਭਾਰਤੀ ਲਿਪੀਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਿਤੇ ਘੱਟ ਅੱਖਰ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਵੱਖ ਵਲੋਂ ਮਹਾਂਪ੍ਰਾਣ ਜਾਂ ਸਘੋਸ਼ ਵਿਅੰਜਨ ਨਹੀਂ ਹਨ । ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗਰੰਥ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਵੇੱਟੁळਤੁ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਹੋਇਆ ਜੋ ਕਿ ਆਧੁਨਿਕ ਮਲਯਾਲਮ ਲਿਪੀ ਵਰਗੀ ਵਿੱਖਦੀ ਹੈ । ੧੯ਵੀਂ ਅਤੇ ੨੦ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵੀ ਬਦਲਾ ਹੋਏ ਤਾਂਕਿ ਛਪਾਈ ਅਤੇ ਟੰਕਣ ਲਈ ਸਹੂਲਤ ਰਹੇ , ਅਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸਮਕਾਲੀ ਲਿਪੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ ।

ਗੇਰੀ ਲੇਡਯਾਰਡ ਨੇ ਪਰਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿ ਹਾਂਗੁਲ ਲਿਪੀ , ਜੋ ਕੋਰੀਆਈ ਲਿਖਣ ਦੇ ਕੰਮ ਆਉਂਦੀ ਹੈ , ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਮੰਗੋਲ ਫਗਸਪਾ ਲਿਪੀ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਹੈ , ਜੋ ਕਿ ਤਿੱਬਤੀ ਦੇ ਜਰੀਏ ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਪਰਵਾਰ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸੀ । ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ

ਕੁੱਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ, ਜੋ ਹਰ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹਨ , ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ :

  • ਹਰੇਕ ਵਿਅੰਜਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅੰਤਰਨਿਹਿਤ ਅ ਦਾ ਸਵਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ( ਬੰਗਾਲੀ , ਉੜਿਆ , ਅਤੇ ਅਸਮਿਆ ਵਿੱਚ ਇਹ ਉਚਾਰਣ ਵਿੱਚ ਫਰਕ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਓ ਦਾ ਸਵਰ ਹੈ । ਬਾਕੀ ਸਵਰ ਇਸ ਅੱਖਰ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਲਿਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ । ਜੇਕਰ ਅੰਤਰਨਿਹਿਤ ਸਵਰ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵਿਰਾਮ / ਹੰਲਤ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।
  • ਹਰ ਸਵਰ ਦੇ ਦੋ ਰੂਪ ਹਨ , ਇੱਕ ਆਜਾਦ ਰੂਪ , ਅਰਥਾਤ ਜਦੋਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵਿਅੰਜਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਾ ਹੋਵੇ , ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਨਿਰਭਰ ਰੂਪ , ਜਦੋਂ ਉਹ ਵਿਅੰਜਨ ਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਲਿਪੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ , ਨਿਰਭਰ ਰੂਪ ਮੂਲ ਵਿਅੰਜਨ ਦੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ , ਸੱਜੇ , ਉੱਤੇ , ਹੇਠਾਂ , ਜਾਂ ਸੱਜੇ- ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਦੋਨ੍ਹੋਂ ਤਰਫ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ।
  • ਵਿਅੰਜਨ ( ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਵਿੱਚ ੫ ਤੱਕ ) ਜੁੜ ਕੇ ਸੰਯੁਕਤ ਅੱਖਰ ਬਣਦੇ ਹਨ । ਰ ਦੇ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਅੰਜਨ ਦੇ ਸੰਯੁਕਤ ਅੱਖਰਾਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਚਿਹਨਾਂ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ।
  • ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਅੰਜਨ ਦੇ ਸਵਰ ਦਾ ਅਨੁਨਾਸਿਕੀਕਰਣ ਅਤੇ ਸਘੋਸ਼ੀਕਰਣ ਵੀ ਵੱਖ ਚਿਹਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇੰਗਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।
  • ਪਰੰਪਰਕ ਕ੍ਰਮ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ : ਸਵਰ , ਕੰਠਸਥ ਵਿਅੰਜਨ , ਤਾਲਵੀ ਵਿਅੰਜਨ , ਮੂਰਧਨੀ ਵਿਅੰਜਨ , ਦੰਤੀ ਵਿਅੰਜਨ , ਹੋਠੀ ਵਿਅੰਜਨ , ਅੰਤ:ਸਥ ਵਿਅੰਜਨ , ਊਸ਼ਮ ਵਿਅੰਜਨ , ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਅੰਜਨ । ਹਰ ਵਿਅੰਜਨ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਵਿਅੰਜਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ( ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਘੋਸ਼ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਲਈ ) , ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਨੁਨਾਸਿਕ ਵਿਅੰਜਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ।