ਆਯੁਰਵੇਦ

ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇੱਕ ਅਜ਼ਾਦ ਗਿਆਨਕੋਸ਼ ਤੋਂ
ਇਸ ’ਤੇ ਜਾਓ: ਨੇਵੀਗੇਸ਼ਨ, ਖੋਜ

ਆਯੁਰਵੇਦ ਅਤੇ ਆਯੁਰਵਿਗਿਆਨ ਦੋਨੋਂ ਹੀ ਚਿਕਿਤਸਾ ਸ਼ਾਸਤਰ[੧] ਹਨ, ਪਰ ਸੁਭਾਅ ਵਿੱਚ ਚਿਕਿਤਸਾ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤੀ ਢੰਗ ਨੂੰ ਆਯੁਰਵੇਦ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਐਲੋਪੈਥਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ (ਜਨਤਾ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਡਾਕਟਰੀ) ਨੂੰ ਆਯੁਰਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਯੁਰਵੇਦ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨਤਮ ਚਿਕਿਤਸਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਹ ਅਥਰਵ ਵੇਦ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਗਿਆਨ ਕਲਾ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੈ। ‘ਆਯੁਰਵੇਦ’ ਨਾਮ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ, ‘ਜੀਵਨ ਦਾ ਗਿਆਨ’ - ਅਤੇ ਇਹੀ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਆਯੁਰਵੇਦ ਦਾ ਸਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਚਿਕਿਤਸਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਕੇਵਲ ਰੋਗ ਉਪਚਾਰ ਦੇ ਨੁਸਖੇ ਹੀ ਉਪਲੱਬਧ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਦੀ, ਸਗੋਂ ਰੋਗਾਂ ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ ਦੇ ਉਪਰਾਲਿਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਚਰਚਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।[੨]

ਚਰਕ
ਇਲਾਜ

ਹਿੰਦੂ ਧਾਰਮਿਕ ਗਰੰਥ

Om

ਰਿਗਵੇਦ · ਯਜੁਰਵੇਦ · ਸਾਮਵੇਦ · ਅਥਰਵ ਵੇਦ
ਭਾਗ
ਸਾਹਿਤ · ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਗਰੰਥ · ਅਰਣਯਕ · ਉਪਨਿਸ਼ਦ

ਆਯੁਰਵੇਦ · ਧਨੁਰਵੇਦ
ਗੰਧਰਵਵੇਦ · ਸਥਾਪਤਯਵੇਦ

ਸਿਖਿੱਆ · ਛੰਦ · ਵਿਆਕਰਣ
ਨਿਰੁਕਤ · ਕਲਪ · ਜੋਤਿਸ਼

ਰਿਤੁਗਵੇਦਿਕ
ਆਤਰੇਯ ਉਪਨਿਸ਼ਦ
ਯਹੇਵੇਦਿਕ
ਵਰਵਦਾਰਣਯਕ · ਈਸ਼ ਉਪਨਿਸ਼ਦ
ਤੈਤ੍ਰਿਰੀਯ ਉਪਨਿਸ਼ਦ · ਕਠ ਉਪਨਿਸ਼ਦ
ਸਵੇਤਾ ਸਵੇਤਰ ਉਪਨਿਸ਼ਦ
ਸਾਮਵੈਦਿਕ
ਛਾਂਦੋਗਯ ਉਪਨਿਸ਼ਦ · ਕੇਨ ਉਪਨਿਸ਼ਦ
ਅਥਰਵ ਵੈਦਿਕ
ਮੁਣਡਕ ਉਪਨਿਸ਼ਦ · ਸਾਂਡ੍ਰਕਯ ਉਪਨਿਸ਼ਦ · ਪ੍ਰਸ੍ਰਾ ਉਪਨਿਸ਼ਦ

ਬ੍ਰਹਮਾ ਪੁਰਾਣ
ਬ੍ਰਹਮਾ · ਬ੍ਰਹਮੰਡ
ਬ੍ਰਹਾਵੈਵਤ੍ਰ
ਸਾਕੀਣਡੇਯ · ਭਵਿਖਤ
ਵੈਸ਼ਣਬ
ਵਿਸ਼ਣੂ ਪੁਰਾਣ · ਭਗਵਤ ਪੁਰਾਣ
ਨਾਰਣ ਪੁਰਾਣ · ਗਰੂੜ ਪੁਰਾਣ  · ਪੲਨ ਪੁਰਾਣ
ਸੈਵ ਪੁਰਾਣ
ਸਿਵ ਪੁਰਾਣ  · ਲਿੰਗ ਪੁਰਾਣ
ਸਕੰਦ ਪੁਰਾਣ · ਅਗਨ ਪੁਰਾਣ · ਵਾਧੂ ਪੁਰਾਣ

ਰਮਾਇਣ · ਮਹਾਭਾਰਤ

ਹੋਰ ਹਿੰਦੂ ਗਰੰਥ

ਭਗਵਤ ਗੀਤਾ · ਮਨੂਸਿਮਰਤੀ
ਅਰਥਸ਼ਾਸ਼ਤਰ · ਆਗਮ
ਤੰਤਰ · ਪੰਚਰਾਤਰ
ਸੂਤਰ · ਸਤੋਤਰ · ਧਰਮਸ਼ਾਸ਼ਤਰ · ਦਿਵਯ ਪ੍ਰਬੰਧ · ਤੇਵਰਮ · ਰਾਮਚ੍ਰਿਤਮਾਨਸ ·
ਯੋਗ ਵਸਿਸ਼ਟ

ਗਰੰਥੋਂ ਦਾ ਵਰਗੀਕਾਰਣ

ਸਰੂਤਿ · ਸਿਮਰਤੀ


ਪ੍ਰਭਾਵ[ਸੋਧੋ]

ਅਮਰੀਕਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹੋਰਨਾਂ ਡਾਕਟਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ, ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪੂਰਬੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਡਾਕਟਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵੱਲ ਰੁਖ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਇਕ ਮੰਨੇ-ਪ੍ਰਮੰਨੇ ਵਿਦਵਾਨ ਨੂੰ ਆਯੁਰਵੇਦ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਦੇ ਲਈ ਭਾਰਤ ਭੇਜਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਮਾਨਤਾ ਹੈ ਕਿ ਆਰੰਭਕ ਯੂਨਾਨੀ ਅਤੇ ਅਰਬੀ ਚਿਕਿਤਸਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਨੇ ਕੁੱਝ ਵਿਚਾਰ ਆਯੁਰਵੇਦ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਆਤਮਸਾਤ ਕੀਤੇ। ਆਯੁਰਵੇਦ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਆਰੰਭਕ ਪੱਛਮੀ ਚਿਕਿਤਸਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਈ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਗੰਡਿਕਾ (ਦੁੱਖ ਭਾਵ ਸ਼ੂੰਨਿਤਾ ਅਤੇ ਪਿੱਤ ਅਤੇ ਯਕ੍ਰਿਤ ਜੰਨਿ ਰੋਗ) ਦੀਆਂ ਸੰਕਲਪਨਾਵਾਂ ਤਤਕਾਲੀਨ ਲੇਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਤ ਹਨ। ਵੱਖ ਵੱਖ ਕਾਰਣਾਂ ਵਲੋਂ ਨਿਰੋਗ ਸਰੀਰ ਵਿਗਿਆਨ ਸਬੰਧੀ ਉਪਾਗਮ ਦਾ ਸਥਾਨ ਰੋਗ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕਰਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨੇ ਲੈ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸਤੋਂ ਸੰਸਥਾਪਿਤ ਪੱਛਮੀ ਚਿਕਿਤਸਾ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਦੇ ਬਾਅਦ ਇੱਕ, ਮੁਗਲਾਂ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਦੇ ਆਕਰਮਣਾਂ ਵਲੋਂ ਆਯੁਰਵੇਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਠਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਜਿਵੇਂ–ਜਿਵੇਂ ਉਦਯੋਗੀਕਰਣ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਣ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਈ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਸੁਖ ਸਾਡੇ ਜੀਵਨ ਉੱਤੇ ਹਾਵੀ ਹੁੰਦੇ ਗਏ, ਅਸੀ ਆਯੁਰਵੇਦ ਦੇ ਸਿੱਧਾਂਤਾਂ ਤੋਂ ( ਜੋ ਮੂਲ ਤੌਰ ਤੇ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਅਤੇ ਸਖ਼ਤ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਯੁਕਤ ਸਨ) ਵਿਮੁਖ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਰੋਗੀ ਦੇ ਵੱਲ ਉਨਮੁਖ ਨਿਰੋਗ ਸਰੀਰ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਸਥਾਨ, ਰੋਗ - ਨਿਦਾਨ ਆਧਾਰਿਤ ਰੋਗ ਉਨਮੁਖੀ ਅਨੁਸ਼ੀਲਨ ਨੇ ਲੈ ਲਿਆ।

ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਧਾਤਾਂ[ਸੋਧੋ]

ਆਯੁਰਵੇਦ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਡਾ ਸਰੀਰ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਧਾਤਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਵਾਤ, ਪਿੱਤ ਤੇ ਕਫ। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਧਾਤਾਂ ਆਪਣੀ ਜਗ੍ਹਾ ਬਰਾਬਰ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਸਰੀਰ ਤੰਦਰੁਸਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਰੁਧ ਭੋਜਨ, ਵਿਹਾਰ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਜਦ ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਧਾਤਾਂ ਅਸੰਤੁਲਨ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਲੱਛਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ - ਵਾਤ, ਪਿੱਤ ਤੇ ਕਫ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਚਲੀ ਆ ਰਹੀ ਆਯੂਰਵੈਦ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਵਿਰਸਾ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੈਦਾਂ ਨੇ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਆਯੂਰਵੈਦ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਸਿਹਤਮੰਦ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਵੱਡਮੁੱਲਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਰਵੀਦਾਸ ਆਯੂਰਵੇਦ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਰਾਹੀਂ ਜੜ੍ਹੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਕੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਆਯੂਰਵੇਦ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਰਾਹੀਂ ਇਲਾਜ ਸਸਤਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਗਰੀਬਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਵਿੱਚ ਹੈ।

ਰੋਗ ਦੇ ਕਾਰਨ[ਸੋਧੋ]

ਆਯੁਰਵੇਦ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੋਗ ਹੋਣ ਦੇ ਤਿੰਨ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ –

  • ਵਾਤ – ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਗੈਸ ਬਣਨਾ
  • ਪਿੱਤ – ਸਰੀਰ ਦੀ ਗਰਮੀ
  • ਕਫ – ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਬਲਗਮ ਬਣਨਾ

ਕਿਸੇ ਵੀ ਰੋਗ ਦੇ ਹੋਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇੱਕ ਭੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋ ਭੀ ਜਾਂ ਦੋਨਾਂ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਭੀ ਰੋਗ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਵਾਤ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ[ਸੋਧੋ]

  • ਗਲਤ ਭੋਜਨ, ਬੇਸਨ, ਮੈਦਾ, ਬਾਰੀਕ ਆਟਾ ਜਾਂ ਦਾਲਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤੇਰੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵਾਤ ਦੋਸ਼ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
  • ਬਾਸੀ ਭੋਜਨ, ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਮੀਟ-ਮਾਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਬਰਫ਼ੀਲਾ (ਠੰਡਾ) ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਨਾਲ ਵੀ ਵਾਤ ਦੋਸ਼ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
  • ਆਲਸੀ ਜੀਵਨ ਨਿਰਬਾਹ, ਸੂਰਜ ਨਿਕਲਣ ਤੇ ਨਹਾਉਣ ਅਤੇ ਕਸਰਤ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਪਾਚਨ ਕਿਰਿਆ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਵਾਤ ਦੋਸ਼ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਪਿੱਤ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ[ਸੋਧੋ]

  • ਪਿੱਤ ਦੋਸ਼ ਹੋਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਗਲਤ ਭੋਜਨ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ – ਚੀਨੀ (ਖੰਡ), ਨਮਕ (ਲੂਣ) ਅਤੇ ਮਿਰਚ-ਮਸਾਲੇ ਦੀ ਵੱਧ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਵਰਤੋਂ।
  • ਨਸ਼ੀਲੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਜਾਂ ਦਵਾਈਆਂ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਪਿੱਤ ਦੋਸ਼ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
  • ਖਰਾਬ ਭੋਜਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੀ ਪਿੱਤ ਦੋਸ਼ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
  • ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 75-80 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਫਲ ਸਬਜੀਆਂ (ਖਾਰੇ ਪਦਾਰਥ) ਅਤੇ 20-25 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਤਜ਼ਾਬੀ ਪਦਾਰਥ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸੰਤੁਲਨ ਸਹੀ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਤੇਜਾਬੀ ਮਿਹਦਾ ਹੋਣ ਨਾਲ ਪਿੱਤ ਦੋਸ਼ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕਫ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ[ਸੋਧੋ]

  • ਤੇਲ, ਮੱਖਣ ਅਤੇ ਘਿਓ ਆਦਿ ਚਿਕਨਾਈ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਹਜ਼ਮ ਕਰਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਰੀਰਿਕ ਕੰਮ ਜਾਂ ਕਸਰਤ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋਡ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਪਾਚਨ ਕਿਰਿਆ ਸਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਕਫ ਦੋਸ਼ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੌਣ ਸਮੇਂ ਦੁੱਧ ਜਾਂ ਦਹੀਂ ਲੈਣ ਨਾਲ ਵੀ ਕਫ ਦੋਸ਼ ਪੈਦਾ ਹੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਲੱਛਣ ਅਤੇ ਪਹਿਚਾਣ[ਸੋਧੋ]

ਲੱਛਣ ਅਤੇ ਪਹਿਚਾਣ
ਲੱਛਣ ਅਤੇ ਪਹਿਚਾਣ ਵਾਤ ਪਿੱਤ ਕਫ
ਸਰੀਰਕ ਦਿਖ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਰੁੱਖਾਪਣ, ਪਤਲਾ, ਅੰਗ ਸਖ਼ਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਨਾਜ਼ੁਕ ਅਤੇ ਠੰਡਾ ਮੋਟਾ, ਚਿਕਨਾ, ਸੁੰਦਰ, ਸੁਡੌਲ
ਰੰਗ ਕਾਲਾ ਪੀਲਾ ਗੋਰਾ
ਪਸੀਨਾ ਘੱਟ ਗਰਮ ਅਤੇ ਬਦਬੂਦਾਰ ਸਧਾਰਨ, ਠੰਡਾ ਪਸੀਨਾ
ਚਮੜੀ ਰੁੱਖੀ ਤੇ ਠੰਡੀ ਪੀਲੀ, ਨਰਮ, ਫਿਨਸੀਆਂ ਅਤੇ ਤਿਲ ਚਿਕਨੀ ਤੇ ਨਰਮ
ਅੱਖਾਂ ਧੁੰਦਲੀਆਂ, ਘੇਰੇ ਕਾਲੇ ਅਤੇ ਅੰਦਰ ਨੂੰ ਧਸ ਲਾਲ ਤੇ ਪੀਲੀਆਂ ਸਫੈਦ
ਸਿਰ ਦੇ ਵਾਲ ਰੁੱਖੇ, ਸਖਤ ਤੇ ਵਿਰਲੇ ਸਫੇਦ ਅਤੇ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਝਡ਼ਨ ਸੰਘਣੇ, ਕਾਲੇ, ਚਿਕਨੇ ਤੇ ਘੰਗਰਾਲੇ
ਮੂੰਹ ਸੁਕਦਾ ਸੁੱਕਦਾ ਬਲਗ਼ਮ ਆਉਣਾ
ਮੂੰਹ ਦਾ ਸਵਾਦ ਫਿੱਕਾ ਤੇ ਬਕਬਕਾ ਖੱਟਾ ਅਤੇ ਕੌਡ਼ਾ ਮਿੱਠਾ-ਮਿੱਠਾ, ਲਾਰ ਆਉਣਾ
ਆਵਾਜ਼ ਭਾਰੀ ਸਪਸ਼ਟ ਮਿੱਠ ਬੋਲਡ਼ਾ
ਨਹੁੰ ਰੁੱਖੇ ਤੇ ਖੁਰਦਰੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਚਿਕਨੇ
ਮਲ ਸਖ਼ਤ, ਬਿਖਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਝੱਗ ਵਾਲਾ ਪਤਲਾ, ਪੀਲਾ ਅਤੇ ਦਸਤ ਠੋਸ ਚਿਕਨਾ
ਪਿਸ਼ਾਬ ਦਾ ਰੰਗ ਪੀਲਾ ਪੀਲਾ, ਨੀਲਾ ਅਤੇ ਕਦੇ ਲਾਲ ਸਫੇਦ, ਝੱਗ ਵਾਲਾ, ਗਾਡ਼੍ਹਾ ਤੇ ਚਿਕਨਾ
ਭੁੱਖ ਘੱਟ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲਗਦੀ ਵੱਧ ਘੱਟ
ਪਿਆਸ ਕਦੇ ਘੱਟ ਕਦੇ ਵੱਧ ਜ਼ਿਆਦਾ ਘੱਟ
ਜੀਭ ਮੈਲੀ, ਖੁਰਦਰੀ, ਸੁੱਕੀ ਤੇ ਫਟੀ ਲਾਲ ਅਤੇ ਕਾਲੀ ਸਫੇਦ ਲੇਪ ਵਾਲੀ, ਚਿਪਚਿਪੀ
ਚਾਲ ਤੇਜ਼ ਤੇਜ਼ ਧੀਮੀ
ਨੀਂਦ ਘੱਟ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਆਲਸ ਵਧਣਾ, ਨੀਂਦ ਵੱਧ ਆਉਣਾ
ਸਭਾਅ ਗੁੱਸੇ ਜਿਆਦਾ ਗੁੱਸੇ ਛੇਤੀ ਆਉਣਾ, ਚਿਡ਼ਚਿਡ਼ਾਪਣ ਸ਼ਾਂਤ
ਨਾਡ਼ੀ ਦੀ ਚਾਲ ਟੇਢੀ-ਮੇਢੀ, ਤੇਜ ਅਤੇ ਅਨਿਯਮਿਤ ਉੱਤੇਜਨਾ ਭਰੀ, ਤੇਜ ਧੀਮੀ ਅਤੇ ਕੋਮਲ

ਰੋਗ[ਸੋਧੋ]

  • ਵਾਤ – ਅਫ਼ਾਰਾ, ਲੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਦ, ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਬਣਨਾ, ਜੋਡ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਦ, ਲਕਵਾ (ਪਾਸਾ ਮਾਰਿਆ ਜਾਣਾ), ਸ਼ੈਟਿਕਾ ਦਰਦ, ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਸੁੰਨ ਹੋ ਜਾਣਾ, ਕੰਬਣਾ, ਫਰਕਣਾ, ਟੇਢਾ ਹੋਣਾ, ਨਾਡ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਖਿੱਚਾਅ, ਘੱਟ ਸੁਣਨਾ, ਬੁਖਾਰ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਹੋਣਾ।
  • ਪਿੱਤ – ਪੇਟ, ਛਾਤੀ, ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਜਲਨ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਣਾ, ਖੱਟੇ ਡਕਾਰ, ਉਲਟੀ, ਖੂਨ ਦੀ ਕਮੀ, ਚਮਡ਼ੀ ਰੋਗ (ਫੋਡ਼ੇ, ਫਿਨਸੀਆਂ), ਜਿਗਰ, ਤਿੱਲੀ ਵਧਣਾ, ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਕਮਜੋਰੀ ਆਉਣਾ, ਦਿਲ ਦੇ ਰੋਗ ਆਦਿ।
  • ਕਫ – ਵਾਰ ਵਾਰ ਬਲਗਮ ਨਿਕਲਣਾ, ਠੰਡ ਲੱਗਣਾ, ਖੰਘ, ਦਮਾ, ਸਰੀਰ ਦਾ ਫੁੱਲਣਾ, ਮੋਟਾਪਾ ਆਉਣਾ, ਜੁਕਾਮ ਹੋਣਾ, ਫੇਫਡ਼ਿਆਂ ਦਾ ਟੀ.ਬੀ. ਹੋਣਾ।

ਹਵਾਲੇ[ਸੋਧੋ]