ਆਰਿਆਭੱਟ ਦੂਸਰਾ

ਆਰਿਆਭੱਟ (ਦੂਸਰਾ) ਜਾਂ ਆਰਿਆਭੱਟ ੨ ਹਿਸਾਬ ਅਤੇ ਜੋਤੀਸ਼ ਦੋਨਾਂ ਮਜ਼ਮੂਨਾਂ ਦੇ ਚੰਗੇ ਆਚਾਰਿਆ ਸਨ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਮਹਾਸਿੱਧਾਂਤ ਗਰੰਥ ਜੋਤੀਸ਼ ਸਿੱਧਾਂਤ ਦਾ ਅੱਛਾ ਗਰੰਥ ਹੈ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣਾ ਸਮਾਂ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ । ਡਾਕਟਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦੱਤ ਦਾ ਮਤ ਹੈ ( ਹਿਸਟਰੀ ਆਵ ਹਿੰਦੂ ਮੈਥਿਮੈਟਿਕਸ , ਭਾਗ 2 , ਵਰਕੇ 89 ) ਕਿ ਇਹ 950 ਈ . ਦੇ ਲੱਗਭੱਗ ਸਨ , ਜੋ ਸ਼ਕਕਾਲ 872 ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਦੀਖਿਅਤ ਲੱਗਭੱਗ 875 ਸ਼ਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ । ਆਰਿਆਭੱਟ ਦੂਸਰਾ ਬਰਹਮਗੁਪਤ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹੋਏ ਹੈ , ਕਿਉਂਕਿ ਬਰਹਮਗੁਪਤ ਨੇ ਆਰਿਆਭੱਟ ਦੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਉਹ ਆਰਿਆਭੱਟੀਏ ਵਲੋਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹੈ , ਮਹਾਸਿੱਧਾਂਤ ਵਲੋਂ ਨਹੀਂ । ਮਹਾਸਿੱਧਾਂਤ ਵਲੋਂ ਤਾਂ ਜ਼ਾਹਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਰਹਮਗੁਪਤ ਨੇ ਆਰਿਆਭੱਟ ਦੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ - ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਉਹ ਇਸਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈਆਂ ਹਨ । ਕੁੱਟਕ ਦੀ ਢੰਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਰਿਆਭੱਟ ਪਹਿਲਾਂ , ਭਾਸਕਰ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਬਹਮਗੁਪਤ ਦੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਵਲੋਂ ਕੁੱਝ ਉੱਨਤੀ ਵਿਖਾਈ ਪੈਂਦੀ ਹੈ । ਇਸਲਈ ਇਸਵਿੱਚ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਆਰਿਆਭੱਟ ਦੂਸਰਾ ਬਰਹਮਗੁਪਤ ਦੇ ਬਾਅਦ ਹੋਏ ਹੈ ।

ਬਰਹਮਗੁਪਤ ਅਤੇ ਲੱਲ ਨੇ ਅਇਨਚਲਨ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਕਾਈ ਚਰਚਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਹੈ , ਪਰ ਆਰਿਆਭੱਟ ਦੂਸਰਾ ਨੇ ਇਸ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ । ਆਪਣੇ ਗਰੰਥ ਮਧਿਅਮਾਧਿਆਏ ਦੇ ਸ਼ਲੋਕ 11 - 12 ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਇਨਬਿੰਦੁ ਨੂੰ ਇੱਕ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਨ ਕੇ ਇਸਦੇ ਕਲਪਭਗਣ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 5 , 78 , 159 ਲਿਖੀ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਅਇਨਬਿੰਦੁ ਨੂੰ ਇੱਕ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਨ ਕੇ ਇਸਦੇ ਕਲਪਭਗਣ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 5 , 78 , 159 ਲਿਖੀ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਅਇਨਬਿੰਦੁ ਦੀ ਵਾਰਸ਼ਿਕ ਰਫ਼ਤਾਰ 173 ਵਿਕਲਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੈ । ਸਪਸ਼ਟਾਧਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਸਪੱਸ਼ਟ ਅਯਨਾਂਸ਼ ਜਾਣਨੇ ਲਈ ਜੋ ਰੀਤੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ ਉਸਤੋਂ ਜ਼ਾਹਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅਯਨਾਂਸ਼ 24 ਅੰਸ਼ ਵਲੋਂ ਜਿਆਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਅਤੇ ਅਇਨ ਦੀ ਵਾਰਸ਼ਿਕ ਰਫ਼ਤਾਰ ਵੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕ ਸੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ । ਕਦੇ ਵਾਪਰਦੇ - ਵਾਪਰਦੇ ਸਿਫ਼ਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਦੇ ਵੱਧਦੇ - ਵੱਧਦੇ 173 ਵਿਕਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ । ਇਸਤੋਂ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਰਿਆਭੱਟ ਦੂਸਰਾ ਦਾ ਸਮਾਂ ਉਹ ਸੀ ਜਦੋਂ ਅਇਨਗਤੀ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਸਿੱਧਾਂਤੋਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਚਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ । ਮੁੰਜਾਲ ਦੇ ਲਘੁਮਾਨਸ ਵਿੱਚ ਅਇਨਚਲਨ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਸਪੱਸ਼ਟ ਚਰਚਾ ਹੈ , ਜਿਸਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਕ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਅਇਨਭਗਣ 1 , 99 , 669 ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਜੋ ਸਾਲ ਵਿੱਚ 59 . 9 ਵਿਕਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਮੁੰਜਾਲ ਦਾ ਸਮਾਂ 854 ਸ਼ਕ ਜਾਂ 932 ਈਸਵੀ ਹੈ , ਇਸਲਈ ਆਰਿਆਭੱਟ ਦਾ ਸਮਾਂ ਇਸਤੋਂ ਵੀ ਕੁੱਝ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ । ਇਸਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ 800 ਸ਼ਕ ਦੇ ਲੱਗਭੱਗ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ।