ਆਰੀਆਭੱਟ
ਆਰੀਆਭੱਟ ਭਾਰਤੀ ਹਿਸਾਬ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਯੁੱਗ ਦੇ ਮਹਾਨ ਗਣਿਤਗਿਅਖਗੋਲਵਿਦੋਂ ਦੀ ਕਤਾਰ ਵਿੱਚ ਆਗੂ ਹੈ . ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਬਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਾਰਜ ਹਨ ( ੪੯੯ ਈ . , ੨੩ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ) ਆਰੀਆਭਟੀਏ ਅਤੇ ਆਰੀਆ - ਸਿੱਧਾਂਤ .
ਹਾਲਾਂਕਿ ਆਰੀਆਭੱਟ ਦੇ ਜਨਮ ਦੇ ਸਾਲ ਦਾ ਆਰੀਆਭਟੀਏ ਵਿੱਚ ਸਪੱਸ਼ਟ ਚਰਚਾ ਹੈ , ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਦੇ ਅਸਲੀ ਸਥਾਨ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਵਾਦ ਹੈ . ਕੁੱਝ ਮੰਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਨਰਮਦਾ ਅਤੇ ਗੋਦਾਵਰੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਥਿਤ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸਨ , ਜਿਸਨੂੰ ਅਸ਼ਮਾਕਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਅਸ਼ਮਾਕਾ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਵਿਚਕਾਰ ਭਾਰਤ ਵਲੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਅਤੇ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ , ਹਾਲਾਂਕਿ ਆਰੰਭਕ ਬੋਧੀ ਗਰੰਥ ਅਸ਼ਮਾਕਾ ਨੂੰ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ , ਦੱਖਣੀਪਥ ਜਾਂ ਦੱਖਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ , ਜਦੋਂ ਕਿ ਹੋਰ ਗਰੰਥ ਵਰਣਿਤ ਕਰਦੇ ਹੈ ਕਿ ਅਸ਼ਮਾਕਾ ਦੇ ਲੋਕ ਅਲੇਕਜੇਂਡਰ ਵਲੋਂ ਲੜੇ ਹੋਣਗੇ , ਇਸ ਹਿਸਾਬ ਵਲੋਂ ਅਸ਼ਮਾਕਾ ਨੂੰ ਜਵਾਬ ਦੀ ਤਰਫ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ .
ਇੱਕ ਤਾਜ਼ਾ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਆਰੀਆਭੱਟ ਚਾੰਮ੍ਰਿਵੱਤਮ ( ੧੦ਏਨ੫੧ , ੭੫ਈ੪੫ ) , ਕੇਰਲ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਨ . ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅਸਮਕਾ ਏਕ ਜੈਨ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸੀ ਜੋ ਦੀ ਸ਼ਰਾਵਾਂਬੇਲਗੋਲਾ ਦੇ ਚਾਰਾਂ ਤਰਫ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ , ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਦੇ ਪੱਥਰ ਦੇ ਖੰਬੋਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਅਸਮਕਾ ਪਿਆ . ਚਾੰਮ੍ਰਿਵੱਤਮ ਇਸ ਜੈਨ ਬਸਤੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ , ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ ਭਾਰਤਾਪੁਝਾ ਨਦੀ ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਜੈਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਾਜਾ ਭਾਰਤਾ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ . ਆਰੀਆਭੱਟ ਨੇ ਵੀ ਜੁਗਾਂ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਵਕਤ ਰਾਜਾ ਭਾਰਤਾ ਦਾ ਜਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ - ਦਾਸਗੀਤੀਕਾ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਛੰਦ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਗੁਜ਼ਰ ਚੁੱਕੇ ਕਾਲ ਦਾ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ . ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਸੁਮਪੁਰਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਦ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਜੈਨਾਂ ਦਾ ਨਿਰਣਾਇਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ , ਅਤੇ ਆਰੀਆਭੱਟ ਦਾ ਕੰਮ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕੁਸੁਮਪੁਰਾ ਪਹੁੰਚ ਸਕਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਪਸੰਦ ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ .
ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਗੱਲ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ ਦੀ ਉਹ ਕਿਸੇ ਨਹੀਂ ਕਿਸੇ ਵਕਤ ਉੱਤੇ ਕੁਸੁਮਪੁਰਾ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਸਮਾਂ ਲਈ ਉੱਥੇ ਰਹੇ ਵੀ ਸਨ . ਭਾਸਕਰ I ( ੬੨੯ ਈ . ) ਨੇ ਕੁਸੁਮਪੁਰਾ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਪਾਟਲਿਪੁਤਰ ( ਆਧੁਨਿਕ ਪਟਨਾ ) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਹੈ . ਗੁਪਤ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਅਖੀਰ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉੱਥੇ ਰਿਹਾ ਕਰਦੇ ਸਨ , ਇਹ ਉਹ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਵਰਣਿਮ ਯੁੱਗ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਚਾਣਕਯ ਦੇ ਪੂਰਵ ਬੁੱਧਗੁਪਤ ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਛੋਟੇ ਰਾਜਾਵਾਂ ਦੇ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਜਵਾਬ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਹੂਣਾਂ ਦਾ ਹਮਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ . ਆਰੀਆਭੱਟ ਆਪਣੀ ਖਗੋਲੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਲਈ ਸੰਦਰਭ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਰੀਲੰਕਾ ਦਾ ਵਰਤੋ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਆਰੀਆਭਟੀਏ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਮੋਕੀਆਂ ਉੱਤੇ ਸ਼ਿਰੀਲੰਕਾ ਦਾ ਚਰਚਾ ਕੀਤਾ ਹੈ .
ਹਾਲਾਂਕਿ ਆਰੀਆਭੱਟ ਦੇ ਜਨਮ ਦੇ ਸਾਲ ਦਾ ਆਰੀਆਭਟੀਏ ਵਿੱਚ ਸਪੱਸ਼ਟ ਚਰਚਾ ਹੈ , ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਦੇ ਅਸਲੀ ਸਥਾਨ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਵਾਦ ਹੈ . ਕੁੱਝ ਮੰਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਨਰਮਦਾ ਅਤੇ ਗੋਦਾਵਰੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਥਿਤ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸਨ , ਜਿਸਨੂੰ ਅਸ਼ਮਾਕਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਅਸ਼ਮਾਕਾ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਵਿਚਕਾਰ ਭਾਰਤ ਵਲੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਅਤੇ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ , ਹਾਲਾਂਕਿ ਆਰੰਭਕ ਬੋਧੀ ਗਰੰਥ ਅਸ਼ਮਾਕਾ ਨੂੰ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ , ਦੱਖਣੀਪਥ ਜਾਂ ਦੱਖਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ , ਜਦੋਂ ਕਿ ਹੋਰ ਗਰੰਥ ਵਰਣਿਤ ਕਰਦੇ ਹੈ ਕਿ ਅਸ਼ਮਾਕਾ ਦੇ ਲੋਕ ਅਲੇਕਜੇਂਡਰ ਵਲੋਂ ਲੜੇ ਹੋਣਗੇ , ਇਸ ਹਿਸਾਬ ਵਲੋਂ ਅਸ਼ਮਾਕਾ ਨੂੰ ਜਵਾਬ ਦੀ ਤਰਫ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ .
ਇੱਕ ਤਾਜ਼ਾ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਆਰੀਆਭੱਟ ਚਾੰਮ੍ਰਿਵੱਤਮ ( ੧੦ਏਨ੫੧ , ੭੫ਈ੪੫ ) , ਕੇਰਲ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਨ . ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅਸਮਕਾ ਏਕ ਜੈਨ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸੀ ਜੋ ਦੀ ਸ਼ਰਾਵਾਂਬੇਲਗੋਲਾ ਦੇ ਚਾਰਾਂ ਤਰਫ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ , ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਦੇ ਪੱਥਰ ਦੇ ਖੰਬੋਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਅਸਮਕਾ ਪਿਆ . ਚਾੰਮ੍ਰਿਵੱਤਮ ਇਸ ਜੈਨ ਬਸਤੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ , ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ ਭਾਰਤਾਪੁਝਾ ਨਦੀ ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਜੈਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਾਜਾ ਭਾਰਤਾ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ . ਆਰੀਆਭੱਟ ਨੇ ਵੀ ਜੁਗਾਂ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਵਕਤ ਰਾਜਾ ਭਾਰਤਾ ਦਾ ਜਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ - ਦਾਸਗੀਤੀਕਾ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਛੰਦ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਗੁਜ਼ਰ ਚੁੱਕੇ ਕਾਲ ਦਾ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ . ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਸੁਮਪੁਰਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਦ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਜੈਨਾਂ ਦਾ ਨਿਰਣਾਇਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ , ਅਤੇ ਆਰੀਆਭੱਟ ਦਾ ਕੰਮ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕੁਸੁਮਪੁਰਾ ਪਹੁੰਚ ਸਕਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਪਸੰਦ ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ .
ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਗੱਲ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ ਦੀ ਉਹ ਕਿਸੇ ਨਹੀਂ ਕਿਸੇ ਵਕਤ ਉੱਤੇ ਕੁਸੁਮਪੁਰਾ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਸਮਾਂ ਲਈ ਉੱਥੇ ਰਹੇ ਵੀ ਸਨ . ਭਾਸਕਰ I ( ੬੨੯ ਈ . ) ਨੇ ਕੁਸੁਮਪੁਰਾ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਪਾਟਲਿਪੁਤਰ ( ਆਧੁਨਿਕ ਪਟਨਾ ) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਹੈ . ਗੁਪਤ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਅਖੀਰ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉੱਥੇ ਰਿਹਾ ਕਰਦੇ ਸਨ , ਇਹ ਉਹ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਵਰਣਿਮ ਯੁੱਗ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਚਾਣਕਯ ਦੇ ਪੂਰਵ ਬੁੱਧਗੁਪਤ ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਛੋਟੇ ਰਾਜਾਵਾਂ ਦੇ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਜਵਾਬ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਹੂਣਾਂ ਦਾ ਹਮਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ . ਆਰੀਆਭੱਟ ਆਪਣੀ ਖਗੋਲੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਲਈ ਸੰਦਰਭ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਰੀਲੰਕਾ ਦਾ ਵਰਤੋ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਆਰੀਆਭਟੀਏ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਮੋਕੀਆਂ ਉੱਤੇ ਸ਼ਿਰੀਲੰਕਾ ਦਾ ਚਰਚਾ ਕੀਤਾ ਹੈ .
ਕਾਰਜ [ਸੋਧ]
ਆਰੀਆਭੱਟ ਹਿਸਾਬ ਅਤੇ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਉੱਤੇ ਅਨੇਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਲੇਖਕ ਹਨ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁੱਝ ਖੋ ਗਏ ਹਨ . ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਿਰਿਆ , ਆਰੀਆਭਟੀਏ , ਹਿਸਾਬ ਅਤੇ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਗ੍ਰਿਹ ਹੈ , ਜਿਸਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਗਣਿਤੀਏ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ਉੱਤੇ ਉੱਧਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ , ਅਤੇ ਜੋ ਆਧੁਨਿਕ ਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਸਤਿਤਵ ਵਿੱਚ ਹੈ . ਆਰੀਆਭਟੀਏ ਦੇ ਗਣਿਤੀਏ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਅੰਕਗਣਿਤ , ਅਲਜਬਰਾ , ਸਰਲ ਤਰਿਕੋਣਮਿਤੀ ਅਤੇ ਗੋਲੀਏ ਤਰਿਕੋਣਮਿਤੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ . ਇਸ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਭਿੰਨ ( ਕੰਟੀਨਿਊਡ ਫਰੇਕਸ਼ੰਸ ) , ਦੋਘਾਤੀ ਸਮੀਕਰਣ ( ਕਵਡਰੇਟਿਕ ਇਕਯੂਏਸ਼ਨਜ ) , ਘਾਤ ਲੜੀ ਦੇ ਯੋਗ ( ਸਮਸ ਆਫ ਪਾਵਰ ਸੀਰੀਜ ) ਅਤੇ ਜੀਵਾਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਤਾਲਿਕਾ ( ਟੇਬਲ ਆਫ ਸਾਇੰਸ ) ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ .
ਆਰੀਆ - ਸਿੱਧਾਂਤ , ਖਗੋਲੀ ਗਣਨਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਕਾਰਜ ਹੈ ਜੋ ਹੁਣ ਲੁਪਤ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ , ਇਸਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਾਨੂੰ ਆਰੀਆਭੱਟ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਵਰਾਹਮੀਹਰ ਦੇ ਲੇਖਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ , ਨਾਲ ਹੀ ਨਾਲ ਬਾਅਦ ਦੇ ਗਣਿਤਗਿਆਤਿਆਂ ਅਤੇ ਟਿੱਪਣੀਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ ਬਰਹਮਗੁਪਤ ਅਤੇ ਭਾਸਕਰ I . ਅਜਿਹਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਾਰਜ ਪੁਰਾਣੇ ਸੂਰਜ ਸਿੱਧਾਂਤ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ , ਅਤੇ ਆਰੀਆਭਟੀਏ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਤ ਦੀ ਆਸ਼ਾ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅੱਧੀ ਰਾਤ - ਦਿਨ - ਗਿਣਤੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ . ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਖਗੋਲੀ ਸਮੱਗਰੀਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ , ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨੋਮੋਨ ( ਸ਼ੰਕੂ - ਯੰਤਰ ) , ਇੱਕ ਪਰਛਾਈ ਯੰਤਰ ( ਛਾਇਆ - ਯੰਤਰ ) , ਸ਼ਾਇਦ ਕੋਣ ਮਿਣੀ ਸਮੱਗਰੀ , ਅਰਧ ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਚੱਕਰ ( ਧਨੁਰ - ਯੰਤਰ / ਚੱਕਰ - ਯੰਤਰ ) , ਇੱਕ ਬੇਲਨਾਕਾਰ ਛੜੀ ਯਸਤੀ - ਯੰਤਰ , ਇੱਕ ਛਤਰ - ਆਕੇ ਦਾ ਸਮੱਗਰੀ ਜਿਸਨੂੰ ਛਤਰ - ਯੰਤਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ , ਅਤੇ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਪਾਣੀ ਘੜੀਆਂ - ਧਨੁਸ਼ਾਕਾਰ ਅਤੇ ਬੇਲਨਾਕਾਰ .
ਇੱਕ ਤੀਜਾ ਗਰੰਥ ਜੋ ਅਰਬੀ ਅਨੁਵਾਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਸਤਿਤਵ ਵਿੱਚ ਹੈ , ਅਲ ਨਤਫ ਜਾਂ ਅਲ ਨੰਫ ਹੈ , ਆਰੀਆਭੱਟ ਦੇ ਇੱਕ ਅਨੁਵਾਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਾਅਵਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ , ਪਰ ਇਸਦਾ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਨਾਮ ਅਗਿਆਤ ਹੈ . ਸੰਭਵਤ: ੯ ਵੀ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਵਿੱਚ , ਇਹ ਫਾਰਸੀ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਇਤੀਹਾਸਕਾਰ ਅਬੂ ਰੇਹਾਨ ਅਲ - ਬਿਰੂਨੀ ਦੁਆਰਾ ਉੱਲੇਖਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ .
ਆਰੀਆਭੱਟੀਏ [ਸੋਧ]
ਆਰੀਆਭੱਟ ਦੇ ਕਾਰਜ ਦੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਟੀਕਾ ਸਿਰਫ ਆਰੀਆਭਟੀਏ ਤੋਂ ਹੀ ਗਿਆਤ ਹਨ । ਆਰੀਆਭਟੀਏ ਨਾਮ ਬਾਅਦ ਦੇ ਟਿੱਪਣੀਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ , ਆਰੀਆਭੱਟ ਨੇ ਆਪ ਇਸਨੂੰ ਨਾਮ ਨਹੀ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇਗਾ ; ਇਹ ਚਰਚਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚੇਲਾ ਭਾਸਕਰ ਪਹਿਲਾਂ ਨੇ ਅਸ਼ਮਕਤੰਤਰ ਜਾਂ ਅਸ਼ਮਾਕਾ ਦੇ ਲੇਖਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਹੈ । ਇਸਨੂੰ ਕਦੇ ਕਦੇ ਆਰੀਆ - ਸ਼ਤ - ਅੱਠ ( ਅਰਥਾਤ ਆਰੀਆਭਾੱਤ ਦੇ ੧੦੮ ) - ਜੋ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਛੰਦਾਂ ਕਿ ਗਿਣਤੀ ਹੈ - ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇਹ ਨਿਯਮ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਸਮਾਨ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਖਿਪਤ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ , ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਇੱਕ ਕਤਾਰ ਇੱਕ ਮੁਸ਼ਕਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਣ ਲਈ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੀ ਹੈ । ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ , ਮਤਲੱਬ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਟਿੱਪਣੀਕਾਰਾਂ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਹੈ । ਸਮੁੱਚੇ ਗਰੰਥ ਵਿੱਚ ੧੦੮ ਛੰਦ ਹਨ , ਨਾਲ ਹੀ ਪਰਿਚਯਾਤਮਕ ੧੩ ਇਲਾਵਾ ਹਨ , ਇਸ ਪੂਰੇ ਨੂੰ ਚਾਰ ਪਦਾਂ ਅਤੇ ਅਧਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ :
- ਗੀਤੀਕਪਾਦ : ( ੧੩ ਛੰਦ ) ਸਮਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਇਕਾਈਆਂ - ਕਲਪ , ਮੰਵੰਤਰ , ਯੁੱਗ , ਜੋ ਅਰੰਭ ਦਾ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਲੋਂ ਵੱਖ ਇੱਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਲਗਧ ਦਾ ਵੇਦਾਂਗ ਜੋਤਿਸ਼ , ( ਪਹਿਲੀ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਪੂਰਵ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵਾਵਾਂ( ਸਾਇਨ ) ਦੀ ਤਾਲਿਕਾ ਜਿਆ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਏਕਲ ਛੰਦ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਹੈ । ਇੱਕ ਮਹਾਯੁਗ ਦੇ ਦੌਰਾਨ , ਗ੍ਰਿਹਾਂ ਦੇ ਸੈਰ ਲਈ ੪ । ੩੨ ਮਿਲੀਅਨ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ ।
- ਗਣਿਤਪਾਦ ( ੩੩ ਛੰਦ ) ਵਿੱਚ ਖੇਤਰਮਿਤੀ ( ਖੇਤਰ ਸੁਭਾਅ ) , ਹਿਸਾਬ ਅਤੇ ਜਿਆਮਿਤੀਕ ਤਰੱਕੀ , ਸ਼ੰਕੂ / ਛਾਇਆਵਾਂ ( ਸ਼ੰਕੂ - ਛਾਇਆ ) , ਸਰਲ , ਦੋਘਾਤੀ , ਯੁਗਪਤ ਅਤੇ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸਮੀਕਰਣ ( ਕੁੱਟਕ ) ਦਾ ਸਮਾਵੇਸ਼ ਹੈ ।
- ਕਾਲਕਿਰਿਆਪਾਦ ( ੨੫ ਛੰਦ ) : ਸਮਾਂ ਦੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਇਕਾਈਆਂ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਦਿਨ ਲਈ ਗ੍ਰਿਹਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਦਾ ਨਿਰਧਾਰਣ ਕਰਣ ਦੀ ਵਿਧੀ । ਜਿਆਦਾ ਮਹੀਨਾ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ( ਮਲਮਾਸ ) , ਕਸ਼ਏ - ਤਿਥੀਆਂ । ਹਫ਼ਤੇ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ , ਇੱਕ ਸੱਤ ਦਿਨ ਦਾ ਹਫ਼ਤਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ।
- ਗੋਲਪਾਦ ( ੫੦ ਛੰਦ ) : ਆਕਾਸ਼ੀਏ ਖੇਤਰ ਦੇ ਜਿਆਮਿਤੀਕ / ਤਰਿਕੋਣਮਿਤੀਏ ਪਹਲੁ , ਕਰਾਂਤੀਵ੍ਰੱਤ , ਆਕਾਸ਼ੀਏ ਭੂਮਧਿਅ ਰੇਖਾ , ਆਸੰਥਿ , ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਰੂਪ , ਦਿਨ ਅਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਕਾਰਨ , ਰੁਖ ਉੱਤੇ ਰਾਸ਼ਿਚਕਰੀਏ ਸੰਕੇਤਾਂ ਦਾ ਵਧਨਾ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ।
ਆਰੀਆਭਟੀਏ ਨੇ ਹਿਸਾਬ ਅਤੇ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪਦਿਅ ਰੂਪ ਵਿੱਚ , ਕੁੱਝਨਵੀਨਤਾਵਾਂਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ , ਜੋ ਅਨੇਕ ਸਦੀਆਂ ਤੱਕ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਰਹੀ । ਗਰੰਥ ਦੀ ਸੰਖੇਪਤਾ ਦੀ ਆਖਰੀ ਸੀਮਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚੇਲਾ ਭਾਸਕਰ ਪਹਿਲਾਂ ( ਭਾਸ਼ਯ , ੬੦੦ ਅਤੇ ) ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੀਸਮੀਕਸ਼ਾਵਾਂਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਰੀਆਭਟੀਏ ਭਾਸ਼ਯ ( ੧੪੬੫ ) ਵਿੱਚ ਨੀਲਕੰਠ ਸੋਮਯਾਜੀ ਦੁਆਰਾ ।
